Epistulae

Anno praeterito per fratrem nostrum Asterium hypodiaconum dignationi tuae epistulam miseram promptum reddens salutationis officium, quam tibi arbitror redditam. nunc quoque per sanctum fratrem meum Praesidium diaconum obsecro primum, ut memineris mei, dein, ut baiulum litterarum habeas commendatum et mihi scias germanissimum et, in quibuscumque necessitas postularit, foueas atque sustentes, non quo aliqua re Christo tribuente indigeat, sed quod bonorum amicitias auidissime expetat et se in his coniungendis maximum putet beneficium consecutum. cur autem ad occidentem nauigauerit, ipso poteris narrante cognoscere.

Nos in monasterio constituti uariis hinc inde fluctibus qua-. timur et peregrinationis molestias sustinemus. sed credimus in eo, qui dixit: confidite e, ego uici mundum, quod ipso tribuente et praesule contra hostem diabolum uictoriam consequamur.

sanctum et uenerabilem fratrem nostrum papam Alypium ut meo obsequio salutes, obsecro. sancti fratres, qui nobiscum in monasterio domino seruire festinant, oppido te salutant. incolumem te et memorem mei Christus, deus noster, tueatur omnipotens, domine uere sancte et suscipiende papa.

Ex quo coepi ad te scribere ac tua scripta desiderare, num- . quam mihi melior occurrit occasio, quam ut per dei seruum ac i ministrum fidelissimum mihique carissimum mea tibi adferretur I epistula, qualis est filius noster Cyprianus diaconus. per hunc certe I ita \'spero litteras tuas, ut certius in hoc rerum genere quidquam sperare non possim.

nam necstudium in petendis rescriptis memorato filio nostro deerit nec gratia in promerendis nec diligentia in custodiendis nec alacritas in perferendis nec fides in reddendis; tantum, si aliquo modo mereor, adiuuet dominus et adsit cordi tuo et desiderio meo, ut fraternam uoluntatem nulla uoluntas maior inpediat.

Quia ergo duas iam epistulas misi, nullam autem tuam postea recepi, easdem ipsas rursus mittere uolui credens eas non peruenisse. quodsi et peruenerunt ac fortasse tuae potius ad me peruenire minime potuerunt, ea ipsa scripta, quae iam misisti, iterum mitte, si forte seruata sunt; sin minus, rursus dicta, quod legam, dum tamen his respondere ne graueris, quod iam diu est, ut expecto.

primas etiam, quas ad te adhuc presbyter litteras praeparaueram mittendas per quendam fratrem nostrum Profuturum, qui postea collega nobis factus iam ex hac uita migrauit nec eas tunc ipse perferre potuit, quia continuo, dum proficisci disponit, episcopatus sarcina detentus ac deinde breui defunctus est, etiam nunc mittere uolui, ut scias, in tua conloquia quam olim inardescam et quam uim patiar, quod a me tam longe absunt sensus corporis tui, per quos adire possit ad animum tuum animus meus, mi frater dulcissime et in domini membris honorande.

In hac autem epistula hoc addo, quod postea didicimus Iob ex Hebraeo te interpretatum, cum iam quandam haberemus interpretationem tuam eius prophetae ex Graeco eloquio uersam in Latinum, ubi tamen asteriscis notasti, quae in Hebraeo sunt et Graeco desunt, obeliscis autem, quae in Graeco inueniuntur et in Hebraeo non sunt, tam mirabili diligentia, ut quibusdam in locis ad uerba singula stellas significantes uideamus eadem uerba esse in Hebraeo, in Graeco autem non esse.

porro in hac posteriore interpretatione, quae uersa est ex Hebraeo, non eadem uerborum fides occurrit. nec parum turbat cogitantem, uel cur in illa prima tanta diligentia figantur asterisci, ut minimas etiam particulas orationis indicent deesse codicibus Graecis, quae sunt in Hebraeis, uel cur in hac altera, quae ex Hebraeis est, neglegentius hoc curatum sit, ut hae eaedem particulae locis suis inuenirentur.

aliquid inde exempli gratia ponere uolui, sed mihi ad horam codex defuit, qui ex Hebraeo est. uerum tamen, quia praeuolas ingenio, non solum, quid dixerim, uerum etiam, quid dicere uoluerim, satis, ut opinor, intellegis, ut causa reddita, quod mouet, edisseras.

