Fasti

quosque pium est adhibere deos, advertite cuncti.

auspicibus vobis hoc mihi surgat opus.

longa sit huic aetas dominaeque potentia terrae,

sitque sub hac oriens occiduusque dies.’

ille precabatur, tonitru dedit omina laevo

Iuppiter, et laevo fulmina missa polo.

augurio laeti iaciunt fundamina cives,

et novus exiguo tempore murus erat.

hoc Celer urget opus, quem Romulus ipse vocarat,

sint, que Celer, curae dixerat ‘ista tuae,

neve quis aut muros aut factam vomere fossam

transeat: audentem talia dede neci.’

quod Remus ignorans humiles contemnere muros

coepit et his populus dicere tutus erit?

nec mora, transiluit. rutro Celer occupat ausum;

ille premit duram sanguinulentus humum.

haec ubi rex didicit, lacrimas introrsus obortas

devorat et clausum pectore volnus habet,

flere palam non volt exemplaque fortia servat,

sic que meos muros transeat hostis ait.

dat tamen exequias nec iam suspendere fletum

sustinet, et pietas dissimulata patet;

osculaque adplicuit posito suprema feretro

atque ait invito frater adempte, vale!

arsurosque artus unxit, fecere, quod ille,

Faustulus et maestas Acca soluta comas.

tum iuvenem nondum facti flevere Quirites;

ultima plorato subdita flamma rogo est.

urbs oritur (quis tunc hoc ulli credere posset?)

victorem terris impositura pedem,

cuncta regas et sis magno sub Caesare semper,

saepe etiam pluris nominis huius habe;

et quotiens steteris domito sublimis in orbe,

omnia sint numeris inferiora tuis.

Dicta Pales nobis, idem Vinalia dicam;

una tamen media est inter utramque dies.

numina volgares Veneris celebrate puellae:

multa professarum quaestibus apta Venus,

poscite ture dato formam populique favorem,

poscite blanditias dignaque verba ioco,

cumque sua dominae date grata sisymbria myrto

tectaque composita iuncea vincla rosa.

templa frequentari Collinae proxima portae

nunc decet, a Siculo nomina colle tenent;

utque Syracusas Arethusidas abstulit armis

Claudius et bello te quoque cepit, Eryx,

carmine vivacis Venus est translata Sibyllae,

inque suae stirpis maluit urbe coli.

cur igitur Veneris festum Vinalia dicant,

quaeritis, et quare sit Iovis ista dies?

Turnus an Aeneas Latiae gener esset Amatae,

bellum erat: Etruscas Turnus adorat opes.

clarus erat sumptisque ferox Mezentius armis

et vel equo magnus vel pede maior erat;

quem Rutuli Turnusque suis adsciscere temptat

partibus, haec contra dux ita Tuscus ait:

‘stat mihi non parvo virtus mea: volnera testor

armaque, quae sparsi sanguine saepe meo.

qui petis auxilium, non grandia divide mecum

praemia, de lacubus proxima musta tuis.

nulla mora est operae: vestrum est dare, vincere nostrum.

quam velit Aeneas ista negata mihi!’

adnuerant Rutuli. Mezentius induit arma,

induit Aeneas alloquiturque Iovem:

‘hostica Tyrrheno vota est vindemia regi:

Iuppiter, e Latio palmite musta feres!’

vota valent meliora, cadit Mezentius ingens

atque indignanti pectore plangit humum,

venerat Autumnus calcatis sordidus uvis:

redduntur merito debita vina Iovi.

dicta dies hinc est Vinalia: Iuppiter illam

vindicat et festis gaudet inesse suis,

Sex ubi, quae restant, luces Aprilis habebit,

in medio cursu tempora veris erunt,

et frustra pecudem quaeres Athamantidos Helles,

signaque dant imbres, exoriturque Canis.

hac mihi Nomento Romam cum luce redirem,

obstitit in media candida turba via.

flamen in antiquae lucum Robiginis ibat,

exta canis flammis, exta daturus ovis.

protinus accessi, ritus ne nescius essem:

edidit haec flamen verba, Quirine, tuus:

‘aspera Robigo, parcas Cerialibus herbis,

et tremat in summa leve cacumen humo.

tu sata sideribus caeli nutrita secundis

crescere, dum fiant falcibus apta, sinas.

vis tua non levis est: quae tu frumenta notasti,

maestus in amissis illa colonus habet,

nec venti tantum Cereri nocuere nec imbres,

nec sic marmoreo pallet adusta gelu,

quantum, si culmos Titan incalfacit udos:

tunc locus est irae, diva timenda, tuae.

parce, precor, scabrasque manus a messibus aufer

neve noce cultis: posse nocere sat est.

nec teneras segetes, sed durum amplectere ferrum,

quodque potest alios perdere, perde prior.

utilius gladios et tela nocentia carpes:

nil opus est illis, otia mundus agit.

sarcula nunc durusque bidens et vomer aduncus,

ruris opes, niteant; inquinet arma situs,