Historia Belli Peloponnesiaci

Lacedaemonii vero excipiebant, Eleos non amplius oportuisse inducias Lacedaemoniis denuntiare, si quidem jam tunc injuriam sibi ab ipsis fieri putarent, non autem ita, quasi hoc crederent, eos illud fecisse et arma se nusquam postea ipsis intulisse.

Elei vero in eadem sententia perstabant, dicentes, se nunquam adductum iri, ut sibi nullam injuriam fieri crederent; sed si Lepreum sibi restituere vellent, suam multae partem remissuros, et partem, quae deo deberetur, se pro ipsis persoluturos.

Sed quum Lacedaemonii audire nollent, Elei rursus haec postularunt, ut Lepreum quidem, si nollent, non restituerent, verum adseenderent ad Jovis Olympii aram, quandoquidem templo uti exoptarent, ut coram Graecis jurarent , se multam in posterum persoluturos.

Sed quum ne ista quidem facere vellent, Lacedaemonii quidem a sacro, sacrificiis et certaminibus, prohibiti sunt, domique sacrificium faciebant; celeri vero Graeci, praeter Lepreatas, sacras legationes mittebant

Elei tamen veriti, ne Lacedaemonii per vim sacrificium facerent, cum juventute armata excubias agebant; ad ipsos autem venerunt et Argivi et Man-tinei, ex utrisque milleni, et Atheniensium equites, qui dierum festorum celebrationem Argis praestolabantur.

Nam omnem illius coetus frequentiam ingens timor invaserat, ne Lacedaemonii armati eo venirent, praesertim postea quam Lichas Arcesilai filius Lacedaemonius virgis a lictoribus in stadio caesus erat, quod quum ipsius bigae vicissent, et per praeconis vocem renunciatum esset Boeotorum commune ut victor, quod Lacedaemoniis interdictum erat certaminibus , ipse in stadium progressus aurigam coronasset, cupiens indicare currum illum suum esse; quamobrem multo magis omnes tunc timuerunt, et aliquid novi fore videbatur. Lacedaemonii tamen quieverunt, atque illa dierum festorum celebratio sic iis praeteriit.

Post Olympia autem Argivi eorumque socii Corinthum iverunt, oraturi Corinthios, ut ad se transirent. Aderant autem et Lacedaemoniorum legati, et quamvis multi sermones habiti essent, ad extremum tamen nihil confectum est, sed facto terraer motu in suam quique urbem discesserunt. Atque hiec aestas finiebatur.

Ineunte autem hieme Heracleotae, qui sunt in agro Trachinio, curo j£nianibus et Dolopibus et Meliensibus et nonnullis Thessalis proelium commiserunt.

Nam hae gentes, quae Heracleotarum urbi finitimae erant, ei hostes erant; haec enim urbs non adversus ullum alium, quam istarum gentium agrum condita erat. Et simul atque condi coepta est, statim ei adversari coeperunt, eam pro viribus atterentes, et tunc Heracleotas pralio superarunt, et Xe-nares, CnkJis filius, Lacedaemonius ipsorum dux in eo ce- cidit; et alii etiam Heracleotae perierunt. Atque illa hiems finiebatur et duodecimus hujus belli anous finiebatur.

Insequentis autem aestatis initio statim Heracleam, quod post proelium graviter infestaretur, Boeoti in fidem receperunt, et Hegesippidam Lacedaemonium ut perperam res illas administrantem expulerunt. Hanc autem urbem receperunt veriti, ne Lacedaemoniis Peloponnesi tumultu turbatis, Athenienses eam occuparent. Lacedaemonii tamen ipsis erant irati.

Eadem aestate Alcibiades Cliniae filius, Atheniensium dux, Argivis ac sociis, eum adjuvantibus, in Peloponnesum profectus, cum paucis gravis armaturae militibus Atheniensibus et sagittariis, et sociis, quos illinc assumpserat, tum alia quae ad societatem pertinebant, constituebat, per mediam Peloponnesum cum copiis iter faciens, tum etiam Patrensibus persuasit, ut muros ad mare usque perducerent, et ipse alteram munitionem Rhium Achaicum versus exstruere in animo habebat. Sed Corinthii et Sicyonii et alii, quibus hi muri exstructi damnum daturi erant, auxilio accurrentes impediverunt.