Ego sane mallem Graecas potius canonicas te nobis interpretari scripturas, quae septuaginta interpretum perhibentur. perdurum enim, si tua interpretatio per multas ecclesias frequentius coeperit lectitari, quod a Graecis ecclesiis Latinae ecclesiae dissonabunt, maxime quia facile contradictor conuincitur Graeco prolato libro, id est linguae notissimae.

quisquis autem in eo, quod ex Hebraeo translatum est, aliquo insolito permotus fuerit et falsi crimen intenderit, uix aut numquam ad Hebraea testimonia peruenitur, quibus defendatur obiectum. quodsi etiam peruentum fuerit, tot Latinas et Graecas auctoritates damnari quis ferat? huc accedit, quia etiam consulti Hebraei possunt aliud respondere, ut tu solus necessarius uidearis, qui etiam ipsos possis conuincere, sed tamen. quo iudice, mirum si potueris inuenire.

Nam quidam frater noster episcopus, cum lectitari instituisset in ecclesia, cui praeest, interpretationem tuam, mouit quiddam longe aliter abs te positum apud Ionam prophetam, quam erat omnium sensibus memoriaeque inueteratum et tot aetatum successionibus decantatum. factus est tantus tumultus in plebe maxime Graecis arguentibus et inflammantibus calumniam falsitatis, ut cogeretur episcopus — Oea quippe ciuitas erat - Iudaeorum testimonium flagitare.

utrum autem illi inperitia an malitia hoc esse in Hebraeis codicibus responderunt, quod et Graeci et Latini habebant atque dicebant ? quid plura ? coactus est homo uelut mendositatem corrigere uolens post magnum periculum non remanere sine plebe. unde etiam nobis uidetur aliquando te quoque in nonnullis falli potuisse et uide, hoc quale sit in eis litteris, quae non possunt conlatis usitatarum linguarum testimoniis emendari.

Proinde non paruas deo gratias agimus de opere tuo, quod euangelium ex Graeco interpretatus es, quia — et paene in omnibus — nulla offensio est, cum scripturam Graecam contulerimus. unde, si quisquam ueteri falsitati contentiosus fauerit, prolatis conlatisque codicibus uel docetur facillime uel refellitur. et si quaedam rarissime merito mouent, quis tam durus est, qui labori tam utili non facile ignoscat, cui uicem laudis referre non sufficit?

quid tibi autem uideatur, cur in multis aliter se habeat Hebraeorum codicum auctoritas, aliter Graecorum, quae dicitur - Septuaginta, uellem dignareris aperire. neque enim paruum pondus habet illa, quae sic meruit diffamari et qua usos apostolos non solum res ipsa indicat, sed etiam te adtestatum esse memini. ac per hoc plurimum profueris, si eam scripturam Graecam, quam Septuaginta operati sunt, Latinae ueritati reddideris, quae in diuersis codicibus ita uaria est, ut tolerari uix possit, et ita suspecta, ne in Graeco aliud inueniatur,\' ut inde aliquid proferre aut probare dubitetur.

breuem putabam futuram hanc epistulam, sed nescio quo modo ita mihi dulce; factum est in ea progredi, ac si tecum loquerer. sed obsecro te per dominum, ne te pigeat ad omnia respondere et praestare mihi, quantum potueris, praesentiam tuam.\'

Crebras ad me epistulas dirigis et saepe conpellis, ut re- i spondeam cuidam epistulae tuae, cuius ad me, ut ante iam scripsi, I per fratrem Sisinnium diaconum exemplaria peruenerunt absque subscriptione tua et quae primum per fratrem Profuturum, secundo per quendam alium te misisse significas, et interim Profuturum retractum de itinere et episcopum constitutum ueloci morte subtractum, illum, cuius nomen retices, maris timuisse discrimina et nauigationis mutasse consilium.

quae cum ita sint, satis mirari nequeo, quomodo ipsa epistula et Romae et in Italia haberi a plerisque dicatur et ad me solum non peruenerit, cui soli missa est, praesertim cum idem frater Sisinnius inter ceteros tractatus tuos dixerit eam se non in Africa, non apud te, sed in insula Hadriae ante hoc ferme quinquennium repperisse.

