Epistulae imperatorum pontificum aliorum

uenerabilis imperator, ecclesiae uulnera tam longa maerentem ad spem reddendae salutis animasti; tu me post tam continuas turbidines iam paene desperatione cessantem ad nouam tranquillitatem directis ultro piis litteris excitasti, hoc quoque procul dubio diuina intellegentia conferente, ut inter ipsa tui principatus exordia fidei eius dicares obsequium, cui acceptum debebas imperium.

sed qui te ad incipienda haec non potui primus impellere, nunc maiore fiducia tantis beneficiis compellor prouocatus orare, ne patiaris in te tam boni operis esse defectum, ne manus, quas ad deum erigis, a coepti operis perfectione suspendas. negare non possum pro domini nostri haec me affectu et unitatis exposcere, sed fateor et saluti tuae pro tanta mansuetudinis gratia haec studia me debere. scriptum est enim, quia qui perseuerauerit, hic saluus erit.

nec uos aliquorum obstinatio reddat a proposito pigriores. durum est, ut efficacior sit eorum . pertinacia qui diuidunt pacem quam eorum qui asserunt unitatem, amentur uulnera quam prouideantur pro salute remedia et praeoptabi<lius esse> putetur so<luere se cum> mortuis quam inhaerere cum uiuis. an non aequum est, ut religiosi principis subdantur imperio qui non mouentur exemplo? non omnis aeger salubribus adquiescit et medendi studium saepe ipsis, quibus adhibetur, ingratum est: et tamen grata est admota pro salute necessitas nec ipsi post respirationem non sunt beneficiis obnoxii, qui curantur inuiti.

cauenda est subtilium magna circuminspectione calliditas, qui ingerunt difficilia, dum nituntur labefactare composita. et quis hoc possit admittere, ut ad illa per pacem credamur adduci, ad quae non potuimus discordiae necessitate compelli, et putetur aequius, ut contra salutem princeps subiectorum uoluntatem sequatur quam pro sua salute subiecti principis non famulentur imperio?

ipsam tibi mecum, uenerabilis fili, crede ecclesiam dei supplicare, ut eam sine macula et ruga, sicut scis domino placere, custodias nec in ea oculus ille, qui peruigil est, naeuum aliquem. quem auersetur, aspiciat. ama, quod a deo conpunctus elegisti, et intemeratum serua illud, cuius pars esse uoluisti. fuerit ante sollicitudo tantum mea: nunc unam nobis causam tua fecit esse clementia.

nec austeriorem me quisquam dicat esse prioribus nec adhortatio alicuius pro sententiae auctoritate teneatur: diligentiorem me non pertinaciae studium sed scandala secuta fecerunt. forte inter initia <locus potuit> esse lenitati: male, sicut notum est, per accessus praecedentium temporum errorum augmenta creuerunt. non parui habeas, fili sanctissime, quod curasti!

ubi sancta Calcedonensis synodus et inter sanctos uenerandi papae Leonis religiosissima constituta locum alicuius honoris habuerunt, ubi non aduersum tanta fidei fundamenta quasi quoddam bellicum hostium dei insonuit exercitus? <quae> quanto acrioribus impetita sunt iaculis, tanto ualidioribus sunt munienda subsidiis. rogo, clementissime imperator, ne me aut ad deserenda haec, quae dudum bene placita sunt, aut mutanda compellas. uox enim illa auribus meis indesinenter inmurmurat, quia nemo manum ad aratrum mittens et post se respiciens aptus est regno dei, cum in ®lridenti sit, quia paenitentia malorum est operum, non bonorum.

sed quamquam his urguemur angustiis, tamen et propter mansuetudinis tuae considerationem et quia uenerabilium legatorum Iohannis episcopi, Heracliani presbyteri atque Constantini diaconi allegatio nos non inhumana permouit, qui innocentibus aut ignaris causae remedia crediderunt esse poscenda,

ad fratrem et coepiscopum nostrum Epiphanium scripta transmisimus, ut memor fidei, memor religionis, quos dignos susceptione esse crediderit aut communione, quam respuimus, sicut asseritur innocentes, eos ad societatem sacrae communionis admittat, libelli tamen, qui a nobis interpositus est, tenore seruato. melius est enim et magis deo placitum, si salua fide ecclesiastico corpori iungantur abscisi quam ad abscisos transeant, qui in beati Petri inmaculata communione manserunt. Data VII. Kal. Apr. Ualerio cons.