Eadem aestate bellum inter Epidaurios et Argivos gestum est, praetextu quidem hostiae, quam ad Apollinem Pythium Epidaurii pascuorum nomine adducere debuerant, nec tamen mittebant (ipsum autem templum erat potissimum in Argivorum potestate); sed vel sine ista causa Alcibiades et Argivi Epidaurum, si possent, occupare statuerant, tum ut Corinthus esset pacata, tum etiam quod Athenienses auxilium ex jEgina Argivis itinere compendiosiore latum iri putarent, quam si Scyllaeum circumveherentur. Argivi igitur se praeparabant ad irruptionem in Epidaurum radendam , ut ipsimet hostiam exigerent.

Per eadem autem tempora Lacedaemonii quoque cum universis copiis ad Leuctra in agri sui confiniis sita adversus Lycaeum duce Agide Archidarai filio, rege suo, profecti sunt; nemo autem sciebat, quonam proficiscerentur, et ne ipsae quidem civitates, unde milites emissi erant.

Sed quum pro transitu sacrificia facientes litare non potuissent, et ipsi domum redierunt, et sociis per nunrios circummissos edixerunt, ut post insequentem mensem (Carneus vero mensis erat, in quo stata sacra apud Dorienses celebrantur) se praepararent, ut ad militiam profecturi.

Illis autem domum reversis Argivi quarto die a fine mensis exeuntis ante mensem Carneum ex suis finibus egressi, quamvis perpetuo illum diem festum agerent, tamen in agrum Epidaurium irruperunt, euroque vastabant.

Epidaurii vero sociorum auxilium implorabant; horum vero nonnulli quidem hunc mensem causabantur, nonnulli etiam ad ipsa agri Epidaurii confinia profecti quiescebant.

Et quo tempore Argivi in agro Epidaurio erant, legationes ex sociis civitatibus ab Atheniensibus excitae Mantineam venerunt. Et quum in colloquium ventum essent, Euphamidas Corinthius verba cum factis congruere negavit; nam ipsos quidem de pace acturos consedisse, Epidaurios vero eorumque socios et Argivos armatos castra opposila habere; primum igitur ab utrisque missos debere exercitus dirimeie, atque ita demum de pace verba rursus facienda.

His autem verbis adducti abierunt et Argivos ex agro Epidaurio abduxerunt. Postea vero quum in eundem locum rursus convenissent, ne sic quidem quicquam communiter transigere potuerunt, sed Argivi rursus in agrum Epidau· * num irruperunt, eumque vastabant.

Lacedaemonii vero et ipsi cum suis copiis adversus Caryas profecti sunt, et quum ne hic quidem sacrificia pro transitu facientes litare potuissent, domum redierunt.

Argivi vero tertia fere agri Epidaurii parte vastata domum reverterunt. Ipsis autem miile gravis armaturae milites Athenienses duce Alcibiade auxilium tulerunt, quum autem Lacedaemonios cum copiis ex suis finibus egressos audissent, et quum opera sua non amplius opus esset, abierunt. Atque aestas ita exacta est.

Sequentis hiemis initio Lacedaemonii clam Atheniensibus praesidium trecentorum militum et Agesippidain ducem per mare Epidaurum immiserunt.

Argivi vero ad Athenienses profecti cum iis expostularunt, quod, quum in foederibus scriptum esset, ut nulli per agrum suum hostes transire sinerent, per mare Lacedaemonios transire permisissent; et nisi ipsi quoque Messenios et servitia adversus Lacedaemonios Pylum reduxissent, se ab iis injuria affectum iri.

Athenienses vero auctore Alcibiade cippo Laconico subscripserunt, Lacedaemonios in foedere non perstitisse, et Pylum e Craniis servitia reduxerunt, ut latrocinarentur; cetera vero quiescebant.

Per hanc autem hiemem, quum Argivi et Epidaurii bellum inter se gererent, tamen nullum quidem praelium acie palam instructa commissum est, sed insidiae et incursiones tantum laetae sunt, in quibus, prout casus tulit, ex utrisque nonnulli peribant.

Atque extrema hieme, vere jam instante, Argivi cum scalis adversus Epidaurum iverunt, ut propter bellum defensoribus denudatam expugnaturi; sed infecto negotio discesserunt. Et hiems finiebatur et decimus tertius hujus belli annus finiebatur.

lnsequente aestate jam media Lacedaemonii, quum Epidaurii ipsorum socii graviter vexarentur, et aliae Peloponnesi civitates partim quidem defecissent, partim non commodo statu essent, rati, nisi celeriter eas praeoccuparent, ulterius progressuras esse, in bellum proficiscebantur ipsi et Helotes cum universis copiis adversus Argos; praeerat autem Agis Archidaini filius, Lacedaemoniorum rex.

