Alfonsi.disciplina

Latin Library (medieval and later) · The Latin Library · 253 sections

101
Erat quidam rusticus qui mille solidos habuit. Hic autem in negotiationemproficiscens comparavit bis mille oves, singulas senis denariis. Acciditeo redeunte quod magna inundatio aquarum succresceret. Qui cum neque perpontem neque per vadum transire posset, abiit sollicitus quaerens quo cumovibus suis transvehi posset. Invenit tandem exiguam naviculam quae nisiduas oves una cum rustico ferre non valebat. Sed tandem necessitate coactusduas oves imponens aquam transiit. --His dictis fabulator obdormivit. Rexsiquidem illum excitans ut fabulam quam inceperat finiret commonuit. Fabulatorad haec: Fluctus ille magnus est, navicula autem minima et grex ovium innumerabilis: permitte ergo supradictum rusticum suas transferre oves, et quam incepifabulam ad finem perducam. --Fabulator etenim hoc modo regem longas audirefabulas gestientem pacificavit. Quodsi amplius me praedictis etiam subtexerealia compuleris, iam dicti praesidio exempli me deliberare conabor. Discipulus: Dictum est in antiquis proverbiis quod non eadem compunctione dolet quipro muneribus lacrimatur et qui sui dolore corporis gravatur. Neque regemadeo dilexit fabulator, sicut et tu me diligis. Voluit enim fabulis suiseum aliquantum [p. 17] seducere, tu vero me discipulum minime. Unde precorne iam promotam narrationem modo velis subducere; sed praelibata mulierumingenia diligenter pande. Magister:
102
XIII. Exemplum de canicula lacrimante .
103
Dictum est quod quidam nobilis progenie haberet uxorem castam nimiumet formosam. Contigit forte quod orationis studio Romam vellet adire, sedalium custodem uxori suae nisi semetipsam noluit deputare, illius castismoribus satis confisus et probitatis honore. Hic autem parato comitatuabiit. Uxor vero caste vivendo et in omnibus prudenter agens remansit. Accidit tandem quod necessitate compulsa a domo sua propria suam conventuravicinam egrederetur. Quae peracto negotio ad propria remeavit. Quam iuvenisaspectam ardenti amore diligere coepit et plurimos ad eam direxit nuntios, cupiens ab illa qua tantum ardebat amari. Quibus contemptis eum penitussprevit. Iuvenis cum se sic contemptum sentiret, dolens adeo efficiturut nimio infirmitatis onere gravaretur. Saepius tamen illuc ibat quo dominamegressam viderat, desiderans eam convenire; sed nequaquam praevaluit efficere. Cui prae dolore lacrimanti fit obvia anus religionis habitu decorata, quaerensquaenam esset causa quae eum sic dolere compelleret. Sed iuvenis quae insua versabantur conscientia minime detegere volebat. Ad quem anus: Quantoquis infirmitatem suam medico revelare distulerit, tanto graviori morboattritus fuerit. Quo audito narravit ei ex ordine quae sibi acciderantet suum propalavit secretum. Cui anus: De his quae iam dixisti Dei auxilioremedium inveniam. Et eo relicto ad propria remeavit. Et caniculam quamapud se habebat duobus diebus ieiunare coegit et die tertio panem sinapiconfectum ieiunanti largita est. Quae dum gustaret, prae amaritudine oculieius lacrimari coeperunt. Post haec vero anus illa ad domum pudicae feminaeperrexit quam iuvenis praedictus adeo adamavit. Quae honorifice pro magnareligionis specie ab eo suscepta est. Hanc autem sua sequebatur canicula. Cumque vidisset mulier illa caniculam lacrimantem, quaesivit quid haberetet quare lacrimaretur. Anus ad haec: Cara amica, ne quaeras quid sit, quiaadeo magnus dolor est quod nequeo dicere. Mulier vero magis instigabatut diceret. Cui anus: Haec quam conspicis canicula mea erat filia, castanimis ac decora. Quam iuvenis adamavit quidam; sed adeo casta erat ut eumomnino sperneret et eius amorem respueret. Unde dolens adeo efficitur utmagna [p. 18] aegritudine stringeretur: pro qua culpa miserabiliter haecsupradicta nata mea in caniculam mutata est. His dictis prae nimio doloreerupit in lacrimas anus illa. Ad haec femina: Quid ego, cara domina, similispeccati conscia, quid, inquam, factura sum? Me etenim dilexit iuvenis quidam, sed castitatis amore eum contempsi, et simili modo ei contigit. Cui anus: Laudo tibi, cara amica, ut quam citius poteris huius miserearis et quodquaerit facias, ne et tu simili modo in canem muteris. Si enim scirem interiuvenem praedictum et filiam meam amorem, nunquam mea mutaretur filia. Cui ait mulier casta: Obsecro ut consilium huius rei utile dicas, ne propriaforma privata efficiar canicula. Anus: Libenter pro Dei amore et animaeremedio meae et quia miseret me tui, hunc supradictum iuvenem quaeram, et si quo inveniri poterit, ad te reducam. Cui gratias egit mulier. Etsic anus artificiosa dictis fidem praebuit, et quem promisit reduxit iuvenemet sic eos associavit. --Discipulus ait magistro: Nunquam audivi tam mirabilequid, et hoc puto fieri arte diaboli. Magister: Ne dubites! Discipulus: Spero quod si quis homo tam sapiens erit ut semper timeat se posse decipiarte mulieris, forsitan se ab illius ingenio custodire valebit. Magister: Audivi de quodam homine qui multum laboravit ut suam custodiret uxorem, sed nihil profuit. Discipulus: Magister, dic mihi, quid fecit, ut meliussciam si quam duxero illam custodire. Magister:
104
XIV. Exemplum de puteo .
105
Quidam iuvenis fuit, qui totam intentionem suam et totum sensum suumet adhuc totum tempus suum ad hoc misit ut sciret omnimodam artem mulieris, et hoc facto voluit ducere uxorem. Sed primitus perrexit quaerere consiliumet sapientiorem illius regionis adiit hominem et qualiter custodire possetquam ducere volebat quaesivit uxorem. Sapiens vero hoc audiens dedit sibiconsilium quod construeret domum altis parietibus lapideis poneretque intusmulierem daretque sibi satis ad comedendum et non superflua indumenta faceretqueita domum quod non esset in ea nisi solum hostium solaque fenestra perquam videret, et tali altitudine et tali compositione per quam nemo possetintrare vel exire. Iuvenis vero audito consilio sapientis, sicuti ei iusserategit. Mane vero quando iuvenis de domo exibat, hostium domus firmabat, et similiter quando intrabat; quando autem dormiebat, sub capite suo claves[p. 19] domus abscondebat. Hoc autem longo tempore egit. Quadam vero diedum iuvenis ad forum iret, mulier sua, ut erat solita facere, ascenditfenestram et euntes et regredientes intente aspexit. Haec una die cum adfenestram staret, vidit quendam iuvenem formosum corpore atque facie. Quoviso statim illius amore succensa fuit. Mulier haec amore iuvenis succensaet ut supradictum est custodita coepit cogitare quo modo et qua arte possetloqui cum adamato iuvene. At ipsa plena ingenio ac dolositatis arte cogitavitquod claves domini sui furaretur dum dormiret. Et ita egit. Haec vero assuetaerat dominum suum unaquaque nocte vino inebriare, ut securius ad amicumsuum posset exire et suam voluntatem explere. Dominus vero illius philosophicisiam edoctus monitis sine dolo nullos esse muliebres actus coepit excogitarequid sua coniunx strueret frequenti et cotidiana potatione. Quod ut suboculo poneret, se finxit ebrium esse. Cuius rei mulier inscia de lectonocte consurgens perrexit ad hostium domus et aperto hostio exivit ad amicum. Vir autem suus in silentio noctis suaviter consurgens venit ad hostiumet apertum clausit et firmavit et fenestram ascendit stetitque ibi donecin camisia sua mulierem suam nudam revertentem vidit. Quae domum redienshostium clausum invenit; unde animo multum condeluit et tandem hostiumpulsavit. Vir mulierem suam audiens et videns ac si nesciret interrogavitquis esset. At ipsa culpae veniam petens et nunquam amplius se hoc facturampromittens nihil profecit. Sed vir iratus ait quod eam intrare non permitteret, sed esse suum suis parentibus ostenderet. At ipsa magis ac magis clamansdixit quod nisi hostium domus recluderet, in puteum qui iuxta domum eratsaliret et ita vitam finiret, sicque de morte sua amicis et propinquisrationem reddere deberet. Spretis minis dominus suae mulieris intrare nonpermisit. Mulier vero plena arte et calliditate sumpsit lapidem, quem proiecitin puteum hac intentione ut vir suus audito sonitu lapidis in puteum ruentisputaret sese in puteum cecidisse. Et hoc peracto mulier post puteum seabscondit. Vir simplex atque insipiens audito sonitu lapidis in puteumruentis mox et absque mora de domo egrediens celeri cursu ad puteum venit, putans verum esse [p. 20] quod mulierem audisset cecidisse. Mulier verovidens hostium domus apertum et non oblita suae artis domum intravit firmatoquehostio ascendit fenestram. Ille autem videns se esse deceptum inquit: Omulier fallax et plena arte diaboli, permitte me intrare et quicquid mihiforisfecisti me condonaturum tibi crede! At illa eum increpans introitumquedomus omnimodo facto atque sacramento denegans ait: O seductor, tuum esseatque tuum facinus parentibus tuis ostendam, quia unaquaque nocte es solitusita furtim a me exire et meretrices adire. Et ita egit. Parentes vero haecaudientes atque verum esse existimantes increpaverunt eum. Et ita mulierilla liberata arte sua flagitium quod meruerat in virum retrusit. Cui nihilprofuit, immo obfuit mulierem custodisse: nam iste etiam accidit cumulusmiseriae quod existimatione plurimorum quod patiebatur meruisse crederetur. Unde quidem bonis compluribus pulsus, dignitatibus exutus, existimationefoedatus ob uxoris maliloquium incestitatis tulit supplicium.
