Antibarb

[115,1099] Haec de dialecticis.

[115,1100] Pro poetis et rhetoribus, quae multa dixit, hic consulto praetereo, suis ea locis redditurus.

[115,1101] Caeteras autem artes, minutiores quidem illas, attamen acutas ut Quintus Fabius oratori, ita Aurelius theologo putat non mediocriter conducere; et quidem de musica haec fere sunt, quae tenemus : "Et numerum", inquit, "et musicam plerisque in locis in scripturis honorabiliter posita inuenimus.

[115,1102] Non enim audiendi sunt errores gentilium superstitionum, qui nouem Musas Iouis et Memoriae filias esse dixerunt".

[115,1103] Deinde autore Varrone unde ea sit fabula nata, aperit subiiciens : "Sed siue se ita habeat, quod Varro retulit, siue non ita, nos tamen propter superstitionem prophanorum non debemus musicam fugere, si quid inde utile ad intelligendas scripturas rapere potuerimus".

[116,1104] De arithmetica hoc est disputationis initium: "Et numerorum etiam", inquit, "imperitia multa facit non intelligi translate ac mystice posita in scripturis".

[116,1105] Omnes harum disputationum ambages quaeque de geometria et astronomia in eundem fere modum disputat, parui refert meminisse.

[116,1106] Porro physicen in primis ad sacrarum literarum cognitionem necessariam arbitratur, quod passim scateat uocabulis tum animantium, tum herbarum, tum lapidum, quorum omnium ni monstratrice physica uim naturamque teneas, temerarius uideberis, si ea coneris interpretari.

[116,1107] Et huius quidem loci hoc est caput.

[116,1108] Rerum autem ignorantia facit obscuras figuratas locutiones, cum ignoramus uel animantium uel lapidum uel herbarum naturas aliarumue rerum, quae plerunque in scripturis similitudinis alicuius gratia ponuntur.

[116,1109] Caetera idem et apte et erudite prosequitur.

[116,1110] Porro de philosophis, quid tandem, penes quos beatae uitae professio potissimum est, mirum ni istos legendos negabit; qui cum se ueri magistros ut omnium rerum peritos profiteri sint ausi, omnium errorum autores extiterunt, e quorum disciplinis nulla fere non haeresis nata est nobis, quorum contortis enthymematibus, quasi quibusdam arietibus Christianae fidei moenia toties sunt pulsata, audite et quid de his dicat uir aequissimus.

[116,1111] Philosophi autem", inquit, "qui uocantur, si qua forte uera et fidei nostrae accommodata dixerunt, et maxime Platonici, non solum formidanda non sunt, sed ab eis tanquam iniustis possessoribus ad usum nostrum uindicanda".

[116,1112] Et quod sequitur, non iniucundum de Aegyptia suppellectile, utinam uobis uerba ipsa possem annumerare, sed tamen bona cum fide appendam.

[116,1113] Legimus, inquit, in Exodo, Hebraeos, cum duce Mose ab Aegyptia seruitute furtim fugam molirentur, plurimam omnis generis supellectilem, immensam uim signorum, uestium, uasorum a suo quaeque uicino commodato cepisse; itaque spoliatis Aegyptiis demigrasse clanculum, quam fugam, quod furtum, quia deo autore patratum nouimus, aliquid portendere creditur, scilicet iam tum diuina prouidentia quorundam trepidationi consulebat, qui fortasse Aegyptum spoliare, hoc est ethnicorum sapientiam usurpare timuissent, nisi huius rei tantum imperatorem, tantum ducem, tantum exemplum habuissent.

[117,1114] Migrat ex Aegypto, qui relictis superstitionibus prophanis ad Christianam religionem sese conuertit.

[117,1115] Aegyptias opes tollit, qui literas ethnicorum ad nostrae fidei decus et usum transfert.

[117,1116] Si ridebunt barbari interpretem, iure id facerent, nisi diui Augustini non meum interpretamentum protulissem.