De amicitia omnis tollenda suspicio est et sic cum amico quasi cum altero se loquendum. nonnulli familiares mei et uasa Christi, quorum Hierosolymis et in sanctis locis permagna copia est, suggerebant non simplici a te animo factum, sed laudem atque rumusculos et gloriolam populi requirente, ut de nobis cresceres, ut multi cognoscerent te prouocare, me timere, te scribere ut doctum, me tacere ut inperitum et tandem repperisse, qui garrulitati meae modum inponeret.

ego autem, ut simpliciter fatear, dignationi tuae primum idcirco respondere nolui, quia tuam liquido epistulam non credebam nec, ut uulgi de quibusdam prouerbium est, litum melle gladium; deinde illud cauebam, ne episcopo communionis meae uiderer procaciter respondere et aliqua in reprehendentis epistula reprehendere, praesertim cum quaedam in illa heretica iudicarem;

ad extremum, ne tu iure expostulares et diceres: \'quid enim? epistulam meam uideras et notae tibi manus in subscriptione signa deprehenderas, ut tam facile amicum laederes et alterius malitiam in meam uerteres contumeliam?\' igitur, ut ante iam scripsi, aut mitte eandem epistulam tua subscriptam manu aut senem latitantem in cellula lacessere desine.

sin autem tuam uis uel ostentare uel exercere doctrinam, quaere iuuenes et disertos et nobiles, quorum Romae dicuntur esse quam plurimi, qui possint et audeant tecum congredi et in disputatione sanctarum scripturarum iugum cum episcopo ducere. ego quondam miles, nunc ueteranus et tuas et aliorum debeo laudare uictorias, non ipse rursus effeto corpore dimicare, ne, si me adscribendum frequenter inpuleris, illius recorder historiae, quod Hannibalem iuueniliter exultantem Quintus Maximus patientia sua fregerit.

omnia fert aetas, animum quoque; saepe ego longos cantando puerum memini me condere soles. nunc oblita mihi tot carmina; uox quoque , Moerim iam fugit. et — ut magis de scripturis sanctis loquar — Berzelli ille Galaadites regis Dauid beneficia omnesque delicias iuueni delegans filioĮ ostendit senectutem haec appetere non debere nec oblata suscipere.

Quod autem iuras te aduersum me librum non scripsisse neque Romam misisse, quem non scripseris, sed, si forte aliqua in tuis scriptis repperiantur, quae a meo sensu discrepent, non me a te laesum, sed a te scriptum, quod tibi rectum uidebatur, quaeso, ut : me patienter audias. non scripsisti librum. et quomodo mihi reprehensionis a te meae per alios scripta delata sunt ? cur habet Italia, quod tu non scripsisti? qua ratione poscis, ut rescribam ad ea, quae scripsisse te denegas ? nec tam hebes sum, ut, si diuersa senseris, me laesum putem.

sed, si mea com minus dicta reprehendas et rationem scriptorum expetas et, quae scripserim, emendare conpellas et ad παλιωδια prouoces et oculos mihi reddas, in hoc laeditur amicitia, in hoc necessitudinis iura uiolantur. ne uideamur certare pueriliter et fautoribus inuicem uel detractoribus nostris tribuere materiam contendendi, haec scribo, quia te pure et Christiane diligere cupio nec quicquam in mea mente retinere, quod distet a labiis.

non enim conuenit, ut ab adulescentia usque ad hanc aetatem m monasteriolo cum sanctis fratribus labore desudans aliquid contra episcopum communionis meae scribere audeam et eum episcopum, quem ante coepi amare quam nosse, qui me primus ad amicitias prouocauit, quem post me orientem in scripturarum eruditione laetatus sum. igitur aut tuum negato librum, si forte non tuus est, et desine flagitare rescriptum ad ea, quae non scripsisti, aut, si tuus est, ingenue confitere, ut, si in defensione mei aliqua scripsero, in te culpa sit, qui prouocasti, non in me, qui respondere conpulsus sum.