106
Discipulus: Nemo est qui se a mulieris ingenio custodire possit, nisiquem Deus custodierit, et haec talis narratio, ne ducam uxorem, est magnadehortatio. Magister: Non debes credere omnes mulieres esse tales, quoniammagna castitas atque magna bonitas in multis reperitur mulieribus, et sciasin bona muliere bonam societatem reperiri posse, bonaque mulier fideliscustos est et bona domus. Salomon in fine libri proverbiorum suorum composuitviginti duos versus de laude atque bonitate mulieris bonae. Discipulusad haec: Bene me confortasti! Sed audisti tamen aliquam mulierem quae suisensus ingenium niteretur mittere in bonum? Magister ait: Audivi. Discipulus: Refer mihi de illa, quia videtur mihi res nova! Magister:
107
XV. Exemplum de decem cofris .
108
Dictum fuit mihi quod quidam Hyspanus perrexit Mech, et dum ibat pervenitin Aegyptum. Qui deserta terrae intrare volens et transire cogitavit quodpecuniam suam in Aegypto dimitteret. Et antequam dimittere voluisset, interrogavitsi aliquis fidelis homo esset in illa regione cui posset pecuniam suamcommittere. Et ostenderunt ei antiquum hominem nominatum probitate fidelitatis. Cui de suo mille talenta commisit. Deinde perrexit factoque itinere adillum rediit cui pecuniam commisit, et quod commiserat ab eo quaesivit. At ille [p. 21] plenus nequitia illum nunquam antea se vidisse dicebat. Ille vero sic deceptus perrexit ad probos homines regionis illius, et quomodotractavisset eum homo ille cui pecuniam commiserat, eis retulit. Vicinivero illius de eo talia audientes credere noluerunt, sed nihil hoc essedixerunt. Sed qui pecuniam perdiderat unaquaque die ad domum illius quiretinebat iniuste pecuniam, ibat blandisque precibus eum deprecabatur utpecuniam redderet. Quod deceptor audiens increpavit eum dicens ne ampliustale quid de eo diceret vel ad eum veniret; quod si faceret, poenas exmerito subiret. Auditis minis illius qui eum deceperat tristis coepit redire. Et in redeundo obviavit cuidam vetulae pannis heremitalibus indutae. Haecautem baculo suo fragiles artus sustentabat et per viam lapides laudandoDeum ne transeuntium pedes laederetur locabat. Quae videns hominem flentem--cognovit enim eum esse extraneum --commota pietate in angiportum vocavitet quid ei accidisset interrogavit. At ille ordine narravit. Femina veroauditis verbis illius hominis inquit: Amice, si vera sunt quae retulisti, feram tibi inde auxilium. Et ille: Quomodo potes hoc facere, ancilla Dei?At illa inquit: Adduc mihi hominem de terra tua, cuius factis et dictisfidem habere possis. At ille adduxit. Deinde decepti socio praecepit decemcofros exterius pretiosis depictos coloribus atque ferro deargentato ligatoscum bonis serraturis emere et ad domum sui hospitis afferre lapidibusquecomminutis implere. At ipse ita egit. Mulier vero ut vidit omnia illa quaepraeceperat esse parata ait: Nunc decem homines perquire, qui euntes addomum illius qui te decepit mecum et cum socio tuo deferant cofros, unuspost alium venientes ordine longo; et quam cito primus venerit ad domumillius hominis qui te decepit et requiescet ibi, veni et interroga pecuniamtuam! Et ego tantum confido in Deum quod reddita tibi tua pecunia erit. At ipse sicut vetula iusserat egit. Quae non oblita incepti quod praedixeratiter incepit. Et venit cum socio decepti ad domum deceptoris et inquit: Quidam homo de Hyspania mecum hospitatus fuit et vult Mech adire; quaeritqueantea pecuniam suam quae est in decem cofris servandam alicui bono hominidonec revertatur commendare. Precor itaque ut mei causa in aede tua illamcustodias; et quia audivi et scio te bonum hominem esse et fidelem, noloaliquem alium praeter te solum huius pecuniae commendationi adesse. Etdum ita loqueretur, [p. 22] venit primus deferens cofrum, aliis a longeiam apparentibus. Interim deceptus praeceptorum vetulae non oblitus postprimum cofrum sicut ei praeceptum fuerat venit. Ille vero qui pecuniamcelaverat, plenus nequitia ac mala arte, ut vidit hominem venientem cuipecuniam celaverat, timens ne, si pecuniam requireret, alius qui adducebatsuam pecuniam non committeret, contra eum ita dicendo perrexit: O amice, ubi fuisti et ubi tantum diutinasti? Veni et accipe pecuniam tuam meaefidei iam diu commendatam, quoniam inveni et amodo taedet me custodireillam! At ille laetus atque gaudens recepit pecuniam gratias agens. Vetulaautem ut vidit hominem pecuniam habentem, surrexit atque inquit: Ibimusego et socius meus contra cofros nostros et festinare praecipiemus. Tuvero expecta donec redeamus et bene serva quod iam adduximus! Ille autemlaetus animo quod acceperat servavit adventumque eorum --quod adhuc potest--expectavit. Et ita bono ingenio vetulae reddita fuit viro summa pecuniae.