[117,1117] Vt enim, inquit, olim Hebraei ea, quae sibi usui fore iudicassent, rapuerunt, relictis iis, quae aut molesta aut inutilia aut prophana existimassent, ita nos oportet sua quidem ethnicis uitia relinquere, superstitiones, libidines, cupiditates, haec inquam, apud dominos relinquenda.

[117,1118] At si quod sapientiae aurum, si quod eloquentiae argentum, si qua bonarum literarum supellex penes illos erit, eam omnem conuasare et in nostros usus accommodare debemus, nihil furti calumniam ueriti, quin potius pulcherrimi etiam facinoris et laudem et praemium sperare ausi.

[117,1119] Hic rursus ne nodum in scirpo quaerentes cauillari inciperemus, quae sint ethnicis pro perniciosis relinquenda, quae pro utilibus transferenda, Augustinus de sua partitione nihil excipit praeter ea, quae superstitiosa nominat.

[117,1120] Caeterum a sua illa diuisione non recedens et hoc suo more auro atque argento eas disciplinas sibi uideri signatas scripsit, quae essent ab ingeniis humanis animaduersae, sicut dialecticen, rhetoricen, physicen, historiam et id genus plura, quod haec homines "non ipsi quidem produxissent, sed tanquam aurum et argentum de quibusdam quasi metallis diuinae prouidentiae, quae ubique infusa est, eruissent".

[117,1121] Vestes autem Aegyptiorum interpretatur disciplinas a mortalibus quidem institutas, sed uestium in morem accommodatas humanae societati, puta leges loquendi, plebiscita, decreta pontificum, quae quidem omnia quoniam plurimum habent usus, ab ethnicis quoquo pacto rapienda censet.

[118,1122] Postremo festiuo exemplo rem et confirmat et locupletat.

[118,1123] "Quod", inquiens, "fecerunt multi boni nostri fideles.

[118,1124] Nonne aspicimus quanto argento et ueste suffarcinatus exierit de Aegypto Cyprianus, doctor suauissimus et martyr beatissimus? quanto Lactantius? quanta Victorinus?

[118,1125] Optatus?

[118,1126] Hilarius? ut de uiuis taceam, quanto innumerabiles Graeci?

[118,1127] Quod prior ipse fidelissimus dei famulus Moses fecerat, de quo scriptum est, quod eruditus fuerat in omni sapienta Aegyptiorum.

[118,1128] Quibus omnibus uiris superstitiosa gentium consuetudo et maxime illis temporibus, cum Christi recutiens iugum persequebatur Christianos, disciplinas quas utiles habebat, nunquam commodaret, si eas in usum colendi unius dei, quo uanus idolorum cultus excinderetur, conuersum iri suspicaretur".

[118,1129] Haec quidem e pluribus pauca, ut potui breuissime, perstrinxisse satis putaui.

[118,1130] Caeterum sexcentos citare testes possem, ni et uestris parcerem auribus et horum duorum ea esset autoritas, ut tam sacris tam eruditis uiris nolle accedere summa sit impietas.

[118,1131] Sed ita ab ethnicis abstinent barbari, ut ne sacros quidem attingant, aut si tangunt, contaminent.

[118,1132] Imo, quod indignius est, iam Hieronymum non in theologorum numero, sed oratorum ponunt atque e suo sacrosancto senatu depulsum grammaticis annumerant, ipsi nescio quorum confusissimis collectaneis ac summulis insenescunt, nihil eruditum existimantes, nisi quod idem sit barbarum.

[118,1133] Et cum tantos duces utcunque sequamur, ueniant et apostolicum nobis illud cantitent: "non altum sapientis scientia inflat".

[118,1134] Si theologi uideri cupiunt, quin illud potius proferunt: "Estote prudentes sicut serpentes et simplices sicut columbae" non sicut asini, tardi, inertes, ignaui.

