Aeneid

iamque faces ad tecta volant. In te ora Latini,

in te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus,

quos generos vocet aut quae sese ad foedera flectat.

Praeterea regina, tui fidissima, dextra

occidit ipsa sua lucemque exterrita fugit.

Soli pro portis Messapus et acer Atinas

sustentant aciem. Circum hos utrimque phalanges

stant densae, strictisque seges mucronibus horret

ferrea: tu currum deserto in gramine versas.

Obstipuit varia confusus imagine rerum

Turnus et obtutu tacito stetit. Aestuat ingens

uno in corde pudor mixtoque insania luctu

et furiis agitatus amor et conscia virtus.

Ut primum discussae umbrae et lux reddita menti,

ardentis oculorum orbes ad moenia torsit

turbidus eque rotis magnam respexit ad urbem.

Ecce autem flammis inter tabulata volutus

ad caelum undabat vortex turrimque tenebat,

turrim, compactis trabibus quam eduxerat ipse

subdideratque rotas pontisque instraverat altos.

Iam iam fata, soror, superant; absiste morari;

quo deus et quo dura vocat Fortuna, sequamur.

Stat conferre manum Aeneae, stat quidquid acerbi est

morte pati; neque me indecorem, germana, videbis

amplius. Hunc, oro, sine me furere ante furorem.

Dixit et e curru saltum dedit ocius arvis

perque hostis, per tela ruit maestamque sororem

deserit ac rapido cursu media agmina rumpit.

Ac veluti montis saxum de vertice praeceps

cum ruit avulsum vento, seu turbidus imber

proluit aut annis solvit sublapsa vetustas;

fertur in abruptum magno mons improbus actu

exsultatque solo, silvas armenta virosque

involvens secum: disiecta per agmina Turnus

sic urbis ruit ad muros, ubi plurima fuso

sanguine terra madet striduntque hastilibus aurae,

significatque manu et magno simul incipit ore:

Parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini;

quaecumque est Fortuna, mea est: me verius unum

pro vobis foedus luere et decernere ferro.

Discessere omnes medii spatiumque dedere.

At pater Aeneas audito nomine Turni

deserit et muros et summas deserit arces

praecipitatque moras omnis, opera omnia rumpit,

laetitia exsultans, horrendumque intonat armis;

quantus Athos aut quantus Eryx aut ipse coruscis

cum fremit ilicibus quantus gaudetque nivali

vertice se attollens pater Appenninus ad auras.

Iam vero et Rutuli certatim et Troes et omnes

convertere oculos Itali, quique alta tenebant

moenia quique imos pulsabant ariete muros,

armaque deposuere umeris. Stupet ipse Latinus

ingentis, genitos diversis partibus orbis,

inter se coiisse viros et cernere ferro.

Atque illi, ut vacuo patuerunt aequore campi,

procursu rapido, coniectis eminus hastis,

invadunt Martem clipeis atque aere sonoro.

Dat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictus

congeminant: fors et virtus miscentur in unum.

Ac velut ingenti Sila summove Taburno

cum duo conversis inimica in proelia tauri

frontibus incurrunt; pavidi cessere magistri,

stat pecus omne metu mutum mussantque iuvencae,

quis nemori imperitet, quem tota armenta sequantur;

illi inter sese multa vi volnera miscent

cornuaque obnixi infigunt et sanguine largo

colla armosque lavant; gemitu nemus omne remugit:

non alitur Tros Aeneas et Daunius heros

concurrunt clipeis; ingens fragor aethera complet.

Iuppiter ipse duas aequato examine lances

sustinet et fata imponit diversa duorum,

quem damnet labor et quo vergat pondere letum;

Emicat hic, impune putans, et corpore toto

alte sublatum consurgit Turnus in ensem

et ferit: exclamant Troes trepidique Latini,

arrectaeque amborum acies. At perfidus ensis

frangitur in medioque ardentem deserit ictu

ni fuga subsidio subeat. Fugit ocior euro,

ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem.

Fama est praecipitem, cum prima in proelia iunctos

conscendebat equos, patrio mucrone relicto,

dum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci.

Idque diu, dum terga dabant palantia Teucri,

suffecit: postquam arma dei ad Volcania ventumst,

mortalis mucro glacies ceu futilis ictu

dissiluit; fulva resplendent fragmina harena.

Ergo amens diversa fuga petit aequora Turnus

et nunc huc, inde huc incertos implicat orbes

undique enim densa Teucri inclusere corona,

atque hinc vasta palus, hinc ardua moenia cingunt.

Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagitta

interdum genua impediunt cursumque recusant,

insequitur trepidique pedem pede fervidus urget:

inclusum veluti siquando flumine nanctus

cervum aut puniceae saeptum formidine pinnae

venator cursu canis et latratibus instat;

ille autem, insidiis et ripa territus alta,

mille fugit refugitque vias; at vividus Umber

haeret hians, iam iamque tenet similisque tenenti

increpuit malis morsuque elusus inani est.