109
Discipulus: Istud mirum fuit ingenium atque utile, nec puto quod aliquisphilosophus subtilius cogitaret per quod levius vir pecuniam suarum recuperaret. Magister: Bene posset philosophus suo facere naturali ingenio et artificiali, secreta etiam naturae rimando, quod mulier solo fecit naturali ingenio. Discipulus: Hoc bene credo. Sed si aliquid philosophorum huiusmodi reposuistiin cordis armariolo, largire mihi discipulo, et ego fideli memoriae commendabo, ut quandoque condiscipulis lacte philosophico educatis delicatissimum largiripossum alimentum. Magister:
110
XVI. Exemplum de tonellis olei .
111
Contigit quod quidam homo habuit filium, cui post mortem suam nihilpraeter domum dimisit. Iste cum magno labore corpori suo vix etiam quaenatura exigit suppeditabat, et tamen domum suam licet magna coactus inediavendere nolebat. Habebat autem puer iste quendam vicinum valde divitem, qui domum pueri emere cupiebat ut suam largiorem faceret. Puer autem necprece nec pretio vendere volebat. Quod postquam dives ille comperit, quibusingeniis et quibus artibus puero subtraheret domum cogitavit. At iuvenissecundum posse suum familiaritatem eius devitavit. Denique contristatusdives ille causa domus et quod non [p. 23] posset puerum decipere, quadamdie venit ad puerum et inquit ei: O puer, accommoda mihi parvam tuae partemcuriae pretio, quoniam in ea sub terra decem tonellos cum oleo custodirevolo; et nihil tibi nocebunt, et habebis inde aliquod sustentamentum vitae. Puer autem coactus necessitate concessit et dedit illi claves domus. Iuvenisvero interim more solito liberis liberaliter serviens victum perquisivit. At dives homo acceptis clavibus curiam iuvenis suffodiens quinque tonellosplenos oleo ibi recondidit et quinque dimidios. Et hoc facto iuvenem advocavitclavesque domus illi tribuens ait: O iuvenis, oleum meum tibi committoatque in tua custodia trado. Iuvenis simplex putans omnes tonellos esseplenos in custodia recepit. At post longum tempus contigit quod in terrailla oleum carum fuit. Dives hoc videns puero inquit: O amice, veni etiuva me oleum meum effodere quod tuae iam dudum mandavi custodiae, et laborispraemium accipies et tutelae. Iuvenis audita prece cum pretio diviti concessit, ut secundum posse suum cum iuvaret. Dives vero non oblitus fraudis suaenequissimae adduxit homines, ut oleum emerent. Quibus adductis terram aperueruntet quinque plenos tonellos et quinque dimidios invenerunt. Perceptis talibusadvocavit puerum ita dicendo: Amice, causa tuae custodiae amisi oleum: insuper quod tibi commisi, fraudulenter abstulisti. Quapropter volo utmea mihi restituas. His dictis eum accepit et vellet nollet ad iustitiamdeduxit. Iusticia eum videns accusavit, sed iuvenis quid contra diceretnescivit. Sed tamen indutias unius diei quaesivit. Quod iusticia, quiaiustum erat, concessit. In civitate autem illa morabatur quidam philosophus, qui cognominabatur Auxilium Egentium, bonus homo atque religiosus. Iuvenisautem audito bonitatis illius praeconio perrexit ad eum quaesivitque abeo consilium dicens: Si vera sunt quae multis referentibus de te mihi dictasunt, more domestico fer mihi auxilium, etenim iniuste accusor. Philosophusaudita prece iuvenis interrogavit si iuste vel iniuste accusarent eum. Iuvenis vero quod iniuste accusaretur, firmavit sacramento. Audita reisinceritate philosophus pietate commotus ait: Auxiliante Deo feram tibiauxilium; sed sicut a iustitia respectum usque in crastinam diem accepisti, quin eas ad placita dimittere noli, et ero ibi paratus succurrere tuaeveritati atque eorum nocere falsitati. Iuvenis autem quod philosophus eiiusserat egit. Mane autem facto venit philosophus ad iustitiam. Quem postquamvidit iustitia, ut sapientem et philosophum vocavit vocatumque iuxta sesedere fecit. Inde iustitia vocavit accusantes et accusatum et praecepitquod suorum recordarentur placitorum; et ita fecerunt. Illis vero sic coramastan-[p. 24]tibus iustitia ait philosopho quod causas eorum audiret etinde iudicium faceret. Inde philosophus: Praecipe nunc, iustitia, clarumoleum de quinque tonellis plenis mensurari, et scias quantum sit ibi clariolei; et similiter de quinque dimidiis, et scias quantum clari olei ibifuerit. Deinde spissum oleum de quinque plenis tonellis sit mensuratum, et scias quantum spissi olei fuerit ibi; et similiter de dimidiis quinquefacias mensurari, et scias quantum spissi olei in eis sit. Et si tantumspissi olei inveneris in dimidiis tonellis quantum et in plenis, sciasoleum fuisse furatum. Et si in dimidiis tonellis inveneris talem partemspissitudinis qualem oleum clarum ibi existens exigit, quod quidem et inplenis tonellis invenire poteris, scias oleum non fuisse furatum. Iustitiahaec audiens confirmavit iudicium, factumque est ita. Et hoc modo iuvenisevasit sensu philosophi. Finitis placitis iuvenis philosopho grates reddidit. Tunc philosophus ait illi: Nunquamne illud philosophi audisti: Non emasdomum, antequam cognoscas vicinum? Ad haec iuvenis: Primum habuimus domum, antequam iuxta nos hospitaretur. Cui philosophus: Primum vendas domum quammaneas iuxta malum vicinum. --Discipulus: Tale iudicium apparet esse philosophi, et hoc est gratia Dei et merito vocatus est hoc nomine Auxilium Miserorum. --Tum discipulus: Etsi iam audita mente sedeant, ad audiendum plura animumincitant. Magister inquit: Libenter tibi dicam, et sic incipit:
112
XVII. Exemplum de aureo serpente .
113
Dictum fuit de quodam divite in civitatem eunte quod sacculum milletalentis plenum deferret secum et insuper aureum serpentem oculos habentemiacinctinos in sacculo eodem. Quod totum simul amisit. Quidam vero pauperiter faciens illud invenit deditque uxori et quomodo invenisset retulitei. Mulier hoc audiens ait: Quod deus dedit, custodiamus! Alia die praecoper viam ita clamando perrexit: Qui talem censum invenit, reddat et absquealiquo forisfacto centum talenta inde habeat! Hoc audiens inventor censusdixit uxori: Reddamus censum, et absque aliquo peccato centum talenta indehabebimus! Ad haec mulier: Si Deus voluisset eum censum habere, non amisisset. Quod Deus donavit, custodiamus! Inventor census quod redderetur laboravit, at ipsa omnimodo denegavit. Et tamen vellet nollet mulier, dominus reddiditet quod praeco promiserat expetiit. Dives autem plenus nequitiae ait: Adhucalium serpentem mihi deesse sciatis. Hoc prava intentione dicebat, ut pauperihomini talenta non redderet promissa. Pauper vero se nihil amplius invenissedicebat. At homines civitatis illius diviti faventes, pauperi deroganteset inexorabile contra fortunam pauperis odium gerentes illum ad iustitiamdetraxerunt. Pauper autem clamando, ut supra-[p. 25]dictum est, se nihilamplius invenisse iuravit. Sed dum sermo huiuscemodi pauperum divitumqueper ora discurreret, ministris referentibus tandem percussit aures regis. Quod simul audivit, divitem et pauperem et pecuniam sibi praesentari praecepit. Adductis omnibus rex philosophum qui vocabatur Auxilium Miserorum cum aliissapientibus ad se vocavit eisque accusatoris vocem et accusati audire etenodare praecepit. Philosophus hoc audiens commotus pietate pauperem adse vocavit et ait ei secrete: Dic mihi, frater, si huius hominis pecuniamhabueris; quodsi non habueris, auxiliante Deo te liberare conabor. Ad haecpauper: Scit Deus quod reddidi quantum inveni! Inde philosophus ad regem: Si rectum inde iudicium vobis audire placuerit, dicam. Rex hoc audiensut indicaret rogavit. Tunc philosophus regi: Iste homo dives bonus multumest et credibilis et veritatis magnum habet testimonium, et non est credibileeum aliquid interrogare quod non amisisset. Et ex alia parte credibilequidem mihi videtur quod iste pauper homo nihil amplius invenit quam quodreddidit, quia malus homo si esset, non quod reddidit redderet, immo totumcelaret. Inde rex: Quid autem iudicas inde, philosophe? Philosophus: Orex, sume censum et da ex eo pauperi centum talenta, et quod remanseritserva donec veniat qui censum interroget, quia non est hic, cuius istecensus sit; et iste dives homo eat ad praeconem et faciat interrogare sacculumcum duobus serpentibus. Regi autem placuit hoc iudicium atque omnibus ibicircumstantibus. Dives vero qui sacculum perdiderat, hoc audiens inquit: Bone rex, dico tibi in veritate censum istum fuisse meum, sed quia volebampauperi homini quod praeco promiserat auferre, dixi adhuc mihi alium serpentemdeesse. Sed modo, rex, mei miserere et quod praeco promisit reddam pauperi. Rex inde suum tradidit censum diviti, dives autem pauperi, et ita philosophussensu atque ingenio pauperem liberavit.