Addis praeterea te paratum esse, ut, si quid me in tuis scriptis mouerit aut corrigere uoluero, fraterne accipias et non solum mea in te beniuolentia gauisurum, sed, ut hoc ipsum faciam, deprecaris. rursum dico, quod sentio: prouocas senem, tacentem stimulas, uideris iactare doctrinam. non est autem aetatis meae putari maliuolum erga eum, cui magis fauere debeo. et si in euangeliis ac prophetis peruersi homines inueniunt, quod nitantur reprehendere, miraris, si in tuis libris et maxime in scripturarum expositione, quae uel obscurissimae sunt, quaedam a recti linea discrepare uideantur ?

et hoc dico, non quod in operibus tuis quaedam reprehendenda iam censeam. neque enim lectioni eorum umquam operam dedi nec horum exemplariorum apud nos copia est praeter Soliloquiorum tuorum libros et quosdam commentariolos in psalmos, quos si uellem discutere, non dicam a me, qui nihil sum, sed a ueterum Graecorum docerem interpretationibus discrepare. uale, mi amice carissime, aetate fili, dignitate parens, et hoc a me rogatus obserua, ut, quicquid mihi ] scripseris, ad me primum facias peruenire. 1

Uere in uobis apostolicus et propheticus sermo conpletus est: in omnem terram exiit sonus eorum et in fines orbis terrae uerba eorum. quis hoc crederet, ut barbara Getarum lingua Hebraicam quaereret ueritatem et dormitantibus, immo contendentibus Graecis ipsa Germania spiritus sancti eloquia scrutaretur ? in ueritate cognoui, quod non est personarum acceptor deus, sed in omni gente, qui timet deum et operatur dei iustitiam, acceptus est illi.

dudum callosa tenendo capulo manus et digiti tractandis sagittis aptiores ad stilum calamumque mollescunt et bellicosa pectora uertuntur in mansuetudinem Christianam. nunc et Esaiae uaticinium cernimus opere conpletum: concident gladios suos in aratra et lanceas suas in falces et non adsumet gens contra gentem gladium et non discent ultra pugnare.

rursumque in eodem: pascetur lupus cum agno et pardus requiescet cum haedo et uitulus et leo et taurus pascentur simul et puer paruulus ducet eos et bos et ursus in commune pascentur paruulique eorum erunt pariter et leo et bos comedent paleas, non ut simplicitas in feritatem transeat, sed ut feritas discat simplicitatem.

Quaeritis a me rem magni operis et maioris inuidiae, in qua scribentis non ingenium, sed eruditio conprobetur, ut, dum ipse cupio iudicare, de ceteris, iudicandum me omnibus praebeam et in opere Psalterii iuxta digestionem schedulae uestrae, ubicumque inter Latinos Graecosque contentio est, quid magis Hebraeis conueniat, significem.

in quo illud breuiter admoneo, ut sciatis aliam esse editionem, quam Origenes et Caesariensis Eusebius omnesque Graeciae tractatores κοινά — id est communem - appellant atque uulgatam et a plerisque nunc Λουκιάνειος dicitur, aliam septuaginta interpretum, quae et in ἑξαπλοῖς codicibus repperitur et a nobis in Latinum sermonem fideliter uersa est et Hierosolymae atque in orientis ecclesiis decantatur. super qua re et sanctus filius meus Auitus 25 saepe quaesierat et, quia se occasio fratris nostri Firmi presbyteri de-\' dit, qui mihi uestram epistulam tradidit a uobis, scribens in commune respondeo et me magno amicitiae libero faenore, quod, quanto magis soluimus, plus debemus.

sicut autemm nouo testamento, si quando apud Latinos quaestio exoritur et est inter exemplaria uarietas, recurrimus ad fontem Graeci sermonis, quo nouum scriptum est instrumentum, ita et in ueteri testamento, si quando inter Graecos Latinosque diuersitas est, ad Hebraicam confugimus ueritatem, ut, quicquid de fonte proficiscitur, hoc quaeramus in riuulis.

