Aeneid

Excudent alii spirantia mollius aera,

credo equidem, vivos ducent de marmore voltus,

orabunt causas melius, caelique meatus

describent radio, et surgentia sidera dicent:

tu regere imperio populos, Romane, memento;

hae tibi erunt artes; pacisque imponere morem,

parcere subiectis, et debellare superbos.

Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:

Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis

ingreditur, victorque viros supereminet omnes!

Hic rem Romanam, magno turbante tumultu,

sistet, eques sternet Poenos Gallumque rebellem,

tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.

Atque hic Aeneas; una namque ire videbat

egregium forma iuvenem et fulgentibus armis,

sed frons laeta parum, et deiecto lumina voltu:

Quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem?

Filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum?

Quis strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso!

Sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.

Tum pater Anchises, lacrimis ingressus obortis:

O gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum;

ostendent terris hunc tantum fata, neque ultra

esse sinent. Nimium vobis Romana propago

visa potens, Superi, propria haec si dona fuissent.

Quantos ille virum magnam Mavortis ad urbem

campus aget gemitus, vel quae, Tiberine, videbis

funera, cum tumulum praeterlabere recentem!

Nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos

in tantum spe tollet avos, nec Romula quondam

ullo se tantum tellus iactabit alumno.

Heu pietas, heu prisca fides, invictaque bello

dextera! Non illi se quisquam impune tulisset

obvius armato, seu cum pedes iret in hostem,

seu spumantis equi foderet calcaribus armos.

Heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas,

tu Marcellus eris. Manibus date lilia plenis,

purpureos spargam flores, animamque nepotis

his saltem adcumulem donis, et fungar inani

munere—Sic tota passim regione vagantur

aëris in campis latis, atque omnia lustrant.

Quae postquam Anchises natum per singula duxit,

incenditque animum famae venientis amore,

exin bella viro memorat quae deinde gerenda,

Laurentisque docet populos urbemque Latini,

et quo quemque modo fugiatque feratque laborem.

Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur

cornea, qua veris facilis datur exitus umbris;

altera candenti perfecta nitens elephanto,

sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes.

His ubi tum natum Anchises unaque Sibyllam

prosequitur dictis, portaque emittit eburna,

ille viam secat ad naves sociosque revisit:

tum se ad Caietae recto fert litore portum.

Ancora de prora iacitur, stant litore puppes.

Tu quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix,

aeternam moriens famam, Caieta, dedisti;

et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen

Hesperia in magna, siqua est ea gloria, signat.

At pius exsequiis Aeneas rite solutis,

aggere composito tumuli, postquam alta quierunt

aequora, tendit iter velis portumque relinquit.

Adspirant aurae in noctem nec candida cursus

Luna negat, splendet tremulo sub lumine pontus.

Proxima Circaeae raduntur litora terrae,

dives inaccessos ubi Solis filia lucos

adsiduo resonat cantu tectisque superbis

urit odoratam nocturna in lumina cedrum,

arguto tenuis percurrens pectine telas.

Hinc exaudiri gemitus iraeque leonum

vincla recusantum et sera sub nocte rudentum,

saetigerique sues atque in praesaepibus ursi

saevire ac formae magnorum ululare luporum,

quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis

induerat Circe in voltus ac terga ferarum.

Quae ne monstra pii paterentur talia Troes

delati in portus neu litora dira subirent,

Neptunus ventis implevit vela secundis

atque fugam dedit et praeter vada fervida vexit.

Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab alto

Aurora in roseis fulgebat lutea bigis:

cum venti posuere omnisque repente resedit

flatus et in lento luctantur marmore tonsae.

Atque hic Aeneas ingentem ex aequore lucum

prospicit. Hunc inter fluvio Tiberinus amoeno

verticibus rapidis et multa flavus arena

in mare prorumpit. Variae circumque supraque

adsuetae ripis volucres et fluminis alveo

aethera mulcebant cantu lucoque volabant.

flectere iter sociis terraeque advertere proras

imperat et laetus fluvio succedit opaco.

Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora rerum,

quis Latio antiquo fuerit status, advena classem

cum primum Ausoniis exercitus appulit oris,

expediam et primae revocabo exordia pugnae.

tu vatem, tu, diva, mone. Dicam horrida bella,

dicam acies actosque animis in funera reges

Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam

Hesperiam. Maior rerum mihi nascitur ordo,

maius opus moveo.Rex arva Latinus et urbes