HORMISDA EPIPHANIO EPISCOPO CONSTANTINOPOLITANO. Benedicimus dominum fraternae caritatis affectu, quia non solum synodica relatione ad sacerdotium te digne peruenisse cognouimus sed factis atque moribus comprobamus et ita se meriti tui gradus patefecit effectibus! ut ante fratrum et coepiscoporum nostrorum testimonium cuncta crederemus.

quod enim illi te promittunt posse moribus agere, nos uidemus implesse et, tamquam fidei tuae seruata pacis fuerit gratia, sic unitatis hactenus dilata sunt uota. diuina eorum praedestinatione caritati tuae uocabulum quo nuncuparis accessit. sub quo spiritu apparente concordiae factum est, ut dicamus: ecce quam bonum et quam iucundum habitare fratres in unum!

quapropter in Christo domino nostro reddentes officia salutationis hortamur, ut boni operis initium laudabile continuet institutum secundum sanctum euangelium, quo monemur: qui perseuerauerit in fine, hic saluus erit. adhortamini igitur reliquos, inuitate monitis, colligite blandimentis, quia talenti crediti multiplicata compendia sacrificia sunt diuina.

praeterea gratissime tulimus, quod Iohanne fratre et coepiscopo nostro nec non Heracliano presbytero atque Constantino filiis nostris internuntiis promotionem caritatis tuae cognouimus, qua esse aliquid dulcius non putamus, et cum te praedicti uiri, etsi pro obsequio suscepto facerent, non tamen ratione laudarent, beati omnium sumus, quod dignae rei nuntius relator dignus extabat, ut tibi absolutissime de legatorum meritis probatio sit honoris.

ET XANU PAPAE: Suscepimus calicem aureum gemmatum, patenam argenteam et alium calicem argenteum et uela duo ministerio basilicae beati Petri apostoli profutura a caritate tua directa. Data VII. Kal. Apr. Ualerio cons.

HORMISDA SVNODO CONSTANTINOPOLITANAE. DE ORDINATIONE EPIPHANII EPISCOPI. Fratrem et coepiscopum nostrum Epiphanium apud felicissimam deo fauente Constantinopolim in officium muneris sacerdotalis adsumptum peruenisse ad nos fraternitate uestra referente gaudemus, quia gratius quodammodo suscipiuntur indicia, quae significauerit amata persona, et tanto maius pro auctoritate nuntii nascitur gaudium, quanto non est quod de testimonio disputetur.

sic erat congruum, karissimi nobis, sic se circa proximum patefacere decebat affectum, ut per uos sedi apostolicae innotescat, quod moribus et sanctitate fulgeret, quod usque adeo se oiim bonis sicut et uos asseritis, imbuit institutis, ut non sit fortius meriti testimonium quam in honorem\' sacerdotis adscitum. quid est enim, quod de eo habeatur ambiguum, in quo de bonis moribus sub probatione factae concordiae praesusceptae * * sunt diuina?

quapropter facitis sancte, facitis religiose, facitis pie, quod ueritati testimonium libenter impenditis, quod praemium bene meritis non negatis: quia idem error est tacere ueritatem, qui est falsis adsistere, et eadem iniustitia est si negetur honor moribus placitis, quae est si concedatur indignis. certum est, amantissimi, participari uos cum sacerdotis laudibus intimatis, quia omni fraternitatis uestrae ordini transcribitur, quod in uno, quem ex uobis elegistis, esse laudatur.