κοινὴ autem ista, hoc est communis, editio ipsa est, quae et Septuaginta. sed hoc interest inter utramque, quod pro locis et temporibus et pro uoluntate, scriptorum uetus corrupta editio est, ea autem, quae habetur in ἑξαπλοῖς et quam nos uertimus, ipsa est, quae in eruditorum libris incorrupta et inmaculata septuaginta interpretum translatio reseruatur. quicquid ergo ab hac discrepat, nulli dubium est, quin ita et ab Hebraeorum auctoritate discordet.

Prima de quinto psalmo quaestio fuit: neque habitabit iuxta te malignus. pro quo habetur in Graeco: οὔτε παροικήσει σοι πονηρὸς siue πονηρευόμενος, ut uulgata editio continet. et miramini, cur παροικίαν, id est \'incolatum\', Latinus interpres non uerterit, sed pro hoc posuerit \'habitationem\', quae Graece dicitur κατοικία.

quod quidem in alio loco fecisse conuincitur: heu mihi, quia incolatus meus prolongatus est. et in quarto decimo psalmo rursum pro incolatu habitationem posuit: domine, quis habitabit in tabernaculo tuo? et sciendum, quod, si uoluerimus dicere: \'domine, quis incolet tabernaculum tuum?\' uel illud de quinto: neque incolat iuxta te malignus\', perdes εὐφωνίαν et, dum interpretationis κακοζηλίαν sequimur, omnem decorem translationis amittimus; et hanc esse regulam boni interpretis, ut ἰδιώματα linguae alterius suae linguae exprimat proprietate.

quod et Tullium in Protagora Platonis et in Οἰκονομικῷ Xenofontis et in Demosthenis contra Aeschinen oratione fecisse conuincimus et Plautum, Terentium Caeciliumque, eruditissimos uiros, in Graecis comoediis transferendis. nec ex eo quis Latinam linguam angustissimam putet, quod non possit uerbum transferre de uerbo, cum etiam Graeci pleraque nostra circuitu transferant et uerba Hebraica non interpretationis fide, sed linguae suae proprietatibus nitantur exprimere.

De eodem, psalmo: dirige conspectu meo uiam tuam — pro quo habetur in Graeco: κατεύθυνον ἐνώπιόν σου τὴν ὁδόν μου, hoc est: dirige in conspectu tuo uiam meam —, quod nec Septuaginta habent nec Aquila nec Symmachus nec Theodotio, sed sola κοινὴ editio.

denique et in Hebraeoita scriptum repperi: oser laphanoi darchach, quod omnes uoce simili transtulerunt: dirige in conspectu meo uiam tuam, secundum illud, quod et in oratione dominica dicitur: paternoster, qui es in caelis, sanctifi-cetur nomen tuum, non quo nobis orantibus sanctificetur, quod per se sanctum est, sed quo petamus, ut, quod per naturam sui sanctum est, sanctificetur in nobis. ergo et nunc propheta postulat, ut uia domini, quae per se recta est, etiam sibi recta fiat.

De sexto psalmo: erubescant et conturbentur uehementer omnes inimici mei. et dicitis in Graeco \'uehementer\' non haberi. scio, sed hoc uulgata. ceterum et in Hebraeo habet m o d, id est \'uehementer\', et omnes αϕόδϱα similiter transtulerunt.

De septimo psalmo: iudica me, domine, secundum iustitiam meam. pro quo habetur in Graeco: διxαιοσύη , id est \'iuxta iustitiam tuam\'. sed et in hoc male; in Hebraeo enim sedechi habet, quod interpretatur \'iustitia mea\', et non \'sedecach\', quod \'iustitiam tuam\' sonat. sed omnes interpretes iustitiam meam uoce simili transtulerunt.

nec cuiquam uideatur temerarium, quod iudicari secundum iustitiam suam postulet, cum et sequens uersiculus hoc ipsum significet: e t secundum innocentiam meam super me et sexti decimi psalmi hoc exordium sit: exaudi, domine, iustitiam mean et in septimo decimo quoque dicatur: retribuet mihi dominus secundum iustitiam meam et secundum puritatem manuum mearum reddet mihi, in uicesimo quoque quinto psalmo scriptum sit: proba me, domine, et tempta me; ure renes meos et cor meum, et in quarto dicatur: cum inuocarem, exaudiuit me deus iustitiae meae, et in octogesimo quinto: custodi animam meam, quoniam sanctus sum, Iacob quoque loquatur in Genesi: exaudiet me cras iustitia mea.