114
Discipulus: Apparet hoc esse ingenium philosophiae, et hoc exemplo nonest mirum quod de duabus mulieribus Salomon iudicavit.
115
De societate ignota .
116
Philosophus ait: Ne aggrediaris viam cum aliquo, nisi eum prius agnoveris!Si quisquam tibi ignotus se in via associaverit iterque tuum investigaverit, dic te longius velle ire quam disposueris; et si detulerit lanceam, vadead dexteram; si ensem, vade ad sinistram. [p. 26]
117
De sequendis magnis viis .
118
Arabs filium suum castigavit dicens: Sequere calles, quamvis sint semitislongiores. Et item: Accipe puellam in uxorem, quamvis sit vetula. Et item: Fer merces tuas ad magnas civitates, quamvis ibi vilius vendere putes. Ad haec filius: Verum est quod dixisti de magnis viis.
119
XVIII. a) Exemplum de semita .
120
Nam quadam die cum ego et socii mei perrexissemus ad urbem sole ad occasumappropinquante et adhuc longe essemus a civitate, vidimus semitam quaesecundum visum ad civitatem ituris promittebat compendium. Invenimus senema quo requisivimus consilium de itinere illius semitae. At senex ait: Propiussemita ducit ad civitatem quam magna via, et tamen citius per magnam viamad civitatem venietis quam per semitam. Hoc audientes illum pro stultohabuimus et magnam viam pretermittentes semitae declinavimus. Quam insistentesad dexteram et ad sinistram, quanta fuit nox, deerravimus nec ad civitatempervenimus. Ac si per callem pergentes fuissemus, procul dubio moenia civitatissubintrassemus.
121
b) Exemplum de vado .
122
Pater ad haec: Hoc alia vice nobis evenit, cum pergeremus ad civitatemper magnam viam: praeerat nobis fluvius, quem quoquo modo transituri eramus, antequam civitatem intraremus. Sicque nobis iter agentibus in duas partessecta est via: quarum una ad civitatem per vadum, alia per pontem ducebat. Deinde quendam senem vidimus, quem de duabus viis quae propius duceretad civitatem interrogavimus. Et senex ait quod brevior erat via per vadumad civitatem duobus miliaribus quam via per pontem. Sed tamen citius, inquit, ad civitatem venire potestis per pontem. Et quidam ex nostris illum senemsicut vos vestrum antea deriserunt et per vadum iter aggressi sunt. Sedeorum alii socios submersos dimiserunt, alii equos et sarcinas perdiderunt, quidam vero pannos madefactos, alii omnino amissos defleverunt. Sed noset senex noster qui per pontem transivimus, sine impedimento et absqueomni incommodo processimus et eos super ripam fluminis adhuc iacturam deflentesrepperimus. Quibus flentibus et yma fluvii cum rastris et sagena perscrutantibussenex ait: Si nobiscum per pontem perrexissetis, hoc impedimentum non haberetis. At illi dixerunt: Hoc fecimus, quia viam tardare nolebamus. Ad haec senex: Nunc magis tardati estis! Et illis relictis laeti subintravimus portasurbis. --Tale est proverbium quod audivi: Magis valet longa via ad paradysumquam brevis ad infernum.
123
[p. 27] Arabs castigavit filium suum: Fili, si fueris in via cum aliquosocio, dilige eum sicut te ipsum et non mediteris aliquem decipere, neet tu decipiaris, veluti duobus contigit burgensibus et rustico. Filius: Pater, refer mihi, ut aliquid utilitatis inde capiant posteri. Pater:
124
XIX. Exemplum de duobus burgensibus et rustico .
125
Dictum fuit de duobus burgensibus et rustico causa orationis Mech adeuntibusquod essent socii victus, donec venirent prope Mech, et tunc defecit illiscibus ita quod non remansit eis quicquam nisi tantum farinae qua solumpanem et parvum facerent. Burgenses vero hoc videntes dixerunt ad invicem: Parum panis habemus, et noster multum comedit socius. Quapropter oportetnos habere consilium, quomodo sibi partem panis auferre possimus et quodnobiscum debet, soli comedamus. Deinde acceperunt consilium huiuscemodiquod facerent panem et coquerent et dum coqueretur dormirent, et quisquiseorum mirabiliora sompniando videret, solus panem comederet. Hoc artificiosedicebant, quia rusticum simplicem ad huiusmodi ficticia deputabant. Etfecerunt panem miseruntque in ignem, deinde iacuerunt ut dormirent. Atrusticus percepta eorum astutia dormientibus sociis de igne extraxit panemsemicoctum et comedit et iterum iacuit. Sed unus de burgensibus sicut sompnoperterritus esset evigilavit sociumque vocavit. Cui alter de burgensibusait: Quid habes? At ille inquit: Mirabile sompnium vidi: nam mihi visumerat quod duo angeli aperiebant portas caeli et me sumentes ante Deum ducebant. Cui socius: Mirabile est hoc sompnium quod vidisti. At ego sompniavi quodego duobus angelis ducentibus et terram findentibus ducerer in infernum. Rusticus vero hoc totum audiebat et tamen se dormire fingebat. Sed burgensesdecepti et decipere volentes ut evigilaret rusticum vocaverunt. Rusticusvero callide et sicut territus esset, respondit: Qui sunt qui me vocant?At illi: Socii tui sumus. Quibus rusticus: Rediistis iam? At ipsi contra: Quo perreximus, unde redire debeamus? Ad haec rusticus: Nunc visum eratmihi quod duo angeli unum ex vobis accipiebant et aperiebant portas caeliducebantque ante Deum; deinde alium accipiebant duo alii angeli et apertaterra ducebant in infernum. Et his visis putavi neminem vestrum iam [p. 28] amplius rediturum et surrexi et panem comedi. --Et pater: O fili, sicevenit eis qui socium decipere voluerunt, quia suo ingenio decepti fuerunt. Tunc filius: Ita evenit eis, sicut in proverbio dictum est: Qui totum voluit, totum perdidit. Haec autem natura est canis, cui faverunt illi: quorumunus alii cibum auferre cupit. Sed si naturam cameli sequerentur, mitioremnaturam imitarentur. Nam talis est natura cameli, quando insimul daturpraebenda multis, quod nullus eorum comedet, donec omnes insimul edant;et si unus ita infirmatur quod nequeat comedere, donec removeatur aliiieiunabunt. Et isti burgenses postquam volebant animalis naturam sibi assumere, mitissimi animalis naturam sibi debuissent vendicare; et merito cibum amiserunt. Quin etiam hoc eis evenisse voluissem, quod magistro meo narrante iam dudumaudivi evenisse incisori regis pro discipulo suo Nedui, videlicet quodfustibus caederentur. Pater ad haec: Dic mihi, fili, quid audisti? Quomodocontigit discipulo, quoniam talis narratio animi erit recreatio? Filius:
126
XX. Exemplum de regii incisoris discipulo Nedui nomine .
127
Narravit mihi magister meus quendam regem habuisse unum incisorem quidiversos diversis aptos temporibus ei incidebat pannos. At ille discipulossutores habebat, quorum quisquis artificiose suebat quod magister incisorregis artificiose scindebat. Inter quos discipulos unus erat nomine Nedui, qui socios arte sutoria superabat. Sed die festo veniente rex suorum adse incisorem pannorum vocavit et pro tempore pretiosas vestes sibi et suisfamiliaribus parari praecepit. Quod ut citius et sine impedimento fieret, unum de camerariis suis eunuchum, cuius illud erat officium, sutoribuscustodem addidit et ut eorum curvos ungues observaret et eis ad sufficientiamnecessaria ministraret, rogavit. Sed in una dierum ministri calidum panemet mel cum aliis ferculis incisori et consociis comedendum dederunt. Etqui aderant, comedere coeperunt. Quibus epulantibus ait eunuchus: Magister, quare Nedui absente comeditis nec illum expectatis? Magister inquit: Quiamel non comederet, etiamsi adesset. Et comederunt. Deinde venit Nedui etait: Quare me absente comedistis nec partem meam mihi reservastis? Cuieunuchus: Magister tuus dixit quod mel non comederes, etiamsi adesses. At ille tacuit et quomodo illud magistro suo recompensare posset, cogitavit. Et hoc facto magistro absente secreto dixit eunucho: Domine, magister meusquandoque frenesim patiens sensum perdit et indiscrete circumstantes verberatatque interimit. Cui eunuchus: Si scirem horam, quando ei hoc contingit, ne quid inconsulte ageret, ligarem et loris corrigerem. At Nedui ait: Cumvideris illum huc et illuc aspicientem terramque manibus verberantem atquesua sede surgentem et scamnum super quod sedet manibus rapientem, tunceum scias insanum esse, et nisi tibi et tuis provideris, capud fuste dolabit. [p. 29] Ad hoc eunuchus: Tu benedicaris, quia amodo mihi et meis providebo. Talibus dictis Nedui sequenti die magistri sui forfices secreto abscondit. At incisor quaerens forfices et non inveniens coepit manibus terram percutereet huc et illuc aspicere suaque sede surgere et scamnum super quod sedebatmanu demovere. Hoc videns eunuchus statim suos vocavit clientes et praecepitincisorem ligari et ne aliquos verberaret, graviter verberari. Sed incisorclamabat ita dicendo: Quid forisfeci? Ut quid talibus me afficitis verberibus?At illi acrius verberando tacebant. Quando autem lassi fuerunt verberandoet ipse vapulando, exosum vitae solverunt. Qui respirans, sed longo temporisintervallo quaesivit ab eunucho, quid forisfecisset. Cui eunuchus: Dixitmihi Nedui discipulus tuus quod quandoque insanires nec nisi vinculis etverberibus correptus cessares; et ideo te ligavi et verberavi. Hoc auditoincisor Nedui discipulum suum vocavit et ait: Amice, quando novisti meesse insanum? Ad haec discipulus: Quando me mel non comedere scivisti?Eunuchus et alii hoc audientes riserunt et utrumque merito poenas suscepisseiudicaverunt.
128
Ad haec pater: Merito hoc illi accidit, quia si custodisset quod Moysespraecepit, ut diligeret fratrem suum sicut se ipsum, hoc ei non evenisset.
129
Castigavit sapiens filium suum: Vide ne imponas aliquod crimen sociotuo, serio vel ludo, ne ita tibi contingat, sicut duobus ioculatoribuscontigit ante regem. Ad haec filius: Narra mihi, pater, obsecro. Pater: Fiat.
130
XXI. Exemplum de duobus ioculatoribus .
131
Venit quidam ioculator ad regem. Quem vocatum rex cum alio ioculatorefecit sedere atque comedere. Sed qui prius aderat ioculator, coepit invideresupervenienti, quem rex iam sibi praeferebat et omnes aulici. Quod ne diuduraret, pudorem illi facere, ut sic saltem aufugeret, cogitavit. Itaquevescentibus aliis ossa latenter primus ioculator coadunavit et ante sociumposuit finitoque prandio in obprobrium socii coniectam struem ossium regiostendit et mordaciter inquit: Domine, socius meus omnium istorum ossiumvestituram comedit. Rex vero eum torvis oculis respexit. Accusatus autemregi ait: Domine, feci quod natura mea, id est humana, requirebat, quiacarnes comedi et ossa dimisi. Et socius meus fecit quod sua natura, videlicetcanina, requirebat, quia carnes comedit et ossa.
132
De largo, avaro, prodigo .
133
Dixit philosophus: Honora minorem te et da sibi de tuo, sicut tu visquod maior te honoret et de suo tibi tribuat.
134
Alius: Turpe quidem est multum diviti homini esse avarum, mediocri autemhomini pulchrum est esse largum.
135
[p. 30] Discipulus ait: Diffinitionem largi et avari et prodigi mihisubscribe. Pater: Qui dat quibus dandum est et retinet quibus retinendumest, largus est. Et qui prohibet quibus prohibendum est et quibus non estprohibendum, avarus est. Et qui dat quibus est dandum et quibus non estdandum, prodigus est.
136
De divitiis .
137
Ait alius philosophus: Noli associari rei deficienti, et ne postponaste associari rei crescenti.
138
Alius: Magis valet parva beatitudo quam plena domus auro et argento.
139
Alius: Utilia perquire magno sensu, non magna velocitate.
140
Alius: Ne respicias ditiorem te, ne in Deum pecces, sed respice pauperioremte, et inde grates Deo redde.
141
Alius: Non deneges Deum pro paupertate, et pro divitiis noli superbire.
142
Alius: Qui multa cupit, semper maiorum fame tabescit.
143
Alius: Si vis in hoc saeculo tantum habere quantum sufficere poteritnaturae, non multa decebit te congregare. Et si cupido satisfacere voluerisanimo, licet congregatis quaecumque in toto mundi ambitu continentur divitiis, sitis tamen ardebit habendi.
144
Alius: Qui parce sua dispendit, diu durant ei possessa.
145
Alius: Radix pacis est aliena non cupere, et fructus eius est requiemhabere.
146
Alius: Qui vult relinquere saeculum, videat ne aliquid retineat quodsi illius partium, quoniam tantundem valeret, ac si paleis ignem extingueret.
147
Alius: Qui pecuniam congregat, multum laborat et vigiliis tabescit neperdat; ad ultimum dolet, quando perdit quod obtinuerat.
148
Dispiculus magistro: Laudas congregare pecuniam? Magister: Ita! Acquire, sed iuste et in bono dispende nec in thesauro reconde.
149
Alius: Ne desideres res alterius, et ne doleas de amissis rebus, quoniamdolore nihil erit recuperabile. Unde dicitur quod
150
XXII. Exemplum de rustico et avicula .
151
Quidam habuit virgultum, in quo rivulis fluentibus herba viridis eratet pro habilitate loci conveniebant ibi volucres modulamine vocum cantusdiversos exercentes. Quadam die [p. 31] dum in suo ille fatigatus quiesceretpomario, quaedam avicula super arborem cantando delectabiliter sedit. Quamut vidit et eius cantum audivit, deceptam laqueo sumpsit. Ad quem avis: Cur tantum laborasti me capere, vel quod proficuum in mei captione sperastihabere? Ad haec homo: Solos cantus tuos audire cupio. Cui avis: Pro nihilo, quia retenta nec prece nec pretio cantabo. At ille: Nisi cantaveris, tecomedam. Et avis: Quomodo comedes? Si comederis coctam aqua, quid valebitavis tam parva? Et etiam caro erit hispida. Et si assata fuero, multo minorero. Sed si me abire dimiseris, magnam utilitatem ex me consequeris. Atille contra: Quale proficuum? Avis: Ostendam tibi tres sapientiae maneriasquas maioris facies quam trium vitulorum carnes. At ille securus promissiavem abire permisit. Cui avis ait: Est unum de promissis: ne credas omnibusdictis! Secundum: quod tuum est, semper habebis! Tertium: ne doleas deamissis! Hoc dicto avicula arborem conscendit et dulci canore dicere coepit: Benedictus Deus qui tuorum oculorum aciem clausit et sapientiam tibi abstulit, quoniam si intestinorum plicas meorum perquisisses, unius ponderis unciaeiacinctum invenisses. Hoc ille audiens cepit flere et dolere atque palmispectus percutere, quoniam fidem dictis praebuerat aviculae. Et avis aitilli: Cito oblitus es sensus quem tibi dixi! Nonne dixi tibi: non credequicquid tibi dicetur? Et quomodo credis quod in me sit iacinctus qui situnius unciae ponderis, cum ego tota non sim tanti ponderis? Et nonne dixitibi: Quod tuum est, semper habebis? Et quomodo potes lapidem habere deme volante? Et nonne dixi tibi: Ne doleas de rebus amissis? Et quare proiacincto qui in me est doles? Talibus dictis deriso rustico avis in nemorisavia devolavit.
