Fasti

laesa furit Iuno, formam mutatque puellae.

quid facis? invito est pectore passa Iovem,

utque ferae vidit turpes in paelice voltus,

huius in amplexus Iuppiter inquit eat!

ursa per incultos errabat squalida montes,

quae fuerat summo nuper amata Iovi.

iam tria lustra puer furto conceptus agebat,

cum mater nato est obvia facto suo.

illa quidem, tamquam cognosceret, adstitit amens

et gemuit: gemitus verba parentis erant,

hanc puer ignarus iaculo fixisset acuto,

ni foret in superas raptus uterque domos,

signa propinqua micant: prior est, quam dicimus Arcton,

Arctophylax formam terga sequentis habet,

saevit adhuc canamque rogat Saturnia Tethyn,

Maenaliam tactis ne lavet Arcton aquis.

Idibus agrestis fumant altaria Fauni

hic, ubi discretas insula rumpit aquas.

haec fuit illa dies, in qua Veientibus armis

ter centum Fabii ter cecidere duo.

una domus vires et onus susceperat urbis:

sumunt gentiles arma professa manus,

egreditur castris miles generosus ab isdem,

e quis dux fieri quilibet aptus erat.

Carmentis portae dextro1 est via proxima Iano:

ire per hanc noli, quisquis es; omen habet,

illa fama refert Fabios exisse trecentos:

porta vacat culpa, sed tamen omen habet.

ut celeri passu Cremeram tetigere rapacem

(turbidus hibernis ille fluebat aquis),

castra loco ponunt: destrictis ensibus ipsi

Tyrrhenum valido Marte per agmen eunt,

non aliter quam cum Libyca de gente leones

invadunt sparsos lata per arva greges,

diffugiunt hostes inhonestaque volnera tergo

accipiunt: Tusco sanguine terra rubet, sic iterum,

sic saepe cadunt, ubi vincere aperte

non datur, insidias armaque tecta parant.

campus erat, campi claudebant ultima colles

silvaque montanas occulere apta feras,

in medio paucos armentaque rara relinquunt,

cetera virgultis abdita turba latet,

ecce velut torrens undis pluvialibus auctus

aut nive, quae Zephyro victa tepente fluit,

per sata perque vias fertur nec, ut ante solebat,

riparum clausas margine finit aquas:

sic Fabii vallem latis discursibus implent,

quodque vident, sternunt, nec metus alter inest.

quo ruitis, generosa domus? male creditis hosti:

simplex nobilitas, perfida tela cave!

fraude perit virtus: in apertos undique campos

prosiliunt hostes et latus omne tenent,

quid faciant pauci contra tot milia fortes?

quidve, quod in misero tempore restet, habent?

sicut aper longe silvis Laurentibus actus

fulmineo celeres dissipat ore canes,

mox tamen ipse perit, sic non moriuntur inulti

volneraque alterna dantque feruntque manu.

una dies Fabios ad bellum miserat omnes:

ad bellum missos perdidit una dies.

ut tamen Herculeae superessent semina gentis,

credibile est ipsos consuluisse deos;

nam puer impubes et adhuc non utilis armis

unus de Fabia gente relictus erat,

scilicet ut posses olim tu, Maxime, nasci,

cui res cunctando restituenda foret.

Continuata loco tria sidera, Corvus et Anguis

et medius Crater inter utrumque iacet.

Idibus illa latent, oriuntur nocte sequenti,

quae tibi cur tria sint tam sociata, canam,

forte Iovi Phoebus festum sollemne parabat

(non faciet longas fabula nostra moras):

i, mea dixit ‘avis, ne quid pia sacra moretur,

et tenuem vivis fontibus adfer aquam.’

corvus inauratum pedibus cratera recurvis

tollit et aerium pervolat altus iter.

stabat adhuc duris ficus densissima pomis:

temptat eam rostro; non erat apta legi.

inmemor imperii sedisse sub arbore fertur,

dum fierent tarda dulcia poma mora.

iamque satur nigris longum rapit unguibus hydrum

ad dominumque redit Actaque verba refert:

‘hic mihi causa morae, vivarum obsessor aquarum:

hic tenuit fontes officiumque meum.’

addis ait culpae mendacia, Phoebus ‘et audes

fatidicum verbis fallere velle deum?

at tibi, dum lacteus haerebit in arbore ficus,

de nullo gelidae fonte bibentur aquae,’

dixit, et antiqui monumenta perennia facti,

Anguis, Avis, Crater sidera iuncta micant.

Tertia post Idus nudos aurora Lupercos

aspicit, et Fauni sacra bicornis eunt.

dicite, Pierides, sacrorum quae sit origo,

attigerint Lati as unde petita domos.

Pana deum pecoris veteres coluisse feruntur

Arcades: Arcadiis plurimus ille iugis,

testis erit Pholoe, testes Stymphalides undae,

quique citis Ladon in mare currit aquis,

cinctaque pinetis nemoris iuga Nonacrini,

altaque Cyllene1 Parrhasiaeque nives.