Historia Belli Peloponnesiaci

Atheniensibus autem quum res ad Euboeam gest* nuntiatae essent, pavor omnium ad illum usque diem maximus incessit Nam nec in Sicilia accepta clades, quamvis tunc ingens visa esset, nec aliud quicquam eos unquam adeo terruerat.

Quippe quum eo tempore, quo et exercitus Samius defecerat, et aliae naves non supererant, nec homines, qui eas conscenderent, et ipsi seditione laborabant, et incertum erat, quando inter se ipsi concursuri essent, tanta illa calamitas accessisset, qua et classem, et quod maximum erat, Euboeam amiserant, ex qua plus utilitatis, quam ex Attica, percipiebant, qui non merito tum animis erant consternati?

Sed maxime eos et in proximo hoc perturbabat, si hostes ausuri essent, victoria potiti , confestim in ipsorum Piraeeum navibus vacuum tendere ; et tantum non jam adesse eos putabant.

Id quod illi, si audaciores fuissent, facile fecissent, et aut dissidium longe majus in urbe excitassent, prope eam in ancoris stantes , aut si remanentes eam obsedissent, et classem ab Ionia licet dominatui paucorum infestam coegissentpropinquis suis et universae civitati succurrere, et interea et Hellespontus, et Ionia, et insulae, et omnia loca ad Boeotiam usque pertinentia , et paene dixerim omne Atheniensium imperium in eorum potestatem venisset.

Verum non in ea tantum re Lacedaemonii Atheniensibus omnium maxime commodi hostes in bello gerendo fuerunt, sed etiam in aliis multis; quum enim moribus maxime differrent, alteri acres, alteri tardi, et alteri conando prompti, alteri timidi, idque praecipue in imperio maritimo, plurimum Atheniensibus proderant. Documento fuerunt Syracusani; qui quum moribus maxime similes illis extitissent, optime etiam bellum adversus illos administrarunt.

Secundum hunc nuncium igitur Athenienses viginti tamen naves instruebant, et concionem cogebant, unam quidem, quae statim tunc primum in Pnycem, quas dicitur, vocabatur, ubi etiam alias comitia habere consueverant , in qua quidem abrogato quadringentis viris imperio rerum administrationem quinque millibus tradere decreverunt (esse autem ex hoc numero omnes, quotquot arma sua ipsi exhiberent), et mercedem ne quis ullam ullius magistratus gratia acciperet; qui aliter fecisset, eum sacrum esse iusserunt.

Habebantur autem postea et aliae crebrae conciones, in quibus et legumlatores, et cetera ad reipublicae administrationem pertinentia constituerunt. Atque sane maxime per primum illud tempus mea quidem aetate apparet ‘ Alheniensessrempublicam bene administrasse; nam utrius-que factionis, paucorum et multitudinis, in unum redactae, moderatum exstitit temperamentum, et e rebus afflictis hoc primum civitatem erexit.

Decreverunt autem etiam, ut Alcibiades aliique cum eo redirent, atque simul et ad illum et ad exercitum Samium legatis missis cohortabantur, ut strenue res gererent.

In hac autem rerum mutatione statim Pisander et Alexicles cum suis, et qui praecipui erant e paucorum dominatu, in Deceleam se subduxerunt; Aristarchus an tem solus ex illis (adhuc enim imperator erat) repente assum ptis aliquot sagittariis, qui erant maxime barbari, ad CEnoen contendebat.

Erat autem Atheniensium munitio in Boeotiae confiniis, quam obsidebant propter calamitatem sibi ex CEnoe natam, quod viri a Decelea discedentes illinc caesi erant, Corinthii, voluntariis advocatis ex Boeotis.

Coi-latis igitur cum his sermonibus Aristarchus fallit eos, qui in CEnoe erant, dicens, eos quoque, qui in urbe erant, de ceteris rebus cum Lacedaemoniis transegisse, et illos oportere locum illum Boeotis tradere; bis enim conditionibus pacem convenisse. Illi vero, quum ei ut imperatori fidem habuissent, et prorsus ignari rerum essent, quod obside- bantur, fide publici interposita, exierunt.

Hoc igitur modo captam (Enoen Boeoti receperant; et Athenis paucorom dominatae et seditio finem habuit.