Cum iis autem ad hanc militiam proficiscebantur Tegeatae, et alii Arcades, quotquot erant Lacedaemoniorum socii. Ceteri autem socii, qui in Peloponneso et extra erant, ad Phliuntem cogebantur, Boeotorum quidem quinque millia gravis armaturae militum et totidem levis armaturae et quingenti equites, et totidem alii pedites equilibus mixti, Corinthiorum vero duo gratis armaturae millia, et ceterorum pro cujusque viribus numerus erat, sed*Phliasii cum omnibus suis copiis venerant, quod exercitus in ipsorum agro esset.

Argivi autem quum et initio Lacedaemoniorum apparatum praesensissent, et postea quam Phliuntem ibant, ut cum celeris se conjungerent, tunc demum et ipsi cum exercitu prodierunt; auxilium autem tulerunt iis et Mantinei cum suis sociis, et Eleorum tria gravis armaturae millia.

Et progressi occ irrunt, Lacedaemoniis ad Mr-thydrium Arcadiae oppidum et utrique collem occupant. Et Argivi quidem ad proelium cum Lacedaemoniis ut sociorum auxilio nudatis committendum sese praeparabant; Agis vero castris noctu motis et clam Argivis Phliuntem ad ceteros socios contendebat.

Quod quum Argivi cognovissent, primo diluculo statim discedebant, primo quidem Argos, deinde vero ad illam viam, quae ad Nemeam ducit v qua Lacedaemonios cum sociis descensuros exspectabant.

Agis vero non convertit se ad illud iter, qua exspectabant, sed re Lacedaemoniis et Arcadibus et Epidauiriis denuntiata aliud asperum iniit, et in Argivorum planitiem descendit; et Corinthii et Pellenenses et Phliasii alia ardua via iter faciebant; Boeotis vero et Megarensibus et Sicyoniis praeceptum erat, ut via, quae ducit ad Nemeam, descenderent, ubi consederant Argivi, ut si Argivi contra ipsoe in plauitiem ad vim arcendam venirent, Oli equis uterentur eos a tergo insequenles.

Atque Agis quidem exercita sic disposito et irruptione in planitiem facta Saminthum et alia vastabat;

Argivi vero hac re cognita, quum dies jam illuxisset, ex Nemea ad opem agro suo ferendam veniebant, et quum in Phliasiorum et Corinthiorum exercitum incidissent, ex Phliasiis quidem paucos interfecerunt, ipsi vero non multo plures ex suis a Corinthiis caesos amiserunt.

Et Boeoti et Megarenses et Sicyonii, ut iis praeceptum erat, ad Nemeam perrexerunt, nec Argivos amplius illic invenerunt, qui quum in planitiem descendissent, et res suas vastari animadvertissent, ad pugnam se praeparabant. Vicissim vero et Lacedaemonii aciem adversus illos instruebant.

Ceterum Argivi undique interclusi erant; nam a planitie quidem Lacedaemonii eorumque socii ipsos ab urbe arcebant, ex locis superioribus vero Corinthii et Phliasii et Pellenenses obstabant, ab illa vero parte, quae Nemeam spectabat, Boeoti et Sicyonii et Megarenses. Ipsis vero Argivis nulli equites praesto erant; soli namque ex sociis Athenienses nondum advenerant.

Argivorum autem et sociorum reliquus exercitus praesentem rerum statum non adeo periculosum esse ducebat, sed opportune proelium commissum iri videbatur, et Lacedaemonios in suo agro et prope suam urbem a se interceptos.

At quum exercitus jamjam essent concursuri, viri duo ex Argivis, Thrasyllus e quinque ducibus unus, et Alciphro publicus Lacedaemoniorum hospes, ad Agidem accesserunt, et cum eo sermonem habuerunt, ne proelium faceret; Argivos enim paratos esse aequo stare judicio, siquid Argivis Lacedaemonii crimini darent, pacemque foederibus ictis in posterum colere.