152
De libris non credendis .
153
Philosophus castigavit filium suum dicens: Quicquid inveneris, legas, sed non credas quicquid legeris. Ad haec discipulus: Credo hoc esse: nonest verum quicquid est in libris. Nam simile huic iam legi in libris etproverbiis philosophorum: Multae sunt arbores, sed non omnes faciunt fructum;multi fructus, sed non omnes comestibiles.
154
Castigavit Arabs filium suum dicens: Fili, ne dimittas pro futuris praesentia, ne forsan perdas utrumque, sicut evenit lupo de bobus promissis a rustico. [p. 32]
155
XXIII. Exemplum de aratore et lupo iudicioque vulpis .
156
Dictum namque fuit de uno aratore quod boves illius recto tramite nollentincedere. Quibus dixit: Lupi vos comedant! Quod lupus audiens adquievit. Cum autem dies declinaretur et iam rusticus ab aratro boves solvisset, venit ad eum lupus ita dicens: Da mihi boves quos mihi promisisti! Ad haecarator: Si verbum dixi, non tamen sacramento firmavi. Et lupus contra: Habere debeo, quia concessisti. Firmaverunt tandem pactum quod inde irentad iudicem. Quod dum facerent, vulpi obviaverunt. Quibus euntibus ait callidavulpis: Quo tenditis? Illi quod factum fuerat narraverunt vulpi. Quibusdixit: Pro nihilo alium iudicem quaeritis, quoniam rectum inde vobis faciamiudicium. Sed prius permittite me loqui consilio uni ex vobis et deindealii; et si potero vos concordare sine iudicio, sententia celabitur; sinautem, in commune dicetur. At ipsi concesserunt. Et vulpis primum locutaseorsum cum aratore ait: Da mihi unam gallinam et uxori meae alteram, ethabebis boves! Arator concessit. Et hoc facto cum lupo locuta est dicens: Audi, amice, et meritus tuis praecedentibus pro te debet mea si qua estfacundia laborare. Tantum locuta sum cum rustico quod, si boves illiusdimiseris omnino quietos, dabit tibi caseum ad magnitudinem clipei factum. Hoc lupus concessit. Cui vulpis inde inquit: Concede aratorem boves suosabducere, et ego ducam te ad locum ubi parantur illius casei ut quem voluerisde multis, eligere possis. Sed lupus astutae vulpis deceptus verbis quietumabire permisit rusticum. Vulpis vero vagando huc et illuc, quantum potuit, lupum deviavit. Quem veniente obscura nocte ad altum deduxit puteum. Cuisuper puteum stanti formam lunae semiplenae in yma putei radiantis ostenditet ait: Hic est caseus quem tibi promisi! Descende si placet et comede!Ad haec lupus: Descende tu primitus, et si sola deferre non poteris, utte iuvem faciam quae hortaris. Et hoc dicto viderunt cordam pendentem inputeum, in cuius capite erat urceola ligata et in alio capite cordae alteraurceola, et pendebant tali ingenio quod una surgente altera desdendebat. Quod vulpis simulac vidit, quasi obsequens precibus lupi urceolam intravitet ad fundum venit. Lupus autem inde gavisus ait: Cur non affers mihi caseum?Vulpis ait: Nequeo prae magnitudine, sed intra aliam urceolam et veni sicutspopondisti! Lupo intrante urceola magnitudine ponderis ducta cito fundumpetiit, altera surgente cum vulpe quae erat levis. Quae vulpecula tactoore putei foras exilivit et in [p. 33] puteo lupum dimisit. Et ita quiapro futuro quod praesens erat dimisit, lupus boves et caseum perdidit.
157
De consilio accipiendo et probando .
158
Castigavit Arabs filium suum dicens: Accipe consilium ab eodem, de quorequiris experto, quod sic levius habere poteris quam si tu ipse periculoseprobaveris.
159
Alius castigavit filium suum dicens: Ne credas omni quod audies consilio, donec prius an sit utile probatum fuerit in aliquo, ne contingat tibi sicutlatroni contigit, qui consilio domini domus cuiusdam credidit. Ad haecfilius: Quomodo, pater, evenit ei? Pater:
160
XXIV. Exemplum de latrone et radio lunae .
161
Dictum fuit quod quidam latro ad domum cuiusdam divitis perrexit intentionefurandi. Et ascendens tectum ad fenestram per quam fumus exibat pervenit, et si aliquis intus vigilaret auscultavit. Quod dominus domus comperitet suaviter suae uxori ait: Interroga alta voce, unde venit mihi iste tammagnus quem habeo census! Quod ut rescias, multum labora! Tunc ipsa altavoce ait: Domine, unde tam magnum habuisti censum, cum nunquam mercatorfueris? At ille: Quod Deus donavit, serva et fac inde voluntatem tuam etnon inquiras, unde mihi tanta pecunia venerit! At ipsa, sicut ei iniunctumfuerat, magis ac magis ut resciret instabat. Demum quasi coactus precibussuae uxoris inquit dicens: Vide ne cuiquam secreta nostra detegas: Latrofui. At ipsa: Mirum mihi videtur quomodo tam magnum censum latrocinio potuistiacquirere, quod nunquam audivimus clamorem sive aliquam calumpniam inde. At ipse ait: Quidam magister meus carmen me docuit quod dicebam quandosuper tectum ascendebam; et veniens ad fenestram accipiebam radium lunaemanu et carmen meum septies dicebam, scilicet "saulem", et ita descendebamsine periculo et quicquid pretiosum inveniebam in domo corradens sumebam;et hoc facto iterum ad radium veniebam lunae et eodem carmine septies dictocum omnibus in domo sumptis ascendebam et quod sustuleram ad hospitiumdeferebam. Tali ingenio hunc quem possideo censum habeo. At mulier ait: Bene fecisti quod mihi talia dixisti; nam quando filium habuero, ne pauperdegat, hoc carmen docebo. At dominus inquit: Permitte me amodo dormirequoniam sompno aggravatus volo quiescere. Et ut magis deciperet, quasidormiens stertere coepit. Perceptis denique talibus verbis fur nimis indegavisus est, et dicto septies carmine et assumpto manu radio lunae laxatismanibus et pedibus per fenestram in domum magnum faciens sonum ceciditet fracto crure ac brachio congemuit. At dominus domus quasi nesciens inquit: Tu [p. 34] quis es qui ita cecidisti? Cui latro: Ego sum ille fur infelixqui tuis credidi fallacibus dictis. --Ad haec filius: Tu benedicaris, quoniamdolosa edocuisti me vitare consilia.
162
De consilio .
163
Philosophus ait: Cave consilium azimum, donec sit fermentatum.
164
Alius: Ne credas consilium monentis quod deneges alterius benefactum, quoniam qui denegat benefactum coram oculis omnia cernentis se accusat.
165
Alius: Si fueris in aliquo bono, ne pecces serva, quoniam saepissimemaximum comminuitur bonum vel amittitur.
166
De benefacto .
167
Interrogavit discipulus magistrum suum: Prohibuit philosophus benefactumdenegare; sed non divisit benefactum creatoris vel creaturae? Ad haec magister: Dico tibi quod ille qui denegat benefactum, denegat Deum; et ille qui nonobedit regi vel rectori, est inobediens Deo. Discipulus: Ostende mihi rationemquomodo hoc possit esse. Magister: Nullum benefactum procedit ex creaturaad creaturam nisi ex deo procedat; et illi qui denegant benefactum, suosdenegant benefactores et ita denegant Deum.