[118,1135] Cur non illud: "Malicia paruuli estote, sensibus autem perfecti".

[118,1136] Cur non illud: "Sapientia uincit maliciam et sapientiam stulti despiciunt".

[118,1137] Cur non illud Dauidicum afferunt: "Bonitatem et disciplinam et scientiam doce me domine".

[118,1138] Cur non illud ecclesiastici sapientis : "Sapientiam omnium antiquorum exquiret sapiens et in prophetis uacabit.

[118,1139] Narrationem uirorum nominatorum conseruabit et in uersutias parabolarum introibit.

[118,1140] Occulta prouerbiorum exquiret et in absconditis parabolarum conuersabitur.

[119,1141] In medio magnatum ministrabit et in conspectu praesidis apparebit.

[119,1142] In terram alienigenarum pertransibit, bona et mala in omnibus tentabit".

[119,1143] In eo libro qui dubio autore Sapientiae inscribitur, quanta laus eruditionis, ut quod grauissime a Platone scriptum est, sapientiam incredibili esse specie, quae si oculis uideri queat, admirabiles sui sit excitatura amores, hic quisquis fuit scriptor non infacundus sapientiae quasi quandam effigiem expressisse uideatur, quo nos ad illius amorem accenderet.

[119,1144] At negauerit quispiam hic secularem laudari sapientiam, uerum aliam quandam coelestem ac diuinam, imo certe eam, quae sit nostri temporis philosophiae pars difficillima, quae omnium rerum tum diuinarum, tum humanarum cognitionem copularit.

[119,1145] Mentior nisi id ipsa uerba sonant: "Deus", inquit, "dedit mihi horum quae sunt scientiam, ut sciam dispositionem orbis terrarum et uirtutem elementorum, initium et consummationem et medietatem temporum et eorum mutationes, diuisiones, temporum, anni cursus, et stellarum dispositiones, naturas animalium et iras bestiarum, uim uentorum et cogitationes hominum, differentias uirgultorum et uirtutes radicum et quaecunque sunt absconsa et improuisa didici".

[119,1146] His sane uerbis describi mihi uidetur non perturbata quaedam et ieiuna eruditio, sed polita et copiosa et quae praeter omnium disciplinarum scientiam plurima sit antiquitate condita.

[119,1147] Capite insequenti multo significantius exprimit uirtutem cum eruditione liberali coniunctam uocari sapientiam.

[119,1148] Et iusticiam", inquit, "qui plus diligit, labores huius magnas habent uirtutes; sobrietatem enim et sapientiam docet et iusticiam et uirtutem, quibus utilius nihil est in uita hominibus.

[119,1149] Et si multitudinem scientiae desiderat quis, scit praeterita et de futuris aestimat, scit uersutias sermonum et dissolutiones argumentorum, signa et monstra scit, antequam fiant, et euentus temporum et seculorum".

[119,1150] Sed hac in re tam clara pro ipsa quidem nimio plus satis, pro istorum pertinacia parum; quanquam quid frustra rem infinitam persequar, cum ex uno quoque autore permulta loca depromi possint?

[119,1151] Nec inficias iuero tamen eosdem ipsos nonnullis in locis perinde disserere ac si a seculari doctrina nos conentur dehortari et ira rhetorica contentione incadescant contra curiosam, superbam, uentosam, obstinatam eruditionem, ut non in abutentium uitium, sed in rem ipsam inuehi uideantur.

[120,1152] At non uenir in mentem istis ea ipsa, quae contra doctrinam disputata uidentur, non a doctissimis modo uiris, uerumetiam doctissime disputata esse.

[120,1153] Quonam igitur ore a literis secularibus dehortentur, cum ipsi in ea dehortatione secularem literaturam exhibeant, ut interim nobis ius fiat hoc uerbo utendi: sed uitiis nostris libenter blandimur.

