Fasti

quo brevius muris oppida multa tenent,

haec aequata solo est, nullo sub crimine regni,

sed quia luxuria visa nocere sua,

sustinuit tantas operum subvertere moles

totque suas heres perdere Caesar opes,

sic agitur censura et sic exempla parantur,

cum iudex, alios quod monet, ipse facit.

Nulla nota est veniente die, quam dicere possis.

Idibus Invicto sunt data templa Iovi.

et iam Quinquatrus iubeor narrare minores.

nunc ades o coeptis, flava Minerva, meis.

‘cur vagus incedit tota tibicen in urbe?

quid sibi personae, quid stola longa volunt?’

sic ego. sic posita Tritonia cuspide dixit: (

possim utinam doctae verba referre deae!)

‘temporibus veterum tibicinis usus avorum

magnus et in magno semper honore fuit.

cantabat fanis, cantabat tibia ludis,

cantabat maestis tibia funeribus:

dulcis erat mercede labor, tempusque secutum,

quod subito gratae frangeret artis opus ...1

adde quod aedilis, pompam qui funeris irent,

artifices solos iusserat esse decem.

exilio mutant urbem Tiburque recedunt.

exilium quodam tempore Tibur erat!

quaeritur in scaena cava tibia, quaeritur aris:

ducit supremos naenia nulla toros,

servierat quidam, quantolibet ordine dignus,

Tibure, sed longo tempore liber erat.

rure dapes parat ille suo turbamque canoram

convocat; ad festas convenit illa dapes.

nox erat, et vinis oculique animique natabant,

cum praecomposito nuntius ore venit,

atque ita quid cessas convivia solvere? dixit

auctor vindictae nam venit ecce tuae.’

nec mora, convivae valido titubantia vino

membra movent: dubii stantque labantque pedes,

at dominus 1 discedite ‘ait plaustroque morantes

sustulit: in plaustro scirpea lata fuit.

alliciunt somnos tempus motusque merumque,

potaque se Tibur turba redire putat.

iamque per Esquilias Romanam intraverat urbem.

et mane in medio plaustra fuere foro.

Plautius, ut posset specie numeroque senatum

fallere, personis imperat ora tegi,

admiscetque alios et, ut hunc tibicina coetum

augeat, in longis vestibus esse iubet;

sic reduces bene posse tegi, ne forte notentur

contra collegae iussa redisse sui.

res placuit, cultuque novo licet Idibus uti

et canere ad veteres verba iocosa modos.’

haec ubi perdocuit, superest mihi discere dixi

cur sit Quinquatrus illa vocata dies.

Martius inquit ‘agit tali mea nomine festa,

estque sub inventis haec quoque turba meis.

prima, terebrato per rara foramina buxo

ut daret, effeci, tibia longa sonos,

vox placuit: faciem liquidis referentibus undis

vidi virgineas intumuisse genas.

ars mihi non tanti est; valeas, mea tibia dixi:

excipit abiectam caespite ripa suo.

iuventam satyrus primum miratur et usum

nescit; at inflatam sensit habere sonum

et modo dimittit digitis, modo concipit auras,

iamque inter nymphas arte superbus erat:

provocat et Phoebum. Phoebo superante pependit;

caesa recesserunt a cute membra sua.

sum tamen inventrix auctorque ego carminis huius.

hoc est, cur nostros ars colat ista dies.’

Tertia lux veniet, qua tu, Dodoni Thyone,

stabis Agenorei fronte videnda bovis.

haec est illa dies, qua tu purgamina Vestae,

Thybri, per Etruscas in mare mittis aquas.

Si qua fides ventis, Zephyro date carbasa, nautae.

cras veniet vestris ille secundus aquis.

At pater Heliadum radios ubi tinxerit undis,

et cinget geminos stella serena polos,

tollet humo validos proles Hyriea lacertos:

continua Delphin nocte videndus erit.

scilicet hic olim Volscos Aequosque fugatos

viderat in campis, Algida terra, tuis;

unde suburbano clarus, Tuberte, triumpho

vectus es in niveis, Postume, victor equis.

Iam sex et totidem luces de mense supersunt,

huic unum numero tu tamen adde diem:

sol abit a Geminis, et Cancri signa rubescunt;

coepit Aventina Pallas in arce coli.

Iam tua, Laomedon, oritur nurus ortaque noctem

pellit, et e pratis uda pruina fugit:

reddita, quisquis is est, Summano templa feruntur,

tum, cum Romanis, Pyrrhe, timendus eras.

Hanc quoque cum patriis Galatea receperit undis,

plenaque securae terra quietis erit,

surgit humo iuvenis telis afflatus avitis

et gemino nexas porrigit angue manus,

notus amor Phaedrae, nota est iniuria Thesei:

devovit natum credulus ille suum.

non impune pius iuvenis Troezena petebat:

dividit obstantes pectore taurus aquas,

solliciti terrentur equi frustraque retenti