deus omnipotens fidei suae pacem sub perpetuitate conseruans electionem ordinationemque uestram, quam insinuandam sedi apostolicae per Iohannem fratrem et coepiscopum nostrum nec non et Heraclianum presbyterum atque Constantinum diaconum filios nostros religiose credidistis, tanta firmitate confortet et ita omnium discordantium luctamina disiciat, ita dissidentium corda compescat. ut, quemadmodum sub fratre et coepiscopo nostro Epiphanio pacificationis datum est indicium, gratulemur effectum. Data VII. Kal. April. Ualerio cons.

GESTA IN CAUSA ABUNDANTII EPISCOPI TRAIANOPOLITANI IN SCRINIO HABEMUS.

IUSTINUS AUGUSTUS HORMISDAE PAPAE. Ut quod in Paulo uiro reuerentissimo contigit apostolatui uestro patefiat, qui sacerdotio praeditus Antiochenae ciuitatis ita uersatus esse dicitur in multis causis, quae religiosis alienae sunt episcopis, ut clericorum suorum proditione, habitatorum etiam dictae ciuitatis, aliorum insuper frequentium incusetur, non tantum legatis uestrae sanctitudinis in hac regia positis urbe, ut ipsos quoque retinere censemus, uerum post eorum recessum: qui malae conscientiae suae uictus testimonio, territus insuper ne quaestione habita grauiorem formam exitus rei posceret, recusatorios libellos obtulit, ut liceret ei secedere a suscepto, sicut dictum est, episcopatus officio.

quoniam igitur cordi nobis et est et fuit, ut semper ciuitatum antistites in amore sint omnium communi, quorum regendas <accepisse> creduntur animas, Paulus autem uir reuerentissimus ultro se suo, prout memorauimus, abdicauit sacerdotio, praesentem epistolam duximus dirigendam * * uobis aperiatur et orationibus propriis caeleste nobis praesidium digneris acquirere. Data Kal. Mai. Constantinopoli Iustiniano et Ualerio uu. cc. conss.

PER OMNIA SANCTISSIMO ET BEATISSIJIO DOMINO FRATRI ET COMMINISTRATORI HORMISDAE EPIPHANIUS. Frequentiores quidem litteras facere ad uestram beatitudinem et frui affectu fraternae caritatis optamus, nunc autem ea quae euenerunt cupientes uestram sanctimoniam non latere praesentibus usi sumus scriptis.

multis enim et non paruo spatio temporis perturbationibus Antiochiae maximam ciuitatem, quae est in dioecesi Orientali prima, circumstantibus sub occasione, quia Paulus amabilis deo episcopatum memoratae habuit ciuitatis, et multis urbis ipsius habitatorum, sicut dixerunt aliqui. a catholica ecclesia sese separantibus et assiduas interpellationes tranquillissimo et fidelissimo principi nostro ingerentibus et eorum, quae in accusationem ducebantur, inquisitionem supplicantibus fieri manifestam (quae quidem initium olim sumpserunt, sicut nec directos a uestra sanctitate deo amabiles legatos latuit, cum in regia degerent ciuitate, agnoscentes super his omnia :

memoratus ergo amabilis deo Paulus prodesse sibi hoc existimans per libellos proprios designatae ciuitatis desertionem et episcopatus elegit et uniuersalem quietem et (a) causis alienationem se praeferre monstrauit. quae omnia et amabilem Christo principem nostrum manifesta reuerentiae uestrae fecisse nouimus.

sed nunc omnibus nobis pretiosius et de quo maxime noctibus et diebus bonum nuntium de his qui t amantissimo principe et a nobis directos ad uestram beatitudinem deo amabiles legatos laetos amicam deo pacem nuntiantes et omni pulchritudine decoram unitatem sanctarum ecclesiarum annuntiantes quam cito ad nos destinare dignamini, ut praesentis causae, sicut saepe scripsimus. sit caeleste lucrum his, qui in celeritate sunt bonae correctionis auctores, beatissime et sanctissime frater.

omnem, quae est cum tua beatitudine in Christo fraternitas, et nos et qui nobiscum sunt multis salutamus annis.