[120,1154] Dic mihi tu, marmorea statua et "fruges consumere nate" ita ne credis summis illis uiris et in omni literarum genere consummatissimis cordi fuisse, ut tuam illam supinam oscitationem atque ignauiam praedicarent?

[120,1155] Dictum est recte, nempe ad deterrendos curiosos ab nimio, ab inani studio, ab intempestiuo; dictum est ad compescendam arrogantiam, dictum est fortassis ad consolandam simplicitatem columbinam, non ad fouendam stoliditatem asininam.

[120,1156] Quid tu gestis? quid triumphas inepte? quid alio torques ac dicitur?

[120,1157] Audisti notari peritiam impiam? quid tu tibi plaudis, quasi pietas sit imperitia?

[120,1158] Si deus reprobat ac perdit prudentiam huius seculi, stulticiam seculi amabit scilicet?

[120,1159] Nihil profecto minus, imo peius oderit.

[120,1160] Damnatur is, qui doctus ignarum fastidit, tu tibi places, quod doctos ignarus contemnas ac iudices.

[120,1161] Ille reprobus habetur, quod uirtutis negligentior abutatur scientia, te iisdem uitiis ornatum et fortasse pluribus una absoluet inscitia?

[120,1162] Hic accusatur, quod omissis Euangeliis, plurimus sit in euoluendo Aristotele, tu culpa uacas, qui ne Euangelia quidem intelligis, imo adeo nec legis?

[120,1163] Ille sciens uoluntatem domini plagis uapulabit multis, tu neque faciens, neque scire curans num paucis uapulabis?

[120,1164] Ille sedulitate quadam modum officii egressus castigatur, tu tua non contentus inertia et aliorum industriam impediens, laudaberis?

[120,1165] Sed ut aliquando meae loquacitatis modum faciam et stomachum efferuescentem cohibeam, nunquam ista nobis obiicerent imperiti, si relicta oscitatione sua, sacris literis legendis inuigilarent.

[120,1166] Hic cum Battus breui interiecto silentio nos familiarius esset intuitus, Bone deus, inquit, iam prope exciderat apud quos dicerem, ita nescio quo furore correptus in praesentes hostes mihi uisus sum debacchari.

[120,1167] Equidem tam disertarum aurium patientiam admiror, quae me puerili more tot uerba fundentem tam diu ferre queant.

[120,1168] ERASMVS : At ego iamdudum, inquam, admiror mecum, quanquam orationem currentem interpellare nolui, qui tot uersus e tot ecclesiasticis autoribus tam apte, tam ad uerbum reddere ualueris, quod quidem a summo theologo tam scite fieri posse uix crediderim.

[120,1169] Desino enim iam mirari, quod Medicus dudum te hominem Musis penitus deuotum theologorum libros euoluisse tantum memoria complecti potuisse mirandum uidetur.

[121,1170] GVILHELMVS: Et nos, inquit Guilhelmus, nescio quo tua disputatio impetu abripuerat suo; itaque propera, quaeso, ac periculum facito, utrum nos prius dicendo, an nos te audiendo superemus.

[121,1171] BATTVS: Tum Battus mihi arridens: Non frustra, inquit, tuum calamum metui; iam enim mihi subolet, quid animo destines.

[121,1172] Nugas nostras uis prodere et de uerisimili laboras; uereris enim ne ubi hunc nostrum sermonem literis mandaris (sentio enim te id uelle) existat aliquis, qui te dialogum Platonico aut Ciceroniano more finxisse putans neque decorum, neque probabile satis obseruasse calumnietur, qui me et adolescentiorem et poetam tantum ecclesiasticarum literarum memoriter reddentem feceris.

[121,1173] Sed nihil est quod mireris, si homo non prodigiosa quidem, sed tamen haud maligna praeditus memoria, quae legi tanto intentius, quanto irritatior, quae decerpsi quae toties contra barbaros deprompsi, pauca potuerim memoria complecti.

[121,1174] Age iam ad certamen, ad quod me prouocauit Guilhelmus, accingamur.