Atque hi quidem Argivi sua sponte, non autem populi jussu haec dixerunt; et Agis quum has conditiones accepisset ipse, et non cum pluribus ne ipse quidem consul-tasset, sed cum uno tantum, qui inter illius militiae socios praeturam gerebat, has communicasset, quatuor mensium firdus cum iis fecit, intra quos oportebat eos ea conficere, quae dixerant. Atque exercitum confestim abduxit, nulli ceterorum sociorum re declarata.

Lacedaemonii vero sociique sequebantur quidem propter legem, prout ducebat, sed tamen inter se graviter eum incusabant, quod, quum sibi opportune cecidisset, ut possent confligere hostibus undique et ab equitatu et peditatu circumventis, tamen nulla re gesta tanto apparatu digna se discedere putarent.

Hic enim Graecorum exercitus omnium, qui ad eam usque diem exstitissent, pulcherrimus convenerat; maxime autem spectatus est, donec adhuc totus in Nemea erat, quo tempore et Lacedaemonii cum universis copiis aderant cl Arcades et Boeoti et Corinthii et Sicyonii et Pellenenses et Phliasii et Megarenses, atque hi omnes ex singulis delecti, qui non solum Argivis eorumque sociis, sed et aliis praeterea copiis, quae se ipsis adjunxissent, virtute pares esse videbantur.

Hic igitur exercitus sic Agidi succensens abiit et diversi in suam quique patriam se receperunt;

Argivi vero et ipsi multo etiam magis succensebant illis, qui populi injussu fiedus fecerant, existimantes illi quoque Lacedaemonios evasisse, ea occasione sibi oblata, qua nullam aliam commodiorem sibi unquam oblatum iri putabant; nam et prope suam urbem et cum multis lorlibusque sociis certamen futurum fuisse.

Itaque reversi Thrasyllum.apud Clia-radrum, quo in loco antequam urbem ingrediuntur, de causis militaribus judicant, lapidare ccrperunt. Ille vero ad aram confugiens evasit; bona tamen, ejus publicaverunt. ·

Postea vero quum Atheniensium auxilio iis venissent mille gravis armaturae milites·et trecenti equites, quibus Laches et Nicostratus praeerant, Argivi (nihilominus enim hedera cum Lacedaemoniis inita rumpere non audebant) ipsos abire jubebant, nec cum populo agere volentes produxerunt, priusquam Manlinei et Elei (adhuc enim aderant) precibus extorserunt.

Athenienses autem praesente Alcibiade legato apud Argivos eorumque socios haec dixerunt, nec recte foedera sine ceteris sociis facta esse, et nunc (se enim opportune adesse) bellum suscipiendum esse.

Et quum hac oratione rem sociis persuasissent, confestim omnes adversus Orchomenum Arcadicum contendebant praeter Argivos; hi enim quamvis et ipsis persuasum esset, tamen primo remanebant, deinde postea et ipsi iverunt.

Castrisque ad Orchomenum positis universi obsidebant, et oppugnabant, in suam potestatem redigere cupientes quum aliis de causis, tum vero, quod Arcadum obsides illic erant a Lacedaemoniis depositi.

Orchomenii vero, quod et murorum infirmitatem et hostilis exercitus multitudinem metuerent, et quum nemo opem ipsis ferret, ne prius perirent, deditionem ea conditione fecerunt, ut in societatem reciperentur, obsidesque et ex suorum numero darent Mantineis, et illos etiam traderent, quos Lacedaemonii deposuissent.

Postea vero quum Orchomenum jam tenerent, socii consultabant, adversus quainnam ex reliquis primum ire oporteret. Et Elei quidem suadebant, adversus Lepreum, Mantinei vero adversus Tegeam; et Argivi et Athenienses in Mantineorum sententiam iverunt.

Atque Elei quidem indignati, quod decretum non esset, ut i retur adversus Lepreum, domum redierunt; ceteri vero sodi se Manti nex praeparabant ad Tegeam armis infestis petendam, atque nonnulli etiam ex ipsis Tegeatis, qui in urbe erant, res dedere statuerant

Lacedaemonii vero postea quam ex agro Argivo redierunt initis in quatuor menses foederibus, Agin vehementer incusabant, quod Argos in suam potestatem non redegisset, quum occasio tam idonea sese ipsis obtulisset, quantam nunquam ante sibi oblatam putarent; tot enim talesque socios unum in locum congregatos reperire non facile esse.

Quum autem etiam duntius de Orchomeno capto allatus esset, tunc vero multo vehementius indignabantur et prae ira agebant protinus praeter suum morem et de ipsius domo diruenda et de ipso centum millibus drachmam multando.