Diligenter apostolatus uester cognoscit, quanto fidei calore filius uester serenissimus imperator nosque fuimus ab initio: numquam cessauimus agere, quae pertinebant ad firmamentum religionis diuinae.

pro qua re nuper etiam reuerentissimos sacerdotes Romam direximus, -ut integrum componeretur de capitulis, quibus ad ea dubietas uertebatur. sed ignoramus, quae difficultas prouenerit, ut minime sopirentur hactenus ea, quae uidentur esse leuissima.

salutantes ergo uestram reuerentiam petimus, ut nulla praebeatur occasio, de t e q>ua quisquam possit ambigere, sed habentes prae oculis iudicium maiestatis supernae modis omnibus festinare dignamini.

DOMINO UENERANDO FRATRI ET CONSACERDOTI DIODORO REURENTISSIMO EPISCOPO EPIPHANIUS IN DOMINO SALUTEM. Gratiam praestans potius quam sumens dominus a Samaritana bibere postulabat, ipse fons salutis existens, et iuxta puteum quidem sedit <et> ex itineris labore fatigatus est, ut consequens ueritatis argumentum corporalis suae praesentiae nequaquam prorsus excederet, ut ubique simul humanae naturae, quam condidit, propria largiter dona concedens, nunc eam quidem dignanter assumens, nunc etiam id, quod eius est, ueraciter asserens nec non et curam eius ac prouidentiam gerens.

sed et discipuli eius et familia, (a) quibuscumque petebant. aliquid tribuebant his potius quam sumebant. id ipsum praefigurabat et Helias in forma domini sui praecedens, modum quidem necessariae rei competenter efflagitans, super id autem, quod necessarium erat, eius, quae in se morabatur, largitatem benedictionis insinuans: qui panem quidem poscebat uiduam sed occasione petitionis huius benedictionis opulentiam commodabat.

sic et tua uenerabilitas a paruitate nostra quiddam postulans dare magis quam accipere comprobatur. cooperante namque tua iugiter apud deum supplicatione capsaces quidem olei indeficiens ex paruo praestabitur, hydriae uero farinae de exiguo supra modum largitatis copia conferetur.

poposcisti igitur in principio per epistolam tuam, uenerabilis, de lapidibus, qui in superhumeralis rationali pontificis tunc super pectus Aaron apponi praecepti sunt, ut nomina eorum et colores et species nec non et loca seu contemplationes, quas ad diuinum cultum referant, singulique lapides pro qua tribu impositi uel unde reperti uel ex qua patria probentur, exponam.

et nobis quidem, < sicut > memoraui, tamquam praefatae uiduae propter inopiam difficilis erat horum prorsus inuentio; uerum, sicut illi per benedictionem miranda res accidit et Samaritanae pro <a>qua sensibili mysteriorum domini munus ostensum, sic nobis <mi)nimis sapientia atque scientia et sermone constitutis undique facultas est attributa uelut ex multis imbribus fertili largitate diffusis Heliae precibus aliorumque prophetarum, quorum tu filius discipulus et successor uenerabilis approbaris, accipiens aeque ut illi a domino gratiam eamque nobis orationibus tuis impertiens.

unde iam de his incipiam dicere, primum quidem ueniam poscens et propositi mei studium patefaciens, licet inualide dissertationis possim referre sermonem.