168
Item: Rex qui rector verax est, virga Dei in terra est; et ille quiobedit virgae, obedit rectori; et ille qui non obedit virgae, non obeditDeo.
169
De rege bono et malo .
170
Alius philosophus ait: Custodi te a rege qui ferus est ut leo, et cuilevis est animus ut puero.
171
Alius: Qui malum dicit de rege, ante tempus suum morietur.
172
Alius: Diutius patitur Deus regnum regis in sua persona peccantis, sibonus sit gentibus et mitis, quam faceret in sua persona iusto regi, simalus esset gentibus et crudelis. --Aristotiles in epistola sua castigavitregem Alexandrum ita dicens: Melius est cum paucis pace tuos regere quammagnam militiam tenere. --Item: Tene rectam iustitiam inter homines, etdiligent te; nec properes ulli reddere mutuum boni vel mali, quia diutiusexpectabit te amicus et diutius timebit te inimicus.
173
XXV. Exemplum de Mariano .
174
Plato retulit in libro de prophetiis quod quidam rex erat in Graeciasenex, gentibus crudelis. Huic crevit maximum multis e partibus bellum. Cuius ut sciret eventum, totius suae regionis et vicinae mandavit philosophos. Quibus congregatis ait: Videte quam magnum mihi et vobis ingruat bellum, quod propter meum credo evenire vobis peccatum. [p. 35] Sed si aliquidest in me quod sit reprehendendum, dicite et vestro iudicio corrigere festinabo. Philosophi: De criminalibus in corpore vestro nullum scimus nec quid nobiset vobis venturum sit cognoscimus. Sed hic prope viam trium dierum moraturquidam sapiens homo nomine Marianus, qui per spiritum sanctum loquitur. Ad eum ergo de philosophis vestris aliquos legate, per quos vobis quidin tota vita vestra sit venturum declarabit. His ita peractis septem philosophosad eum misit. Qui postquam quam prius inhabitaverat intravere urbem, desertamillius invenere maximam partem. Sed illis quaerentibus hospitium Marianidictum fuit quod ipse et multi de concivibus petiissent heremum. His auditisperrexerunt ad eum philosophi. Quos ut vidit sapiens ait: Venite venite, legati regis inobedientis! Deus enim ei in custodia diversas nationes subdidit, quarum non rectus gubernator, sed immitis exstitit. Deus tamen qui illumet illius subditos de eadem et non de diversa materia creavit, eius immoderatamdiu passus nequitiam multimodis correptionibus ut converteretur admonuit. Sed tandem omnino ad malum eius pertinaci animo in illius necem immisericordeset barbaras suscitavit gentes. Et hoc dicto tacuit sapiens homo. Quod audientesphilosophi mirabantur et universi qui aderant. Die autem tertia philosophisquaerentibus licitum repatriandi reverendus ille prophetico spiritu dixit: Revertimini, quoniam mortuus est dominus vester, et Deus iam novum regemibi imposuit qui sit rectus gubernator et mitis gentibus subditis. Auditistalibus de septem qui venerant philosophis tribus cum praedicto sapientein heremo remanentibus quatuor repatriaverunt. Qui omnia, sicut eis praedictumfuerat, vera et constituta invenerunt.
175
Arabs dixit filio suo: Ne moreris in civitate regis, cuius dispensamaior fuerit quam redditus.
176
XXVI. Exemplum de duobus fratribus et regis dispensa .
177
Dictum namque fuit quod quidam rex suorum communi assensu procerum cuidamsuo familiari, quem antea cognoverat in saecularibus esse prudentem, totiusregni habenas commisit, qui totius provinciae redditus susciperet, placitatractaret, domum domusque ministros et dispensas ordinaret. Eius frateralterius regni dives mercator remotam incolebat civitatem. Qui perceptorumore de fratris sublimatione parato comitatu prout decuit [p. 36] utfratrem viseret, iter incepit. Praemisso tandem nuntio, ne subitus autimprovisus veniret, qui de adventu suo fratri referret, civitati in quafrater aderat appropinquavit. Audito fratris adventu frater occurrit eiet hilari vultu accurate eum suscepit. Transactis vero aliquot diebus, proviso tempore et loco, regi inter cetera quae sciebat placere, etiamsuum fratrem advenisse retulit. Cui rex: Si frater tuus tecum in meo regnoremanere adquieverit, omnia tecum illi --etiam mearum custodiam rerum “communia esse concedo. Quodsi laborem renuerit, in hac civitate largaspossessiones ei dabo et omnes consuetudines et quae mihi facere deberetcondonabo. Si vero demum tactus amore natalis soli repatriare voluerit, plurima vestimentorum mutatoria et quaecumque ei necessaria fuerint, largirecum habundantia. Auditis sermonibus regis frater fratrem convenit et quantadominus promiserat, ordine retaxavit. Cui frater: Si vis ut tecum morer, ostende mihi quanti sint redditus regis. Ipse autem omnes ostendit. Deindeinterrogavit quantas dispensas rex faceret. Quod et ipse indicavit. Tuncipse computavit cum fratre quod tantus erat redditus quanta et dispensa. Et dixit fratri: Amice, video quod tanta est regis dispensa quantus etredditus. Sed si surrexerit bellum regi vestro vel aliquid tale, unde procurabitmilites suos vel unde inveniet eis nummos? Frater: Aliquo consilio adquiremus. Cui frater: Timeo ne census meus sit pars huius consilii, et ideo vale, quia nolo hic amplius morari.
178
Dixit philosophus: Rex est similis igni: cui si nimis admotus fueris, cremaberis; si ex toto remotus, frigebis.
179
De familiaritate regis .
180
Arabicus interrogavit patrem: Si credidero verbis philosophi, nunquamfamiliaris ero regi. Cui pater: Fili, regi placere magna prudentia est. Filius: Pater, erudi me, quomodo, si oportuerit me regi servire, ut prudenset bene doctus valeam placere. Pater: Ad huiusmodi instructionem multaessent necessaria, quae modo ad memoriam non revocamus, et fortasse siperscriberentur, tibi pusillo in taedium verterentur. Sed de multis paucaet quae si observaveris erunt utilia referemus. Ad quem filius: Etsi arrectisauribus multa cupio, promissa tamen audiendi avidus vehementer efflagito. Pater: Qui vult regi esse familiaris, debet videre omni visu mentis quod, cum venerit ad regem, stare diu possit; nec unquam sedeat, donec rex praecipiat;nec loquatur nisi cum opus fuerit; nec moretur cum rege nisi ipse praeceperitmorari; et fideliter consilium taceat; et semper sit intentus audire quoddicit rex, ne oporteat regem bis praeceptum repetere; quodcumque praecipiatrex, faciat; sed caveat ne regi mentiatur, et videat quod regem diligatet sit ei obediens; nec unquam associet se homini quem rex odio habebit. Et cum haec omnia et multa alia fecerit, forsitan de rege [p. 37] non magnumhabebit proficuum. --Filius: Nihil peius contingit homini quam diu regiservire et nihil boni adquirere. Pater: Hoc multis iam evenit; et ideopraecipit philosophus ne quisquam nimis moretur in servitio regis. --Aliusphilosophus dixit: Qui servit regi ut ita dicam sine fortunio, hoc saeculumperdit et aliud.
181
De modo comedendi .