Per eadem bojas «statis tempora Peloponnesii quoque, qui Mileti eraot, quam neque ab diorum quoquam stipendium iis daretur, quibus a Tissapherne tone, quam Aspendum petebat, negotium datum erat, neque Phoenissae naves aut Tissaphernes adhuc unquam alvenisseot, et Philippus, qui cum eo missus erat, Miudaro nauarcho scripsisset, ilemque Hippocrates, vir Spartanus, qui apud Phaselidem erat, neque naves venturas esse, et per omnia eos injuria affici a Tissapherne, et quum Pharnabazus eos advocaret et magno studio paratus esset navibus adductis et ipse reliquas adhuc sua; provinciae civitates ad detectionem ab Atheniensibus faciendam compellere, ut Tissaphernes, sperans ex liac re commodum aliquod se percepturum, sic igitur Mindarus, militari disciplina accurate servata, et profectione subito indicta. ut lateret bostes, qui Sami erant, cum tribus et septuaginta navibus Mileto solvens in Helle» spontum navigabat. Antea autem per hanc eandem aestatem aliae sexdecim naves illuc iverant, et quamdam Chersonesi partem incursionibus infestaverant. Sed tempestate jactatus, ad Icarum appellere coactus est, et quum ibi propter navigandi difficultatem quinque vel sex dies moratus esset, Chium pervenit.

Thrasylus vero e Samo, quum eum Mileto discessisse intellexisset, ipse quoque solvebat cum quinque et quinquaginta navibus, properans, ne ille ocius in Hellespontum ingrederetur.

Sed quum sensisset, eum apud Cbium esse, rallis fore, ut illic se contineret, speculatores quidem et in Lesbo et in opposita continente collocavit, si forte naves aliquo proficiscerentur, ne laterent, ipse vero cum classe Methymnam profectus, farinam et cetera necessaria apparari jussit, ut, si roajor mora fieret, ex Lesbo Chium infesta classe petiturus.

Simul etiam quoniam Eressus in Lesbo defectionem fecerat, volebat adversus eam profectus, si posset, expugnare. Nam Methymnaeorum exsules, qui non minimae auctoritatis erant, quum et Cuma ad quinquaginta gravis armaturae milites ejusdem sodalicii socios trans-portasseot, et e continente alios mercede conduxissent, cunctis ad trecentos, Anaxarcho Thebano propter cognationem duce delecto, Methymnam primum adorti erant et de eo conata dejecti propter Atheniensium praesidium Mytilo* progressum, rursus praelio extra urbem repulsi, per montem itinere facto, Eressum ad defectionem compulerant

Thrasylus igitur profectus adversus eam cnm tota classe impetum facere cogitabat. Sed et ante eum Thrasybulus cum quinque navibus e Samo illuc venerat, quum de boc exsulum trajecta nuntius iis allatus esset; quum autem serius venisset, adversus Eressum profectus, stationem contra eam habebat.

Accessere praeterea duae quaedam naves , ex Hellesponto domum redeuntes, et Methymnaee; et j omnino naves aderant septem et sexaginta, ex quibus exercitu exposito parabant Eressum per vim et machinis et qubvi* ratione, si posseot, expugnare.

Mindanis vero interea, et Peloponnesiorum naves ex Chio profectae, quum duobus diebus cibaria sibi comparas· sent, et singuli milites a Chiis accepissent tres tessaracostas Chias , tertio die ex Chio solvunt [non] per altum, ne inciderent in naves, quae ad Eressum stabant, sed a sinistra Lesbum habentes, ad continentem navigabant.

Et quum ad agri Phocaici portum in Carteriis situm appulissent, et prandium ibi sumpsissent, oram Cumanam praetervecti coenam instituunt in Argennusis, quae sunt in continente e regione Mytilenes.

Hinc autem, quum adhuc multa nox esset, praetervecti, et ad Harmatuntem in continente e regione Methymnae sitam profecti, sumpto prandio, celeriter praetervecti Lectum et Larissam et Hamaxitum, et illic, loca perveniunt ad Rhoetium, quod est jam Hellesponti, ante mediam noctem. Nonnullae autem navium et ad Sigeum, et ad alia illius regionis loca appulerunt.

Athenienses vero, qui apud Sestum erant cum duodeviginti navibus, ut et per ignes sublatos rem accipiebant et animadvertebant multos ignes repente in hostili agro accensos, intellexerunt Peloponnesios in Hellespontum ingredi. Quamobrem hac ipsa nocte, celeritate quanta maxima poterant, maritimam Chersonesi oram legentes, ad Elaeuntem praetervecti contendebant, quod hostium classem in apertum mare navigantes vitare vellent.