Est ergo primus scriptus in quattuor uersibus: quadrifariam quippe discriminabatur rationale pontificis ipsumque quadrangulum erat, habens tam in longitudine quam in latitudine palmum unum. primi ergo uersus ordo est: sardium primus lapis, dein topazion, post smaragdus. secundi uersus primus lapis carbunculus, dein sapphirus, post iaspis. tertii uersus primus lapis ligyrium, dein achates, post amethystus. quarti quoque uersus extremi primus lapis chrysolithus, deinde beryllum, post onychium. isti quidem sunt duodecim lapides, quos constat in rationali, quod in superhumerali pontificis ponebatur, insertos; quorum differentias locaque dicemus.

Sardium, quod et Babylonium sic dicitur, habet quidem speciem instar ignis colorisque sanguinei sardio pisci consimilem, unde et sardium uocatum est a specie cognomen accipiens. in Babylone uero. quae est apud Assyrios, gignitur. et est lapis ipse perlucidus, habens medendi potentiam. cuius sucum medi<ci> super tumores ac putredines linientes sedant aliasque plagas, quae per incisionem ferri proueniunt.

est autem et alius sardonyx, qui uocatur molochas, sciens attenuare pinguedines: ipsius autem formae est, subuiridis aliquantulum, potentiorque magis est circa uerni temporis initium, quando pascha celebratur; et alius sardachates, circa quem lapidem albus quidam circulus apparet sicut in achate, quem hi, qui fabulosa confingunt, mala fugare pronuntiant posse eumque pacificum uocant.

DE LAPIDE TOPAZIO, Topazium rubrum est specie post lapidem, qui carbunculus appellatur. inuentus est autem in Topaze ciuitate Indiae in corde lapidis ab his, qui ibidem lapides -tunc caedebant. quem lapidum caesores intuentes splendidissimum delectati pulchritudine eius ostenderunt Alabastris quibusdam negotiatoribus paruoque pretio uendiderunt. Alabastri quoque Thebaeis pretio distraxere maiori; Thebaei nihilominus optulerunt reginae, quae tunc temporis imperabat. quem illa sumens in diademate suo in medio

frontis imposuit. habet autem lapis iste hanc efficaciam: cum in cote medicinali teritur, non rubrum sucum iuxta modum sui coloris sed in modum lactis emittit. implet autem crateras plurimos, quantos hi, qui terunt, implere uoluerint. et post hoc idem modus est lapidis, nec inminutus pondere nec a rotunditate mensurae penitus inmutatus. hinc autem sucus elicitus oculorum passiones apprime sanat itemque, cum bibitur, ualde medetur his, qui aquosa rabie tenentur et qui ex uua marina uehementer insaniunt. huius enim lapidis sucum medicorum periti talibus tribuunt.

DE LAPIDE SSARAGDO. Smaragdus, qui et prasifus, uiridis est speciei. est autem in eis quaedam differenxia; aliquos / enim Neronianos uocant, aliquos Domitianos. et Neronianus quidem lapis amarus est, specie ualde uiridis. splendens ac uibrans. appellari uero Neronianum propter hanc causam referunt, quod imperatorem Neronem putant oleo Spano uiridi uel Libyrtino, alii uero dicunt amygdalino, alii susino, praecepisse montem rigare;

alii uero nequaquam, sed aiuut Neronem uel Domitianum oleum in uasis aeneis Nicaenis inmittere. quod ex aeris ipsius aerugine per tempus uiridesceret, et sic ex eo montem rigare petramque suscipientem hoc oleum plus in uiriditate atque perspicuitate florescere; alii uero minime, sed uocatum fuisse Neronem quendam memorant antiquum artis pinariae scientissimum et in huiusmodi lapidum peritia ualde callentem, qui adinuenit hanc smaragdi necessariam speciem, et ex ipso Neronianum primitus appellari.

eo uero modo, quo diximus de Neronianis, et de Domitianis aduertendum est. fuit enim Domitianus imperator post Uespasianum et fratrem suum Titum, qui uastabat Hierosolymam. amatores. autem uanarum rerum hi principes extiterunt, Nero scilicet atque Domitianus.

