Alanus2

Latin Library (medieval and later) · Alanus · The Latin Library · 261 sections

201
Succedens Pietas se totam donat et offert In munus, tantumque uiro committit ut ipse Credatur Pietas, tante pietatis alumpnus. Hec docet ut maculas animi complanet et omnes Deponat nubes odii, mens cerea fiat, Si respersa semel fuerit pietatis oliuo, Sic tamen ut nunquam firme constancia mentis Deuiet a recto, ne, si pietate remissus Mollescat iuuenis, magnos effeminet actus Mollicies, perdatque uiri mens fracta rigorem. Hec docet ut miseri lacrimas, incommoda, casus Iudicet esse suos, ne se putet esse beatum, Dum superesse uidet in multis unde dolendum, Deffendat uiduas, miseros soletur, egenos Sustentet, pascat inopes faueatque pupillos.
202
[344-377]
203
Adnectens sua dona Fides in munere multo Se probat esse Fidem, nec se sibi subtrahit, immo Monstrat et in dono se disputat esse fidelem. Illa docet uitare dolos, contempnere fraudes, Fedus amicicie, fidei ius, pignus amoris Illesa seruare fide, nec nomine falso Pseudo uel ypocritam simulare latenter amicum. Preterea monet illa uirum ne querat amicos Fortune comites, cum qua mutentur et assint, Vel fugiant, casusque uices et fata sequantur, Qui cum fortune fugitiuo uere recedant, Aduersi casus hyemes et nubila uitent. Hec iuuenem docet ut nunquam mercetur amicum Munere, nec doni merito uenetur amorem, Nam precio quesitus amor cum munere cedit, Et quantum durat largicio durat amicus. Perstat talis amor, mensuram muneris implens. Non ibi uera Fides ubi munus donat amorem; Non donum largitur amor, dum pondus amoris Ponderat ipsa dati merces et copia doni; Sed precis et precii uenali lege relicta, Querat quem uero sic complectatur amore Illesaque fide quod amor lucretur amorem Alterius, referatque nouos amor alter amores; Sicque relatiua dilectio, mutuus adsit Nexus amicicie, quam nec Fortuna nouercans Soluat, nec casus agitet, nec gloria frangat. Querat cui possit se totum credere, uelle Declarare suum totamque exponere mentem, Cui sua committat animi secreta latentis, Vt sibi conseruans thesaurum mentis in illo, Nil sibi secretum quod non denudet eidem, Vt suus in signo tali mensuret amicus Pondus amicicie, quam lance rependat eadem.
204
[378-396]
205
Subsequitur uirtus que gaudet spargera dona, Fundere diuicias et opum diffundere massam, Que census nutrire uitat uel pascere nummos, Nec sinit ignauam secum torpescere gazam, Nec bursam saciat nummis, sed cogit eandem Ad uomitum, si quid census absorbuit unquam. Olim parca nimis, nunc uni prodiga, sese Transcendit, uiresque suas excedit in uno. Hec monet ut mentem dono suspendat ab omni, Excuciatque manum nec opum succumbat amori; Diuicias animo calcans et mente triumphans, Sic conculcet opes ne conculcetur ab illis, Ne manus ad donum currat nexuque tenaci Viscus auaricie munus constringat adeptum, Neue relatiuam mercedem munera querant, Nec lucrum siciat nec premia munus adoret; Sed sine spe reditus fundantur munera sparsim Solaque nobilitas et simplex gratia mentis Informet munus et doni condiat usum.
206
[397-404]
207
Post alias sua dona libens et leta dedisset Filia Fortune, Casus cognata propinqui Nobilitas, si quid proprium cessisset in eius Sortem, quod posset Nature lege tueri. Sed quia nulla potest, nisi que Fortuna ministrat, Nil sine consilio Fortune perficit, immo Matris adire locum disponit filia, gressum Aggreditur superatque uie dispendia gressu.