De octauo psalmo: quoniam uidebo caelos tuos. et dicitis, quod \'tuos\' in Graeco non habeat. uerum est, sed in Hebraeo legitur samacha, quod interpretatur \'caelos tuos\' et de editione Theodotionis in septuaginta interpretibus additum est sub asterisco; cuius rei breuiter uobis sensum aperiam.

ubi quid minus habetur in Graeco ab Hebraica ueritate, Origenes de translatione Theodotionis addidit et signum posuit asterisci, id est stellam, quae, quod prius absconditum uidebatur, inluminet et in medium proferat; ubi autem, quod in Hebraeo non est, in Graecis codicibus inuenitur, obelon, id est iacentem, praeposuit, quam nos Latine \'ueru\' possumus dicere, quo ostenditur iugulandum esse et confodiendum, quod in authenticis libris non inuenitur. quae signa et in Graecorum Latinorumque poematibus inueniuntur. ,

Sexto decimo: oculi tui uideant aequitates. [pro quo in Graeco] uos legisse dixistis: ὀϕϑαλμοί, id est \'oculi mei\'; sed rectius \'oculi tui\', quia et supra dixerat: de uultu tuo tuo iudicium meum prodeat, ut oculi dei in propheta operante non praua, sed recta conspiciant. in ipso: custodi meut pupillam oculi. dicitisque in Graeco legi: custo dime, domine, quod nec in Hebraeo nec in ullo habetur interprete.

in eodem: exurge, domine, praeueni eum et subplanta e u m. pro quo in Graeco sit: πϱόϕϑασο , id est \'praeueni eos et subplanta eos\'; sed melius, si legatur numero singulari, si quidem de inpio dictum est, de quo statim sequitur: praeueni eum et subplanta eum; eripe animam meam ab inpio. nullique dubium, quin diabolum significet.

Septimo decimo: grando et carbones ignis. et quaeritis, cur Graecus istum uersiculum secundum non habeat interpositis duobus uersibus. sed sciendum, quia de Hebraico et Theodotionis editione in septuaginta interpretibus sub asterisco additum sit.

in eodem: qui perfecit pedes meos tamquam ceruorum. pro quo scribitis in Graeco inueniri: ω̒σεὶ , id est \'tamquam cerui\', singularem numerum pro plurali. sed in Hebraeo pluralis numerum positus est chaialoth et omnes interpretes pluralem numerum transtulerunt.

in eodem: et dedisti mihi protectionem salutis tuae. pro quo in Graeco uos legisse dixistis: σωτηϱίαζ μο, id est \'salutis meae\'. sed in Hebraeo iesacha \'salutis tuae\' significat, non \'meae\'; quod et omnes interpretes transtulerunt.

in ipso: subplantasti insurgentes in me subtus me. pro quo in Graeco plus inuenisse uos dicitis: omnes insurgentes; sed \'omnes\' additum est.

in eodem: uiuit dominus et benedictus deus meus. et dicitis m Graeco non haberi meus. quod non sub asterisco, sed ab ipsis Septuaginta de Hebraica ueritate translatum est; et cuncti interpretes in hac parte consentiunt.

in eodem: liberator meus de gentibus iracundis. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis: ab inimicis meis fortibus siue potentibus. et quia semel ueritati studemus, si quid uel transferentis festinatione uel scribentium uitio deprauatum est, simpliciter confiteri et emendare debemus.

in Hebraeo nihil aliud habet: liberator meus ab inimicis meis. Septuaginta autem \'iracundis\' addiderunt. et pro \'gentibus\' tam in Hebraeo quam in cunctis interpretibus \'inimici\' positi sunt; et miror, quomodo pro \'inimicis\' \'gentes\' mutatae sint.

Octauo decimo: exultauit ut gigans ad currendam uiam suam. et dicitis, quod in Graeco \'suam\' non habeat; sed hoc nos sub ueru additum repperimus et in Hebraeo non esse manifestum est.