sunt et alii smaragdi, unus quidem in India nimis Neroniano consimilis, alter uero in Aethiopia. qui et in Phison flumine reperitur. unde diuina quoque scriptura sermoni nostro congruit dicens: Phi son: ipse est, qui circuit omnem terram Euilat. ibi inuenitur lapis prasinus. sed et carbunculum illic esse testatur.

hic autem Phison a Graecis quidem ludus fluuius dicitur, a barbaris uero et Euilaeis Barimanasi, ab Indis quoque et Bugaeis Ganges appellatur pluresque Graecorum scriptores Gangem fluuium nomine isto cognominant, qui permanat uniuersam terram Euilat; Euilaeos autem dicunt interiores Indos. circuit etiam Aethiopiam, quae uocatur occidentalis estque magna Aethiopia, et hinc in Oceanum labitur. propter quod et carbunculus lapis cursu fluminis huius attractus in locis proicitur, quae sunt circa Libyam, ubi nominati superius Aethiopes commorantur.

Aquilas autem interpres in Genesi lapidem -prasinum neque prasinum interpretatus est neque smaragdum sed Hebraica interpretatione usus in superficie et inueniens in Hebraeo nomen lapidis bodallin, quod septuaginta dixerunt: ibi inuenitur lapis prasinus, Aquila dixit: ibi inuenitur bidellium. est autem bidellium quoddam unguentum siue incensum, quod defertur ex India.

sunt autem differentiae smaragdi octo, quantum potuerunt singuli reperiri, naturaque eius cum sit uiridior et austera, tamen hi, qui sunt ex Aethiopia uel India, hepatis, id est iecoris, similitudinem referunt.

restat itaque iam nobis de monte illo, qui rigabatur aliquando uel a Nerone, sicut sermone uulgatum est, uel a Domitiano, in qua patria est situs, exponere. est enim introrsus in mari rubro quod sic appellatur, in ipso <in>gressu regionis Indorum. quarum gentium differentiae quam plurimae sunt.

olim quippe Indi in nouem regna fuerant disparati, sicuti fama celebratum est, id est Alabastrorum, Homeritarum, Azomitorum cum <A>dulitibus. Bugaeorum, Taianorum, Isabenorum, Libenorum, Dibenorum cum Ichthyophagis et Sirindibenorum cum Euilaeis, sed nunc multo plures sunt, quippe diuisi a societate, quam inter se prius habuerant, Dibeni ab Ichthyophagis et Sirindibeni ab Euilaeis. de his autem, cum rursus eorum ad loca uentum fuerit, historica narratione referimus. mons autem, de quo nunc nobis sermo est, tunc Romanis erat subditus.

Smaragdinum uero sic uocatur naturaliter insula modica, ex aduerso sita Beronicae, in qua portus est Indiae dirigens ad Thebaidam, quae a continenti terra Thebaica distat unius diei cursu, cum est nauigium prosperum, hoc est milibus octoginta. contigua est autem Beronice, quae sic appellatur. regioni Elephantinae nec non et Telmi, quae nunc a Blemyis obtinetur. corruerunt autem montis huius metalla suntque metalla alia in ipsorum barbarie Blemyorum iuxta Telmeos in montibus constituta, quae nunc effodientes barbari smaragdos incidunt. uis autem lapidis huius in speculandam faciem;

dicitur et ab his, qui fabulosa confingunt, praescius esse futurorum.