182
Filius: O pater, quare oblitus es dicere quomodo debet homo comederecoram rege? Pater: Non oblitus fui dicere, quia nulla differentia est intercomedere coram rege et alibi. Filius: Dic ergo quomodo ubique debeam comedere. Pater: Cum ablueris manus ut comedas, nihil tangas nisi prandium, doneccomedas; nec comedas panem priusquam veniat aliud ferculum super mensam, ne dicaris impatiens; nec tantum ponas bolum in ore tuo, ut micae defluanthinc et inde, ne dicaris gluto; nec glutias bolum priusquam bene fueritcommasticatum in ore tuo, ne straguleris; nec pocula sumas donec os sitvacuum, ne dicaris vinosus; nec loquaris dum aliquid in ore tuo tenueris, ne aliquid intret de gutture in intimam arteriam et sic sit tibi causamortis; et si videris bolum quod tibi placeat in parapside coram sodali, ne sumas, ne dicatur tibi prava rusticitas. Post prandium manus ablue, quia phisicum est et curiale; ob hoc enim multorum oculi deteriorantur, quoniam post prandia manibus non ablutis terguntur.
183
Filius: Si quis invitaverit me ad prandium, quomodo respondebo: concedamstatim annon? Pater: Fac sicut auctoritas Iudaeorum praecipit! Dicit enim: Si quis invitaverit te, videas personam invitantis. Si enim magna personafuerit, statim concede; sin autem, secundum quod erit vel secunda vel tertiavice. Hoc etiam refertur de Habraam:
184
Quadam enim die dum coram sua staret ianua, transeuntes sub humana specievidit tres angelos. Quos ipse suam domum intrare honesto vultu rogavit, pedes lavare, ciborum refectionen sumere, lassos artus sompno recreare. Ipsi vero, quoniam magna persona erat, concesserunt eius petitioni. Cumautem ad Loth venissent et iterum atque iterum rogarentur quod tectum eiussubintrarent, quia autentica non erat persona, velut coacti annuerunt.
185
Iuvenis senem interrogavit: Cum invitatus fuero ad prandium, quid faciam: parum vel nimis comedam? Cui senex: Nimis! Quoniam si amicus tuus fueritqui te invitavit, [p. 38] multum gaudebit; si autem inimicus, dolebit. Hoc audito risit puer. Ad quem senex: Quid rides? Puer: Recordatus sumverbi quod audivi de Maimundo nigro.
186
Quidam enim senex quaesivit ab eo, quantum posset comedere. Cui ipse: De cuius prandio, de meo vel de alterius? At ille: De tuo. Maimundus: Quantominus possum. Senex: De alterius quantum? Maimundus: Quanto magis possum.
187
Senex: Tu modo recordaris verborum cuiusdam gulosi, pigri, stulti, garruliet nugigeruli et quicquid tale de illo dicitur vel eo amplius in eo invenitur. Iuvenis: Multum placet mihi de eo audire, quia quicquid de eo est, derisoriumest; et si quid de eius dictis vel factis mente retines, eloquere, et habebopro munere. Senex:
188
XXVII. Exemplum de Maimundo servo .
189
Dominus suus praecepit ei quadam nocte ut clauderet ianuam. Ipse verodesidia pressus surgere non potuit et ideo dixit quia clausa erat ianua. Mane autem facto dixit dominus servo: Maimunde, aperi ianuam! Cui servus: Domine, sciebam quod volebas eam hodie esse apertam, et ideo nolui eamsero claudere. Tunc primum comperit dominus quod propter pigritiam dimiseratet ait: Surge, fac opus tuum, quia dies est et sol iam altus est! Cui servus: Domine, si sol iam altus est, da mihi comedere. Cui dominus: Pessime serve, vis nocte comedere? Cui servus: Si nox est, permitte me dormire! --Aliavice dixit dominus servo noctu: Maimunde, surge et vide utrum pluat necne!Ipse vero advocavit canem, qui iacebat extra ianuam, et cum venisset canis, palpavit pedes eius. Quibus inventis siccis domino inquit: Domine, nonpluit. --Alia vice dominus interrogavit servum noctu an ignis esset indomo. Ipse vero vocato murilego temptavit an calidus esset an non. Et cuminvenisset eum frigidum, ait: Domine, non. --Iuvenis: Pigritiam eius audivi;modo garrulitatem eius audire cupio. Senex: Dictum fuit quod dominus suusveniebat de foro laetus pro lucro, quia multum lucratus fuerat. Et exivitservus Maimundus contra dominum suum. Quem cum videret dominus, timuitne aliquos rumores ut mos suus erat diceret, et dixit: Cave ne dicas mihirumores malos! Maimundus: Non dicam rumores malos, sed canis nostra parvulaBispella mortua est. Cui dominus: Quomodo mortua est? Servus: Mulus nosterexterritus fuit et rupit chamum suum et dum fugeret, sub pedibus suis canemsuffocavit. Dominus: Quid actum fuit de mulo? Servus: In puteum ceciditet mortuus est. Dominus: Quomodo exterritus fuit mulus? Servus: Filiustuus de solario cecidit ita quod mortuus est, et exinde [p. 39] exterritusfuit mulus. Dominus: Quid agit genitrix eius? Servus: Prae nimio dolorenati mortua est. Dominus: Quis custodit domum? Servus: Nullus, quoniamin cinerem vertitur et quicquid in ea erat. Dominus: Quomodo combusta fuit?Servus: Eadem nocte qua domina mortua fuit, pedissequa quae vigilabat prodomina, oblita fuit candelam in thalamo, et ita combusta est domus tota. Dominus: Pedissequa ubi est? Servus: Ipsa volebat ignem extinguere, etcecidit trabs super caput eius et mortua est. Dominus: Tu quomodo evasisti, cum tam piger sis? Servus: Cum viderem pedissequam defunctam, effugi. “Tunc dominus contristatus valde ad vicinos suos venit orans eos ut recipereturin alicuius domo et hospitaretur. Interea obviavit cuidam amico suo. Quicum videret eum tristem, interrogavit quare ita tristaretur. Ipse veroretulit sibi omnia, quae dixerat sibi servus. Amicus autem desolato retulitversus amico, ut consolaretur eum, dicens: Amice, noli desolari, quia multotienscontingit homini tam graves adversitatum inundationes sustinere quod desidereteas etiam inhonesta morte finire; et statim eveniunt ei tanta commoda quodprorsus dulce sit ei praeteritarum reminisci adversitatum. Sed humanarumrerum tam immensa fluctuatio variante meritorum ordine summi rectoris distinguiturarbitrio. Haec etiam prophetae Iob corroborantur exemplo: cuius animumnon pessumdedit amissio rerum.
190
De saecularium instabilitate .
191
Numquid etiam audisti quod dicit philosophus: Quis potest in saeculoisto, cum mutabile sit, aliquid stabile habere, vel quis potest in hacvita aliquid durabile, cum sint omnia transitoria, habere?
192
Dixit Arabs filio suo: Fili, cum forte contigerit tibi aliquid adversi, noli nimis desolari nec nimis inde tristari, quoniam hoc est genus Deumnegandi; sed Deum semper debes laudare tam de adversitate quam de prosperitate. Multa enim mala contingunt hominibus quae eveniunt eis ut maiora mala effugiant;et multa mala contingunt, quae in bono finiuntur. Et ideo laudare debesDeum in omnibus et in eo confidere, sicut dixit versificator: Cum fuerisin tristitia, nihil inde sollicitus eris, sed omnia in dispositione Deipermitte et renuntia semper bonum futurum, et ita eris oblitus malorum, quia multa mala eveniunt, quae in bono finiuntur.
193
Philosophus ait: Huius saeculi bona sunt commixta; non enim comedesmel sine veneno.
194
[p. 40] Alius: Quaecunque in saeculo sunt, commutabilia sunt; et quaeex eis tibi bona sunt ventura, licet sis debilis, tamen habebis, et malumviribus devitare non poteris.
195
Alius: Quod pigro assequi desiderata donant, idem consequi cupita velocinegant.
196
Alius:
197
Se venustantem [semper] saeculum dedecorat, Et peroptantem se terra deglutit et vorat.
198
Alius:
199
Quasi in ictu oculi finitur gloria mundi, Et cum sit fragilis, non exeptanda videtur.
200
XXVIII. Exemplum de Socrate (= Diogene) et rege .

The Latin Library (thelatinlibrary.com), via CLTK's latin_text_latin_library mirror. Public Domain Mark 1.0: no copyright. Licence: Public Domain Mark 1.0. Source.