Ille vero deprecabatur, ne quid horum facerent; se enim expeditione suscepta, bono aliquo facinore crimina sibi objecta diluturum, aut alioqui tunc facerent, quicquid vellent.

Illi vero a multa quidem irroganda, et ab aedibus diruendis abstinuerunt, legem vero in praesenti tulerunt, qua; nunquam ante apud eos fuerat; decem enim viros Spartanos elegerunt, quos ipsi consiliarios addiderunt, sine quibus ei exercitum ex urbe abducere non liceret

Interea vero nuntius ab amicis Tegeatis ad ipsos allatus est, nisi eeleriter adessent, Tegeam ab iis ad Argivos eorumque socios defecturam, et propemodum jam defecisse.

Tunc vero Lacedaemonii tam ipsi quam He-lotes, cum universis copiis alacriter et ut numquam ante, opem Tegeatis tulerunt.

Iverunt autem ad Orestheum Maenaliae; et Arcadibus quidem suis sociis praeceperunt, ut congregati se Tegeam subsequerentur, ipsi vero quum universi ad Orestheum usque profecti essent, et illinc sextam suarum copiarum partem domum remisissent, in qua parte seniores ac juniores erant, ut res domesticas tuerentur, cum reliquis copiis Tegeam pervenerunt. Nec multo post sodi ab Arcadibus missi aderant.

Miserunt autem etiam Corinthum, et ad Bmolos et Phocenses et Locros, imperantes , ut celeriter ad Mantineam auxilio venirent. Sed his quidem et res subito aeddebat, et facile non erat copiis non conjunctis et se invicem praestolantibus agrum hostilem transire; nam hic in medio situs transitum prsdudebat; nihilo tamen minus ire properabant.

Lacedaemonii vero assumptis Arcadibus sociis, qui aderant, irruptionem in agrum Mantinicum fecerunt, castrisque ad Herculis tem-pium positis agrum vastabant.

Argivi vero et sodi quum eos vidissent, occupato loco natura munito et accessu difficili ad pugnam sese instruxerunt.

£1 Lacedaemonii coofestim obviam illis prodibant et usque ad lapidis jaculive jactum processerunt; t^nc vero quidam ex senioribus ad Agidem exclamavit, quum suos ad locum natura munitum tendere videret, eum malum malo sanare cogitare, innuens, quod vituperatum ex agro Argivo receptum hoc intempestivo studio compeu-sare vellet.

Ille vero sive propter illam inclamationem, sive etiam quod repente sententiam mutasset, iterum celeriter copias, antequam manus consererent, retro abducebat.

Et quum in agrum Tegeaticum pervenisset, aquam 111 agrum Mantinicum avertere coepit, de qua quod magua damna dat, utram in partem cursu defertur, Mantinei et Tegeatae bellum inter se gerunt. Volebat enim Argivos eorumque socios a colle auxilio venire, ne aqua averteretur, ubi rem intellexissent, et ita eos deducere et proelium iu planitie facere.

Atque ille quidem, diem hunc ibi ad aquam mansit, eam avertens; Argivi vero eorumque socii primo quidem obstupefacti repentino illorum receptu e propinquo loco non habebant, quid conjectarent; deinde vero quum et illi sese recipientes e conspectu discessissent, et ipsi quiescerent, nec insequerentur, tunc vero suos duces rursus incusare coeperunt, quod et prius Lacedaemonii prope Argos opportune intercepti dimissi essent, et nunc aufugientes nullus insequeretur, sed per otium illi quidem incolumes evaderent, ipsi vero proderentur.

Duces igitur primo quidem turbati sunt; deinde vero suos a colle abduxerunt, et in planitiem progressi castra posuerunt, ut in hostem ituri.

Postero autem die et Argivi eorumque socii aciem ita instruxerunt, ut pugnaturi erant, si in hostem incidissent, et Lacedaemonii, dum ab aqua rursus ad Herculis templum in eadem castra revertuntur, adversarios bre\i intervallo omnes jam in acie stantes, et a colle progressos conspiciunt.

Tunc igitur Lacedaemonii re repentina adeo perculsi sunt, ut nunquam ante, quod ipsi meminissent. Nam perexiguum temporis spatium iis ad aciem instruendam dabatur, et prae festinatione in suum quique ordinem confestim se recipiebant, Agide omnia praeeunte, ut lex jubet.