Et illas quidem sexdecim naves, quae ad Abydum erant, latuerunt, quamvis ab amica suorum classe praemonitas essent, ut diligenter observarent, si illi exirent. Quum autem primo statim diluculo illas naves, quae cum Mindaro erant, conspexissent, et e vestigio Peloponnesii inseqdi coepissent, non omnes naves ocius evaserunt, sed pleraeque quidem in continentem et in Lemnum diffugerunt, quatuor vero quae postremae navigabant, prope Elseuntem interceptae sunt.

Atque unam quidem, ad Protesilai delubrum impactam, cum ipsis hominibus ceperunt, et duas alias sine viris; quartam vacuam ad Imbrum combusserunt.

Postea vero conjunctis et iis, quas ex Abydo secum duxerant, et cum reliquis universis, sex et octoginta, hoc ipso die Ekeuniem oppugnaverunt; sed quum haec deditionem facere nollet, Abydum redierunt.

Athenienses vero a speculatoribus frustrati, et existimantes hostium classem nequaquam clam se praeterituram , sed per otium moenia oppugnantes, postquam rem cognoverunt, protinus omissa Eresso celeriter in Hellespontum proficiscebantur;

atque simul et duas Peloponnesiorum naves capiunt, quae tunc in hostibus persequendis audaeius ni altam provectae in ipsos inciderant, et postero die Elaeuntem profecti», stationem illic habuerunt, et ex Imbrunaves, quotquot eo confugerant, receperunt, et per quinque dies ad proelium navale se parabant.

Postea vero navale proeliom committebant hoc modo. Athenienses aciei longo ordine secundum ipsam oram Sestum versus navigabant; Peloponnesii vero re cognita ex Abydo et ipsi obviam prodibant.

Et postquam animadverterunt navale proelium commissum iri, longum ordinem utrimque extenderunt, Athenienses quidem, juxta Chersonesum, initio ducto ab Idaeo usque ad Arrhiana, navibus sex et septuaginta, Peloponnesii contra ab Abydo usque ad Dardanum, navibus octo et octoginta.

Cornu autein apud Peloponnesios quidem tenebant dextrum Syracusani, alterum ipse Mindarus, et velocissimae navium; apud Athenienses vero sinistrum Thrasylus, Thrasybulus dextrum; ceterique duces suo quisque loco steterunt.

Quum autem Peloponnesii et prius ad manus venire properarent’, et dextro Atheniensium cornu ipsi circumfusi cum suo sinistro illos extrinsecus prodeundi facultate, si possent , intercludere, in medio vero elidere eoe ad terram non procul distantem, Athenienses hac re cognita, qua quidem parte adversarii eos intercludere volebant, aciem contra ipsi extendebant et pracvertebant illos navigationis celeritate;

sed sinistrum eorum cornu superaverat jam promontorium , quod Cynosseiria appellatur. In medio autem propter hanc rem infirmis ac dissipatis navibus consistebant, praesertim quod numero paucioribus utebantur, et locus ille, qui circa Cynossema erat, acutum et angularem amfractum habebat, ita ut ea, quae ultra eum fiebant, conspici non possent. ,

Facta igitur Peloponnesii impressione in medium et naves Atheniensium in siccum eliserunt, et ultro in terram exscenderunt, proelio longe superiores.

Succurrere autem mediae aciei neque Thrasybulus cum suis a dextro poterat propter navium sibi instantium multitudinem, neque Thrasylus cum suis a sinistro; nam neque conspicua his res erat propter promontorium Cynossema et simul Syracusani et celeri, qui non pauciores numero contra eos in acie positi erant, eos prohibebant; donec Peloponnesii propterea quod victoria potili secure alii aliam navem insequebantur, quadam sum classis parte ordines solvere coeperunt.

Quod quum intellexissent Thrasybulus et qui cum eo erant, destiterunt jam a cornu amplius extendendo et repente conversi impetum in naves sibi oppositas fecerunt et statim eas in fugam vertunt, et illas naves, quae in vietnei Peloponnesiorum parte erant, palatas subito invecti et affligebant et in terrorem plerasque sine proelio conjiciebant Et forte Syracusani quoque et ipsi jam cesserant iis, qui cum Thra-sylo erant, et in fugam eo magis se conjecerunt, postquam ceteros etiam fugere viderunt.