DE LAPIDE CARBOXCULO. Carbunculus habet speciem rubricae nimis acutissimae. nascitur autem apud Carthaginem Libyae, quae Africa uocatur. alii uero dicunt hunc lapidem sic inueniri: non uideri per diem sed per noctem; procul autem in modum lampadis uel carbonis ignis naturaliter scintillas emittere et hora quidem sicuti carbo ignis accendi, hora uero desinere, ita ut splendorem eius, qui hunc lapidem quaerunt, eminus intuentes ob hoc ipsum, quod per interualla comparet et rursus extinguitur, eum esse cognoscant pergentesque ad eius fulgorem ita reperiant. sed qui eum portat, eum latere non potest; nam quibuslibet uestimentis occulat, splendor extra uestimenta conlucet. unde et carbunculus appellatus est, ob hanc scilicet causam.

parumper autem et ceraunius ita lapis uocatus huic uidetur esse consimilis. dicunt autem ceraunium quidam et uinarium, quod instar uini flaui coloris existat. est nihilominus et Chalcedonius, quem sic appellant. et ipse specie proximus lapidibus istis, qui in isdem loci partibus inuenitur.

nec mirum, quod diuina scriptura Phison eum flumine esse pronuntiat, cum possit et in Africa reperiri. fluit enim Phison in mare iuxta regionem australem et occidentalem Oceanum. circuit Oceanus uniuersum orbem terraium sed in occidentalem eius partem Phison, ut diximus, influit et idcirco lapis iste in Libyae partes aduehitur. dicit autem scriptura diuina: fluuius egreditur ex Edem ad irrigandum paradisum, qui inde diuiditur in quattuor initia. nomem uni Phison: iste est, qui circuit omnem terram Euilat, ubi est aurum, et aurum terrae illius optimum; ibi est carbunculus et lapis prasinus.

DE SAPPHIRO LAPIDE. Sapphirus lapis t dicitur in modum purpurae, quam blattam uocitant, cuius est pressior species. multa uero genera sunt huius lapidis. est enim in ipsis regalis auri punctis intermicans: qui non adeo est mirabilis.

sicut purus ille lapis, qui per omnia purpurae specie renitet. et hic fortassis esse dicitur in India et in Aethiopia, propter templum Liberi patris apud Indos, quod habere dicitur, licet incredibile uideatur, CCCLXV gradus, omnes ex lapide sapphiro. in ornamentis autem suis et monilibus reges utuntur eo uel maxime, quia mirabilis est atque pulcherrimus et gratiosus. 27 unde et nonnulli uocauerunt eum monilis ornatum. pellit dolores: nam si teratur cum lacte, medela scabiosis et ulcerosis efficitur linitus super loca, quae fuerint uulneribus asperata. scriptum autem est in lege uisionem Mosi in monte ueluti super lapide sapphiro fuisse declaratam.

DE LAPIDE IASPIDE. Iaspis est lapis uelut speciem smaragdi referens, qui apud ostia Thermodontis fluminis inuenitur et apud Amathunta: non quae in Cypro est, sed naturaliter Amathusiorum generatio multiplex habetur. hic uero lapis hanc habet speciem: sub smaragdo est interuirescens sed obtunsior et obscurior* interiusque corpus habet uiride ad instar aeruginis aeris. delectantur autem phantasiae, id est speculationes, huic insidere, sicut asserunt. qui fabulosa commemorant.

est et alia iaspis albidior quam mare, flore uero tincturaque pressior. alia uero in speluncis Idae montis, qui est in Phrygia, reperitur similis sanguini cochleae, sed lucidior magis et ueluti similior uino et amethysto rubicundior. non enim sunt unius coloris eiusdemque potentiae, sed alia quidem rarior est et albidior quam aer fumi, <nec> nimis effulgens nec impar, item caeruleae uibrationis, ueluti si tempore hiemis de terra uapor aut nebula au.stro desinente consurgat. alia. quae glaciei similis est, ab his, qui fabulosa fingunt, phantasiis dicitur esse remedium. repertum est autem ab Hiberis et pastoribus Hyrcanorum, qui circa Caspium -solum lacumque consistunt.

est et alter iaspis, qui uocatur oppalius. similis niuibus aut spumis maris aut ueluti si sanguis lacti misceatur, ut Massagetae potare sunt soliti. hunc, ut aiunt qui fabulosa referunt, bestiae in agro metuunt, aliaque portenta.

