Fasti

non illi caelo labentia signa tenebant,

sed sua, quae magnum perdere crimen erat.

illa quidem foeno; sed erat reverentia foeno,

quantam nunc aquilas cernis habere tuas.

pertica suspensos portabat longa maniplos,

unde maniplaris nomina miles habet,

ergo animi indociles et adhuc ratione carentes

mensibus egerunt lustra minora decem.

annus erat, decimum cum luna receperat orbem:

hic numerus magno tunc in honore fuit;

seu quia tot digiti, per quos numerare solemus,

seu quia bis quinto femina mense parit,

seu quod adusque decem numero crescente venitur,

principium spatiis sumitur inde novis,

inde patres centum denos secrevit in orbes

Romulus, hastatos instituitque decem;

et totidem princeps, totidem pilanus habebat

corpora, legitimo quique merebat equo.

quin etiam partes totidem Titiensibus ille,

quosque vocant Ramnes, Luceribusque dedit,

adsuetos igitur numeros servavit in anno.

hoc luget spatio femina maesta virum.

neu dubites, primae fuerint quin ante Kalendae

Martis, ad haec animum signa referre potes,

laurea, flaminibus quae toto perstitit anno,

tollitur, et frondes sunt in honore novae,

ianua tunc regis posita viret arbore Phoebi:

ante tuas fit idem, curia prisca, fores.

Vesta quoque ut folio niteat velata recenti,

cedit ab Iliacis laurea cana focis,

adde, quod arcana fieri novus ignis in aede

dicitur, et vires flamma refecta capit.

nec mihi parva fides, annos hinc isse priores,

Anna quod hoc coepta est mense Perenna coli.

hinc etiam veteres miti memorantur honores

ad spatium belli, perfide Poene, tui.

denique quintus ab hoc fuerat Quintilis, et inde

incipit, a numero nomina quisquis habet,

primus oliviferis Romam deductus ab arvis

Pompilius menses sensit abesse duos,

sive hoc a Samio doctus, qui posse renasci

nos putat, Egeria sive monente sua.

sed tamen errabant etiam nunc tempora, donec

Caesaris in multis haec quoque cura fuit.

non haec ille deus tantaeque propaginis auctor

credidit officiis esse minora suis,

promissumque sibi voluit praenoscere caelum

nec deus ignotas hospes inire domos,

ille moras solis, quibus in sua signa rediret,

traditur exactis disposuisse notis.

is decies senos tercentum et quinque diebus

iunxit et e pleno tempora quinta die.

hic anni modus est: in lustrum accedere debet,

quae consummatur partibus, una dies.

‘Si licet occultos monitus audire deorum

vatibus, ut certe fama licere putat,

cum sis officiis, Gradive, virilibus aptus,

dic mihi, matronae cur tua festa colant.’

sic ego. sic posita dixit mihi casside Mavors,

sed tamen in dextra missilis hasta fuit:

‘nunc primum studiis pacis, deus utilis armis,

advocor et gressus in nova castra fero,

nec piget incepti; iuvat hac quoque parte morari,

hoc solam ne se posse Minerva putet,

disce, Latinorum vates operose dierum,

quod petis, et memori pectore dicta nota.

parva fuit, si prima velis elementa referre,

Roma, sed in parva spes tamen huius erat.

moenia iam stabant, populis angusta futuris,

credita sed turbae tunc nimis ampla suae.

quae fuerit nostri, si quaeris, regia nati,

aspice de canna straminibusque domum.

in stipula placidi capiebat munera somni,

et tamen ex illo venit in astra toro.

iamque loco maius nomen Romanus habebat,

nec coniunx illi nec socer ullus erat.

spernebant generos inopes vicinia dives,

et male credebar sanguinis auctor ego.

in stabulis habitasse et oves pavisse nocebat

iugeraque inculti pauca tenere soli.

cum pare quaeque suo coeunt volucresque feraeque,

atque aliquam, de qua procreet, anguis habet;

extremis dantur connubia gentibus: at quae

Romano vellet nubere, nulla fuit.

indolui ‘patriamque dedi tibi, Romule, mentem:

tolle preces,’ dixi quod petis arma dabunt.

festa parat Conso. Consus tibi cetera dicet

illo facta die, dum sua sacra canes.

intumuere Cures et quos dolor attigit idem:

tum primum generis intulit arma socer,

iamque fere raptae matrum quoque nomen habebant,

tractaque erant longa bella propinqua mora:

conveniunt nuptae dictam Iunonis in aedem,

quas inter mea sic est nurus ausa loqui:

‘o pariter raptae (quoniam hoc commune tenemus)

non ultra lente possumus esse piae.

stant acies, sed utra di sint pro parte rogandi,

eligite: hinc coniunx, hinc pater arma tenet,

quaerendum est, viduae fieri malitis an orbae:

consilium vobis forte piumque dabo.’