Nono decimo: tribuat tibi secundum cortuum. et dicitis in Graeco uos hoc uersiculo additum nomen domini repperisse, quod superfluum est, quia ex superioribus subauditur, unde coepit et psalmus: exaudiat te dominus in die trib u 1 ati o nis, ut et hic sub eodem sensu dicatur: tribuat tibi secundum cor tuum, id est ipse dominus, de quo supra dictum est.

m eodem: etexaudinosm die, qua inuocauerimus te. pro quo legisse uos dicitis: in quocumque die; sed superius cum Hebraica ueritate concordat, ubi scriptum est biom, id est \'in die\'.

Uicesimo primo: tu autem, domine, ne elongaueris auxilium tuum a me. pro quo dicitis inuenisse uos meum; quod et uerum est et ita corrigendum. breue enim: si quid scriptorum errore mutatum est, stulta credimus contentione defendere.

in eodem: uniuersum semen Iacob, magni- ficate eum, pro quo in Graeco scriptum sit: δοξάστε avvov, id est \'glorificate eum\'. sed sciendum, quod, ubicumque in Graeco \'glorificate\' scriptum est, Latinus interpres \'magnificate\' transtulerit secundum illud, quod in Exodo dicitur: cantemus domino; gloriose enim magnificatus est, pro quo in Graeco scribitur glorificatus est; sed in Latino sermone, si transferatur, fit indecora translatio et nos emendantes olim psalterium, ubicumque sensus idem est, ueterum interpretum consuetudinem mutare noluimus, ne nimia nouitate lectoris studium terreremus.

Uicesimo secundo: calix meus inebrians quam praeclarus est. pro quo in Graeco legisse uos dicitis: calix tuus; sed hoc in xoivfj errore obtinuit. ceterum et Septuaginta et Hebraicum et omnes interpretes \'calix meus\' habent, quod Hebraice dicitur chosi; alioquin \'calix tuus\' esset \'chosach\'.

Uicesimo quarto: confundantur omnes inique agentes. et dicitis, quod \'omnes\' in Graeco non habeat, et bene; nam nec in Hebraeo habet, sed in Septuaginta sub ueru additum est.

m eodem: mnocentes et recti adhaeserunt mihi, quia sustinuite. et dicitis in Graeco uos repperisse domine, quod superfluum est

Uicesimo sexto: et nunc ecce exalta uit caput meum. sed \'ecce\' superfluum est. in eodem: exquisiuit facies mea, pro quo in Graeco sit positum: quaesiuit te facies mea. sed melius superius.

Uicesimo septimo: exaudi uocem deprecationis meae, pro quo uos inuenisse dixistis: exaudi, domine. sed et hoc additum est.

Uicesimo octauo: et in templo eius omnis dicet gloriam, pro quo in Graeco sit: πα̃ςτις. quod si transferre uoluerimus ad uerbum\' omnis quis\', in xαxοςηλία interpretationis incurrimus et fit absurda translatio.

in eodem: dominus diluuium inhabitare facit, pro quo legisse uos dicitis: dominus diluuium inhabitat; quorum prius ad gratiam pertinet credentibus, secundum ad eius, in quo credunt, habitaculum. sed quia iasaph uerbum ambiguum est et potest utrumque sonare — nam et \'sessio\' et \'habitatio\' dicitur et in ipso psalmo de gratia baptismatis dicebatur: uox domini super aquas; dominus super aquas multas et: uox domini praeparantis ceruos et reuelabit condensa et in templo eius omnis dicet gloriam —, de ipsis sentire uolu- mus, qui glorificant dominum, et interpretati sumus: dominus . diluuium inhabitare facit.

Tricesimo: quoniam tues protec tormeus. rursum et in hoc loco additum nomen domini est; et ne eadem semper inculcem, obseruare debetis nomen domini et dei\' saepissime additum et id uos debere sequi, quod de Hebraico et de septuaginta interpretibus emendauimus.

m eodem: ego autem dixi ln excessu mentis meae. pro quo in Latinis codicibus legebatur: in pauore meo, et nos iuxta Graecum transtulimus: iv ἐxστάει μου, id est \'in excessu mentis meae\'; aliter enim ἔxστασι Latinus sermo exprimere non potest nisi \'mentis excessum\'. aliter me in Hebraico legisse noueram: in stupore et in admiratione mea.