Quum enim rex exercitum ducit, omnia ab illo incipiunt, et Polemarchis quidem ipse indicat ea, quae sunt facienda, hi vero Lochagis, illi vero Penteconte-ribus, rursus vero hi Enomotarchis, et hi Enomotiae.

Et imperia, si quid reges fieri velint, eodem ordine progrediuntur, citoque per exercitum permeant; nam propemo-dum totus Lacedaemoniorum exercitus, exceptis paucis, sunt duces ducum, et rerum gerendarum cura ad multos pertinet.

Tunc autem in sinistro quidem ipsorum cornu collocati erant Sciritae, qui soli ex Lacedaemoniis hunc ordinem pro se ipsi semper obtinent; juxta hos Brasidiani milites ex Thracia reversi, et cum illis neodamodes; deinde jam ipsi Lacedaemonii deinceps lochos constituebant, et juxta eos ex Arcadibus Heraeenses; post hos Maenalii, et in dextro cornu Tegeatae et pauci Lacedaemoniorum, qui extremam ejus partem tenebant, et ipsorum equitatus in utroque cornu collocatus. Atque Lacedaemonii quidem sic erant instructi;

hostium vero iis oppositorum dex- trum quidem cornu Mantinei tenebant, quod in eorum tei 1 a res gereretur; juxta ipsos vero erant socii ex Arcadia pro- tecti, deinde Argivorum mille delecti, quibuu» jampridem civitas in rebus bellicis sese exercendi facultatem praebebat, et prope ipsos erant ceteri Argivi, et post eos ipsorum socii, Cleonaei et Orneatae, deinde Athenienses postremi, sinistrum cornu tenentes, et domesticus cum ipsis equitatus.

Atque hic quidem ordo et hic apparatus utru-rumque erat, Lacedaemoniorum vero exercitus amor esse visus est.

Quantus autem utroromque vel sinaukmim populorum vel universorum numerus exstiterit, accuraIc scribere non poteram; nam Lacedaemoniorum quidem numerus ignorabatur propter institutum illius civitatis, qu» res suas occultat, ceterorum vero propter jactationem, qua homines in efferenda suorum multitudine uti consueverunt, credibilis non erat. Ex ista tamen ratiocinatione cuilibet licet inire numerum Lacedaemoniorum, qui tunc illic adfoe-runt

Nam lochi septem pugnabant, praeter Sciritas, qui erant sexcenti; in singulis autem lochis erant quatuor pentecostyes, et in unaquaque pentecoslye erant quatuor euomoliae. Atque euomotiae in primo jugo quaterni milites pugnabant; altitudo vero non erat omnium in acie collocatorum ubique aequalis, sed pro arbitrio cujusque lochagi; in universum autem altitudo erat octonorum militum. In latitudinem vero prima acies quadringentos et duodequinquaginta milites, praeter Sciritas, continebat.

Quum autem acies jamjain essent concursurae, tunc vero singulorum duces adhortationibus talibus apud suos utebantur, apud Mantineos quidem, proelium commissum iri et pro patria, simul et pro principatu et pro servitute, illo quidem, cujus periculum ante fecissent, ne spoliarentur, hanc vero ne rursus experirentur; apud Argivos vero, et pro pristino principatu, et pro pari dignitate, quam in Peloponneso quondam obtinuissent, ne se his per omnia privari paterentur, simul etiam ut hostes, eosque finitimos, pro multis injuriis ulciscerentur; apud Athenienses vero, pulchrum esse, cum mullis ac fortibus sociis certamen subeuntes in proelio nullis virtute cedere, et si Lacedaemonios in Peloponneso vicissent, se suum imperium et magis stabilituros et amplificaturos, nec ullum alium posthac io suum agrum venturum.

Atque Argivis quidem eoruro-que sociis tales cohortationes propositae sunt; Lacedaemonii vero, pro se quique separatim et per militares cantus inter se ipsos ut inter fortes viros mutua adhortatione utebantur, ut quae cognita haberent, reminiscerentur, scientes rerum ipsarum diuturnum studium ad salutem parandam plus valere , quam verborum brevi tempore pulchre dictam cohortationem.

Atque post haec concurrebatur; et Argivi quidem eorumque socii magno impetu iraque concitati ferebantur, Lacedaemonii vero lente et ad cantum multorum tibicinum, qui ex lege inter ipsos erant interpositi, non rei divinae gratia, sed ut ad numerum aequabili gradu incedentes progrederentur, et ne acies distraheretur, quod magni exercitus in ipso concursu facere solent.

Interea vero dum acies adhuc congrediuntur, rex Agis hujusmodi ratione uti constituit. Omnes enim exercitus hoc faciunt, ut in ipso conflictu in dextra cornua magis properent et utrique suo dextro cornu sinistrum hostium sibi oppositum circumveniant, quia singuli sibi metuentes nudas corporis partes quam maxime admovere student clypeo illius, qui ad dextram suam in acie collocatus est, student, et existimant, istam conjunctionis densitatem adyersus hostium irruptionem esse tutissimam; atque hujus causae initium nascitur ab eo, qui primus stat in dextro cornu, assidue studens, nudam sui corporis partem hostibus subducere, et propter eundem melum ceteri quoque eunt sequuntur.

Itaque tunc Mantinei quidem suo dextrO cornu sinistrum Sciritarum multum circumvenerunt, Lacedaemonii vero et Tegeatae multo magis sinistrum Atheniensium cornu, quo majorem exercitum habebant.

Agis igitur veritus, ne sinistrum suorum cornu circumdaretur, et existimans, Mantineos aciem valde exporrectam habere ad suos circumveniendum , Sciritis et Brasidianis imperavit, ut longius a se ad sinistram exporrecti suum cornu Mantineis exaequarent; Hipponoidae vero et AristocJi polemarchis praecepit, ut in medium spatium vacuum, quod ita oriebatur, cum duobus lochis ex dextro cornu transirent et iis interpositis locum explerent, existimans et dextrum suorum cornu vel sic satis magnam militum copiam habiturum, et sinistrum, quod Mantineis erat oppositum, ita tutius constitutum fore.

Accidit autem ipsi, quippe quod in ipso concursu ac repente haec imperasset, ut Aristocles et Hipponoidas eo transire nollent, sed etiam liac ipsa de causa postea Sparta pellerentur, quia per ignaviam hoc admisisse videbantur, et ut hosteS manus ocius consererent, et ut, postquam tum, quum jusserat, lochi ad Sciritas non accesserunt, deinde fleri non amplius posset, ut illi reversi se rursus cum reliqua acie conjungerent, aut haec disjunctos ordines coartarent.

Sed Lacedaemonii, quamvis omnibus in rebus tunc peritia longe inferiores fuissent, nihilominus virtute sua se Superiores fuisse demonstrarunt.

Nam ubi cum hostibus ad manus venerunt, dextrum quidem Manli-neorum cornu in fugam vertit ipsorum Sciritas ac Brasidianos, et quum irrupissent Mantinei eorumque socii, et illi mille Argivorum delecti, ibi ubi acies interrupta et non coartata erat, Lacedaemonios caedebant, eosque circumdatos in fugam verterunt, et ad plaustra repulerunt, et aliquot de senioribus, qui post aciem instructi erant, interfecerunt.

Atque hac quidem in parte Lacedaemonii inferiores erant; reliquo autem exercitu, et praecipue medio, ubi rex Agis erat, et circa eum illi trecenti, qui equites vocantur, impetu facto in Argivorum seniores locbosque quinque legitimos et in Cleonaeos et Omeatas et Atheniensium eos, qui juxta illos in acie collocati erant, in fugam verterunt, ita ut eorum plerique ne ad manus quidem venire ausi fuerint, sed simul atque Lacedaemonii in eos invaserunt, statim cesserint, et nonnulli etiam conculcati sint, quominus ab hostibus ocius deprehensi interciperentur.

Quum autem hac in parte Argivorum et sociorum copiae cessissent, tunc vero simul et in utroque latere abrumpebantur et simul etiam Lacedaemoniorum ac Tegea-tarum dextrum cornu superante suorum copia Atlienienses circumdabat, et periculum eos utrinque circumsteterat, quod hinc quidem circumvenirentur, illinc vero jam essent victi. Et praeter ceteros omnes, qui erani in e\ercitu, maximam cladem accepissent, nisi equites, qui aderant, iis auxilio fuissent.

Accidit etiam, ut Agis, quum sinistrum cornu suorum Mantineis et Argivorum mille delectis oppositum laborare cognovisset, universo exercilui | praeciperet, ut tenderet ad cornu, quod vincebatur.