Aeneid

ocius et subita turbaret clade Latinos.

Ille ut vestigans diversa per agmina Turnum

huc atque huc acies circumtulit, aspicit urbem

immunem tanti belli atque impune quietam.

Continuo pugnae adcendit maioris imago:

Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum

ductores tumulumque capit, quo cetera Teucrum

concurrit legio nec scuta aut spicula densi

deponunt. Celso medius stans aggere fatur:

Nequa meis esto dictis mora; Iuppiter hac stat,

neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito.

Urbem hodie, causam belli, regna ipsa Latini,

ni frenum accipere et victi parere fatentur,

eruam et aequa solo fumantia culmina ponam.

Scilicet exspectem, libeat dum proelia Turno

nostra pati rursusque velit concurrere victus?

Hoc caput, O cives, haec belli summa nefandi:

ferte faces propere foedusque reposcite flammis.

Dixerat, atque animis pariter certantibus omnes

dant cuneum densaque ad muros mole feruntur.

Scalae improviso subitusque apparuit ignis.

Discurrunt alii ad portas primosque trucidant,

ferrum alii torquent et obumbrant aethera telis.

Ipse inter primos dextram sub moenia tendit

Aeneas magnaque incusat voce Latinum

testaturque deos, iterum se ad proelia cogi,

bis iam Italos hostis, haec altera foedera rumpi.

Exoritur trepidos inter discordia civis:

urbem alii reserare iubent et pandere portas

Dardanidis ipsumque trahunt in moenia regem,

arma ferunt alii et pergunt defendere muros.

Inclusas ut cum latebroso in pumice pastor

vestigavit apes fumoque implevit amaro:

illae intus trepidae rerum per cerea castra

discurrunt magnisque acuunt stridoribus iras;

volvitur ater odor tectis, tum murmure caeco

intus saxa sonant, vacuas it fumus ad auras.

Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis,

quae totam luctu concussit funditus urbem.

Regina ut tectis venientem prospicit hostem,

incessi muros, ignis ad tecta volare,

nusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni:

infelix pugnae iuvenem in certamine credit

exstinctum et, subito mentem turbata dolore,

se causam clamat crimenque caputque malorum,

multaque per maestum demens effata furorem

purpureos moritura manu discindit amictus

et nodum informis leti trabe nectit ab alta.

Quam cladem miserae postquam accepere Latinae,

filia prima manu flavos Lavinia crinis

et roseas laniata genas, tum cetera circum

turba furit: resonant late plangoribus aedes.

Hinc totam infelix volgatur fama per urbem.

Demittunt mentes; it scissa veste Latinus,

coniugis attonitus fatis urbisque ruina,

canitiem immundo perfusam pulvere turpans.

Multaque se incusat, qui non acceperit ante

Dardanium Aenean generumque adsciverit ultro.

Interea extremo bellator in aequore Turnus

palantis sequitur paucos iam segnior atque

iam minus atque minus successu laetus equorum

attulit hunc illi caecis terroribus aura

commixtum clamorem adrectasque impulit aures

confusae sonus urbis et inlaetabile murmur.

Ei mihi! Quid tanto turbantur moenia luctu?

Quisve ruit tantus diversa clamor ab urbe?

Sic ait adductisque amens subsistit habenis.

Atque huic, in faciem soror ut conversa Metisci

aurigae currumque et equos et lora regebat,

talibus occurrit dictis: Hac, Turne, sequamur

Troiugenas, qua prima viam victoria pandit;

sunt alii, qui tecta manu defendere possint.

Ingruit Aeneas Italis et proelia miscet:

et nos saeva manu mittamus funera Teucris.

Nec numero inferior pugnae nec honore recedes.

Turnus ad haec:

O soror, et dudum adgnovi, cum prima per artem

foedera turbasti teque haec in bella dedisti,

et nunc nequiquam fallis dea. Sed quis Olympo

demissam tantos voluit te ferre labores?

An fratris miseri letum ut crudele videres?

Nam quid ago? Aut quae iam spondet Fortuna salutem?

Vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem

Murranum, quo non superat mihi carior alter,

oppetere ingentem atque ingenti volnere victum.

Occidit infelix nostrum ne dedecus Ufens

adspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis.

Exscindine domos (id rebus defuit unum)

perpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam?

Terga dabo et Turnum fugientem haec terra videbit?

Usque adeone mori miserum est? Vos O mihi Manes

este boni, quoniam superis aversa voluntas!

Sancta ad vos anima atque istius nescia culpae

descendam, magnorum haud umquam indignus avorum.

Vix ea fatus erat: medios volat ecce per hostis

vectus equo spumante Saces, adversa sagitta

saucius ora, ruitque implorans nomine Turnum:

Turne, in te suprema salus: miserere tuorum.

Fulminat Aeneas armis summasque minatur

deiecturum arces Italum exscidioque daturum;