Fasti

sive quod hasta curis priscis est dicta Sabinis

(bellicus a telo venit in astra deus),

sive suum regi nomen posuere Quirites,

seu quia Romanis iunxerat ille Cures.

nam pater armipotens, postquam nova moenia vidit

multaque Romulea bella peracta manu,

Iuppiter, inquit, ‘habet Romana potentia vires:

sanguinis officio non eget illa mei.

redde patri natum, quamvis intercidit alter,

pro se proque Remo, qui mihi restat, erit.

unus erit, quem tu tolles in caerula caeli

tu mihi dixisti: sint rata dicta Iovis.’

Iuppiter adnuerat. nutu tremefactus uterque

est polus, et caeli pondera movit Atlas,

est locus, antiqui Capreae dixere paludem:

forte tuis illic, Romule, iura dabas,

sol fugit, et removent subeuntia nubila caelum,

et gravis effusis decidit imber aquis.

hinc tonat, hinc missis abrumpitur ignibus aether:

fit fuga, rex patriis astra petebat equis,

luctus erat, falsaeque patres in crimine caedis,

haesissetque animis forsitan illa fides;

sed Proculus Longa veniebat Iulius Alba,

lunaque fulgebat, nec facis usus erat,

cum subito motu saepes tremuere sinistrae:

rettulit ille gradus, horrueruntque comae,

pulcher et humano maior trabeaque decorus

Romulus in media visus adesse via

et dixisse simul ‘prohibe lugere Quirites,

nec violent lacrimis numina nostra suis;

tura ferant placentque novum pia turba Quirinum

et patrias artes militiamque colant.’ iussit

et in tenues oculis evanuit auras;

convocat hic populos iussaque verba refert.

templa deo fiunt, collis quoque dictus ab illo est,

et referunt certi sacra paterna dies.

lux quoque cur eadem Stultorum festa vocetur,

accipe, parva quidem causa, sed apta subest.

non habuit doctos tellus antiqua colonos:

lassabant agiles aspera bella viros,

plus erat in gladio quam curvo laudis aratro:

neglectus domino pauca ferebat ager.

farra tamen veteres iaciebant, farra metebant,

primitias Cereri farra resecta dabant,

usibus admoniti flammis torrenda dederunt

multaque peccato damna tulere suo.

nam modo verrebant nigras pro farre favillas,

nunc ipsas ignes corripuere casas;

facta dea est Fornax: laeti Fornace coloni

orant, ut fruges temperet illa suas.

curio legitimis nunc Fornacalia verbis

maximus indicit nec stata sacra facit,

inque foro, multa circum pendente tabella,

signatur certa curia quaeque nota;

stultaque pars populi, quae sit sua curia, nescit,

sed facit extrema sacra relata die.

Est honor et tumulis. Animas placate paternas

parvaque in extinctas munera ferte pyras.

parva petunt manes, pietas pro divite grata est

munere: non avidos Styx habet ima deos,

tegula porrectis satis est velata coronis

et sparsae fruges parcaque mica salis

inque mero mollita Ceres violaeque solutae:

haec habeat media testa relicta via.

nec maiora veto, sed et his placabilis umbra est

adde preces positis et sua verba focis,

hunc morem Aeneas, pietatis idoneus auctor,

attulit in terras, iuste Latine, tuas;

ille patris Genio sollemnia dona ferebat:

hinc populi ritus edidicere pios.

at quondam, dum longa gerunt pugnacibus armis

bella, Parentales deseruere dies.

non impune fuit; nam dicitur omine ab isto

Roma suburbanis incaluisse rogis.

vix equidem credo: bustis exisse feruntur

et tacitae questi tempore noctis avi,

perque vias urbis latosque ululasse per agros

deformes animas, volgus inane, ferunt.

post ea praeteriti tumulis redduntur honores,

prodigiisque venit funeribusque modus,

dum tamen haec fiunt, viduae cessate puellae:

expectet puros pinea taeda dies,

nec tibi, quae cupidae matura videbere matri,

comat virgineas hasta recurva comas.

conde tuas, Hymenaee, faces et ab ignibus atris

aufer! habent alias maesta sepulchra faces.

di quoque templorum foribus celentur opertis,

ture vacent arae stentque sine igne foci.

nunc animae tenues et corpora functa sepulcris

errant, nunc posito pascitur umbra cibo.

nec tamen haec ultra, quam tot de mense supersint

Luciferi, quot habent carmina nostra pedes,

hanc, quia iusta ferunt, dixere Feralia lucem;

ultima placandis manibus illa dies.

ecce anus in mediis residens annosa puellis

sacra facit Tacitae (nec tamen ipsa tacet),

et digitis tria tura tribus sub limine ponit,

qua brevis occultum mus sibi fecit iter;

tunc cantata ligat cum fusco licia plumbo

et septem nigras versat in ore fabas,