DE LAPIDE LIGYRIO. Ligyi\'ii inuentionem nequaquam nouimus nec a physiologis, id est naturarum scrutatoribus, nec ab aliquibus antiquis, qui harum rerum curam gessisse referuntur. inuenimus autem laggurium sic appellatum lapidem, quem nonnulli pressiore locutione liggurium uocant, et fortassis arbitror hunc esse ligyrium, quoniam quidem diuinae scripturae nonnulla nomina aliter immutarunt, sicut smaragdum dixere prasinum aliisque nominibus -alia uocauerunt.

et liggurus quidem uel etiam laggurus, si ipse sit ligyrium, rursus ex quo sit loco, nescitur a nobis. arbitrati sunt autem eum de superiore esse Thebaida, propter quod affirmant aliquos lapides ex lapide hoc in aede Asclepii, quae sic appellatur, in Memphi Aegyptia reperiri. in quibus sunt ueluti notae intermicantes, non sicut ophitae, sed habentes puncta iuxta cerinum lapidem sic uocatum. puncta sunt uiridantia ita, ut intellegamus in profundo lapidis huius uenam esse lectissimam.

sed et adhuc lucidius et speciosius haec petra uidetur sumpsisse cognomen; explanatur enim liggurus a quodam animali, quod liggium nominatur, habens colorem pulli bubali uel buculae rufae, cuius cauda modica est et habet puncta quaedam uiridantia: propter quod et lapis liggurus idem liggi cauda uocitatur.

ego autem uehementer ammiror, cur scriptura diuina curans ad ornatum decoremque pulchritudinis regalium sertorum et uestimentorum pontificalium uti lapidibus pretiosis et nonnullorum, qui multum erant noti manifestique, commemorans (carbunculi dico et smaragdi, amethysti et achati. berylli et chrysolithi) in horum dinumeratione lapidum non meminerit hyacinthi, cum sit lapis iste clarissimus adeoque pretiosus atque mirabilis, ut animaduertamus, ne ligyrium forsitan hunc diuina scriptura cognominat.

hyacinthus autem species habet diuersas; quanto enim quis inuenitur colore profundior, tanto est aliis necessarior. hyacintho uero uel callaino purpureus color est aliquanto consimilis; unde diuina quoque scriptura ex hyacintho purpuraque pontificalia uestimenta dicit ornari. et praecipuus quidem lapis hyacinthus thalassites appellatur, eo quod tranquilli maris similitudinem referat. est et alius, qui uocatur rhodiaeus, alius oppalius, rursus alius perileucius. inueniuntur autem lapides isti in interiore barbarie Scytharum.

Scythiam uero soliti sunt ueteres appellare cunctam septentrionalem plagam, ubi sunt Gothi et Dauni, Uenni quoque et Arii usque ad Germanorum Amazonarumque regionem. illic igitur interius in deserto huius magnae Scythiae conuallis est profundissima, hominibus prorsus imperuia: montibus namque saxosis hinc atque inde uallatur, ita ut si quis desuper a summitatibus montium tamquam de muris aspiciat, solum conuallis peruidere non possit sed a profunditate caligo tenebrosa ueluti chaos alicuius occurrat.

igitur qui mittuntur a regibus iuxta commanentibus ad istorum lapidum perquisitionem, secundum dispensationem necessitatis sibi commissae iugulant agnos et excoriante dimittunt desuper e saxis in illud chaos conuallis inmensum lapidesque, ut ferunt. agnorum decoriatorum carnibus adhaerescunt. aquilae uero in petris sursum morantes accepto carnis odore descendunt eductosque decoriatos agnos exedunt et lapides illic in summis montibus remanent. damnati ergo, qui per huiuscemodi capturam ad inquirendos praedictos lapides diriguntur, intuentes, ubi sint ductae agnoram carnes ab aquilis, eunt illuc et inuenientes lapides afferunt.