Quum autem facta esset fuga et Peloponnesii primo ad flumen Midium praecipue confugissent, deinde vero Abydum , naves quidem paucas Athenienses ceperunt (angustus enim quum sit Hellespontus, brevia hostibus effugia praebebat), victoriam tamen hanc navalis proelii opportunissimam tunc obtinuerunt.

Quum enim ad eum usque diem formidarent Peloponnesiorum classem, et propter clades minores passim acceptas, et propter calamitatem, quas iis in

Sicilia contigerat, desierunt jam et se ipsos accusare, et hostes ob res nauticas in aliquo numero ponere.

Naves tamen adversariorum ceperunt Chias octo, Corinthias quinque, Ampracioticas duas et Boeoticas duas, Leucadiorum vero et Lacedaemoniorum et Syracusanorum et Pellenaeorum singulas singulorum; ipsi autem quindecim naves amiserunt.

Atque quum in promontorio, uhi erat Canis sepulchrum, tropaeum statuissent, et naufragia ad se attraxissent, et hostibus cadavera, fide publica interposita, reddidissent , Athenas etiam victoriae nuntiam triremem miserunt.

Illi vero quum navis pervenisset, audita felicitate insperata, post clades modo circum Euboeam et per seditionem acceptas vehementer animo confirmati sunt, et existimarunt, res suas adhuc, si impigre eas capesserent, superiores evadere posse.

Post navale proelium autem quarto die studiose navibus refectis Athenienses apud Sestum morati navigabant adversus Cyzicum, quae defecerat; et conspicati apud Harpagium et Priapum naves octo a Byzantio digressas in ancoris stantes, illuc infesta classe profecti, proelio superatis iis, qui erant in terra, naves ceperunt. Quum autem ad Cyzicum nullis muris munitam pervenissent, eam rursus in suam potestatem redegerunt, et pecunias exegerunt.

Interea vero et Peloponnesii ex Abydo adversus Elaeun-tem navigarunt, et suas naves ckptivas, quotquot erant integra, secum abduxerunt, (ceteras autem Elaeusii concremarunt) et Hippocratem etEpiclem in Euboeam miserunt, ut naves illuc missas adducerent.

Per haec eadem tempora Alcibiades etiam cum tredecim suis navibus e Cauno et Phaselide Samum rediit, nuntians, se Phoenissas naves avertisse, ne ad Peloponnesios venirent, et Tissaphernem movisse, ut Atheniensibus benevolentior esset, quam antea.

Et intructis navibus novem, praeter eas, quas habebat, et ab Halicarnassensibus ingentem pecuniam exegit, et Con munivit. His autem peractis, et magistratu ibi constituto, Samum jam sub autumnum rediit.

Et Tissaphernes, quum audisset, Peloponnesiorum classem a Mileto in Hellespontum profectam, ex Aspendo solvens in Ioniam properabat.

Quum autem Peloponnesii in Hellesponto essent, Antandrii (sunt autem Aeoles) gravis armatura milites ex Abydo per montem Idam itinere pedestri clam deductos in urbem introduxerunt, quod ab Arsace Persa, Tissaphernis prafecto, injuria afficiebantur, qui Delios quoque, qui Atramyttium incoluerant, quo tempore. ab. Atheniensibus, Deli lustrandae causa, suis sedibus pulsi erant, occulto odio dissimulato, et illorum prastan-tissimis indicta expeditione, per amicitiae ac societatis speciem eduxerat, et quum eos prandentes observavisset et suis circumdedisset, sagittis perdiderat.

Timentes igitur eum Antandrii propter hoc facinus, ne quid is in se quoque aliquando scelerate perpetraret, quum idem etiam alia iis imponeret, quae ferre non poterant, ejus presidium ex arce ejecerunt

Tissaphernes vero, quum sensisset, hujus quoque rei Peloponnesios auctores esse, nec earum solum, quae ia, Mileto et Cnido acciderant (nam hinc quoque ejus pnesidia erant ejecta), existimans, ingentem sibi apud eos invidiam conflatam esse, veritusque ne quo alio praeterea damno se afficerent, et simul aegre ferens, si Pharnabazus, qui minore et tempore et sumptu eos sibi adjunxisset, felicius adversus Athenienses rem gereret, proficisci parabat ad eos in Hellespontum , ut et expostularet de rebus circa Antandrum gestis, et crimina sibi objecta de Phoenissis navibus et reliquis rebus quam honestissime defenderet. Ac primum Ephesum profectus, Dianae sacrificium fecit.

[Quum hiems hanc aestatem insecuta finietur, primus ac vicesimus annus expletur.]