[121,1175] Quoniam aduersarios inquit, primum rationibus deinde testibus reuicimus, unicum illis profugium superest exempla quorundam probatioris uitae, quos aut citra eruditionem doctos habitos aut uirtutis studio literas contempsisse obiiciunt, a quo illos praesidio si eiecerimus, reliquum est, ut aut in deditionem ueniant aut certe fuga turpissima uictos se profiteantur.

[121,1176] Age, accingamur certaminis huius reliquias profligare.

[121,1177] Videtis, inquiunt, fidem Christianam non a physicis, non a dialecticis, non a poetis, non a rhetoricis autoribus ortam, sed a rusticis hominibus, indoctis, rudibus, denique piscatoribus, non e Platonica Academia, non e porticibus Stoicorum, non e scholis Peripateticorum apostolos uocatos nouimus, sed a naui et rete, neque Christus ludos rhetorices aut dialectices aperuit, sed tantum uiuendi praecepta tradidit.

[121,1178] O sacrilegam impudentiam, audent rusticos dicere apostolos, quo suam rusticitatem tueantur, digni uero, quos ut pie sibi deditos ament apostoli.

[121,1179] Adeo nihil istorum refert, unde inertiae suae patrocinium sint nacti uel cum sacri ordinis iniuria.

[121,1180] Dic mihi os pestilens et ferro inurendum, rusticos ais fuisse apostolos?

[121,1181] Aio, inquit, alioqui in quo tandem ludo didicerunt, qui repente sunt a piscatione ad apostolatum missi?

[121,1182] Num a gubernaculo scalmi protinus ad gubernacula mundi euecti sunt?

[121,1183] Quorsum igitur pertinuit non Platonem aut Chrysippum aut alium philosophum aliquem, sed ipsum philosophiae parentem tantum temporis sectari praeceptorem, audire disputantem? uidere monstra gerentem, conuiuere assidue, assidue colloqui?

[122,1184] "Eam philosophiae uim esse" scripsit Seneca, "ut non sibi studentes modo uerumetiam conuersantes iuuet.

[122,1185] "Vt qui", inquit, "in solem uenit, licet non in hoc uenerit, colorabitur.

[122,1186] Qui in unguentaria taberna resederunt et paulo diutius sunt commorati, odorem loci secum ferunt".

[122,1187] At apostoli cum ipso scientiae fonte tam diu commorati, tam familiariter, tam auide uersati, inscii aeque ac rustici permansere, neque tam sedula tanti praeceptoris opera quicquam confectum est?

[122,1188] Lusit operam, qui bouem duxit ad ceroma.

[122,1189] Vt resurrexerat, quadraginta dies in terris moratus, subinde discipulis suis apparuit, monuit, docuit, parum erat hoc quoque.

[122,1190] Ipse in coelum relatus paracletum dimittit, qui nihil illos iam nescire pateretur.

[122,1191] Et audent post haec omnia homunciones rusticitatem obiicere apostolis, obiicere quod piscando quaestum fecerint?

[122,1192] Cur non eadem opera hamiotas illos et conchitas ac fures maritimos appellant?

[122,1193] Quandoquidem apostolis conuiciari liber, rusticus est Paulus?

[122,1194] Vnus est, inquiunt, qui liberalem literaturam apostolatui intulerit, at hic unus inter caeteros praeminet, qua re nisi doctrina? nam pietate pares arbitror fuisse.

[122,1195] Vnus hic "uas electionis" est appellatus, cur ita praeter caeteros?

[122,1196] Nempe quod hic in primis, ut homo tum doctus, tum disertus uisus est idoneus, qui contra literatas Athenarum scholas ferret arma, qui philosophorum supercilium ferret, qui Rhomanam eloquentiam sub Christi ditionem redigeret.

[122,1197] Rusticus est Ioannes?

[122,1198] Et unde illa uox sublimis : "In principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum".