Aeneid

accessum lustrans huc ora ferebat et illuc,

dentibus infrendens. Ter totum fervidus ira

lustrat Aventini montem, ter saxea temptat

limina nequiquam, ter fessus valle resedit.

Stabat acuta silex, praecisis undique saxis

speluncae dorso insurgens, altissima visu,

dirarum nidis domus opportuna volucrum.

Hanc, ut prona iugo laevum incumbebat in amnem,

dexter in adversum nitens concussit et imis

avolsam solvit radicibus; inde repente

inpulit, inpulsu quo maximus intonat aether

dissultant ripae refluitque exterritus amnis.

At specus et Caci detecta apparuit ingens

regia, et umbrosae penitus patuere cavernae:

non secus ac siqua penitus vi terra dehiscens

infernas reseret sedes et regna recludat

pallida, dis invisa, superque immane barathrum

cernatur, trepident inmisso lumine manes.

Ergo insperata deprensum luce repente

inclusumque cavo saxo atque insueta rudentem

desuper Alcides telis premit omniaque arma

advocat et ramis vastisque molaribus instat.

Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli,

faucibus ingentem fumum (mirabile dictu)

evomit involvitque domum caligine caeca,

prospectum eripiens oculis, glomeratque sub antro

fumiferam noctem commixtis igne tenebris.

Non tulit Alcides animis seque ipse per ignem

praecipiti iecit saltu, qua plurimus undam

fumus agit nebulaque ingens specus aestuat atra.

Hic Cacum in tenebris incendia vana vomentem

corripit in nodum complexus et angit inhaerens

elisos oculos et siccum sanguine guttur.

Panditur extemplo foribus domus atra revolsis,

abstractaeque boves abiurataeque rapinae

caelo ostenduntur, pedibusque informe cadaver

protrahitur. Nequeunt expleri corda tuendo

terribilis oculos, voltum villosaque saetis

pectora semiferi atque extinctos faucibus ignis.

Ex illo celebratus honos, laetique minores

servavere diem, primusque Potitius auctor

et domus Herculei custos Pinaria sacri.

Hanc aram luco statuit, quae maxuma semper

dicetur nobis et erit quae maxuma semper.

Quare agite, o iuvenes, tantarum in munere laudum

cingite fronde comas et pocula porgite dextris

communemque vocate deum et date vina volentes.

Dixerat, Herculea bicolor cum populus umbra

velavitque comas foliisque innexa pependit

et sacer implevit dextram scyphus. Ocius omnes

in mensam laeti libant divosque precantur.

Devexo interea propior fit Vesper Olympo,

iamque sacerdotes primusque Potitius ibant,

pellibus in morem cincti, flammasque ferebant.

Instaurant epulas et mensae grata secundae

dona ferunt cumulantque oneratis lancibus aras.

tum Salii ad cantus incensa altaria circum

populeis adsunt evincti tempora ramis,

hic iuvenum chorus, ille senum; qui carmine laudes

Herculeas et facta ferunt: ut prima novercae

monstra manu geminosque premens eliserit angues,

ut bello egregias idem disiecerit urbes,

Troiamque Oechaliamque, ut duros mille labores

rege sub Eurystheo fatis Iunonis iniquae

pertulerit. Tu nubigenas, invicte, bimembris

Hylaeeumque Pholumque, manu, tu Cresia mactas

prodigia et vastum Nemeae sub rupe leonem.

Te Stygii tremuere lacus, te ianitor Orci

ossa super recubans antro semesa cruento;

nec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus,

arduus arma tenens; non te rationis egentem

Lernaeus turba capitum circumstetit anguis.

Salve, vera Iovis proles, decus addite divis,

et nos et tua dexter adi pede sacra secundo.

Talia carminibus celebrant; super omnia Caci

speluncam adiciunt spirantemque ignibus ipsum.

Consonat omne nemus strepitu collesque resultant.

Exim se cuncti divinis rebus ad urbem

perfectis referunt. Ibat rex obsitus aevo

et comitem Aenean iuxta natumque tenebat

ingrediens varioque viam sermone levabat.

miratur facilisque oculos fert omnia circum

Aeneas capiturque locis et singula laetus

exquiritque auditque virum monimenta priorum.

Tum rex Euandrus, Romanae conditor arcis:

Haec nemora indigenae fauni nymphaeque tenebant

gensque virum truncis et duro robore nata,

quis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros

aut componere opes norant aut parcere parto,

sed rami atque asper victu venatus alebat.

Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo,

arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis.

Is genus indocile ac dispersum montibus altis

composuit legesque dedit Latiumque vocari

maluit, his quoniam latuisset tutis in oris.

Aurea quae perhibent illo sub rege fuere

saecula. Sic placida populos in pace regebat,

deterior donec paulatim ac decolor aetas

et belli rabies et amor successit habendi.

Tum manus Ausonia et gentes venere Sicanae,