208
[405-457]
209
Est rupes maris in medio, quam uerberat equor Assidue, cum qua corrixans litigat unda, Que uariis agitata modis percussaque motu Continuo, nunc tota latens sepelitur in undis, Nunc, exuta mari, superas expirat in auras. Que nullam retinet formam, quam singula mutant In uarias momenta uices, que sidera florum Iactat et in multo letatur gramine rupes, Dum leni Zephirus inspirat singula flatu. Sed cito deflorat flores et gramina seuus Deperdit Boreas ubi, dum flos incipit esse, Explicit et florum momento fallitur etas. Sicque furens Aquilo predatur singula, flores Frigoris ense metit et pristina gaudia delet. Hic nemus ambiguum diuersaque nascitur arbor: Ista manet sterilis, hec fructum parturit; illa Fronde noua gaudet, hec frondibus orphana plorat; Vna uiret, plures arescunt, unaque floret, Efflorent alie; quedam consurgit in altum, Demittuntur humi relique. Dum pullulat una, Marcescunt alie; uarius sic alterat illas Casus et in uariis alternant motibus omnes. Multa per antifrasim gerit illic alea casus: Pigmea breuitate sedens demissaque cedrus Desinit esse gigas et nana mirica gigantem Induit: alterius sic accipit altera formam. Marcescit laurus, mirtus parit, aret oliua, Fit fecunda salix, sterilis pirus, orphana fructu Pomus et in partu contendit uitibus ulmus. Hic iaculis armata suis, spineta minantur Vulnus et incautis manibus nocet hispida taxus. Hic raro Philomena canit, citharizat alauda; Crebrius hic miseros euentus bubo prophetat, Nuncius aduersi casus et preco doloris. Hic duo decurrunt fluuii quos diuidit ortus Dissimilis, dispar uultus, diuersa coloris Forma, sapor uarius, distans substancia fontis. Predulces habet alter aquas mellitaque donans Pocula, melle suo multos seducit et hauste Plus siciuntur aque, potantes debriat, immo, Dum saciat, parit unda sitim potusque sititur Amnis et innumeros ydropicat ille bibentes. Murmure lasciuit tenui dulcique susurro Murmurat et placida rupem preterfluit unda. Annis in ingressu multi sistuntur et ultra Non patet accessus, qui dulces fluminis undas Vix tangunt libantque parum, tantoque sapore Pasci plus cupiunt, immergi plenius undis Optant et totos perfundunt fluctibus artus. Procedunt alii, quos alto gurgite mersos Plenior annis habet et prouehit alcior unda, Quos tamen imbutos tanta dulcedine fluctus Ad ripam leuis unda refert terreque remittit.
210
[458-480]
211
Precipiti lapsu fluuius dilabitur alter, Sulfureis tenebrosus aquis; absincia gignit Vnda sapore suo, reddit feruore caminum, Sicque color uisum, gustum sapor, impetus aurem Turbat et insipidum fastidit naris odorem. Non has crispat aquas Zephirus, sed funditus illas Euertens Boreas in montes erigit, undis Indicens bellum cognataque prelia miscens. Fluminis in ripa lacrimarum flumina multos Demergunt, qui demergi torrentis abisso Amne furente timent et fluctus ferre tumultum. Multus in hunc annem populus descendit et altis Consepelitur aquis tumidoque impellitur anne. Absorbet nunc unda uiros, nunc euomit; istos Fluctibus immergit, hos respirare parumper Permittit, sed quamplures sic sorbet abissus Quod reuocare gradum superasque euadere in auras Non licet et reditus uestigia nulla supersunt. Hic fluuius, uariis currens anfractibus, intrat Torrentem, preclusus aquis, cogitque fluentum Degenerare luemque suam partitur eidem: Nubilus obtenebrat clarum, fermentat amarus Predulcem, tepidum calidus, fetosus odorum.
212
LIBER OCTAVUS
213
[1-62]
214
Rupis in abrupto suspensa minansque ruinam, Fortune domus in preceps descendit, et omnem Ventorum patitur rabiem celique procellas Sustinet, et raro Zephiri mansueta serenat Aura domum flatusque Nothi Boreeque rigorem Parcius abstergit lenis clemencia flatus. Pars in monte sedet, pars altera montis in imo Subsidet, et casum tanquam lapsura minatur. Fulgurat argento, gemmis splendescit et auro Resplendet pars una domus; pars altera uili Materie deiecta iacet; pars ista superbit Culmine sublimi, pars illa fatiscit hiatu. Hic est Fortune sua mansio, si tamen usquam Res manet instabilis, residet uaga, mobilis heret, Cuius tota quies lapsus, constancia motus, Voluere, stare, situs discurrere, scandere casus, Cui modus et racio racionis egere, fidesque Non seruare fidem, pietas pietate carere. Hec est inconstans, incerta, uolubilis, anceps, Errans, instabilis, uaga, que, dum stare putatur, Occidit et falso mentitur gaudia risu. Aspera blandiciis, in lumine nubila, pauper Et diues, mansueta, ferox, predulcis, amara, Ridendo plorans, stando uaga, ceca uidendo, In leuitate manens, in lapsu firma, fidelis In falso, leuis in uero stabilisque mouendo, Hoc firmum seruans quod nunquam firma, fidele Hoc solum retinens quod nesciat esse fidelis, Hoc solo uerax quod semper falsa probetur, Hoc solo stabilis quod semper mobilis erret, Ambiguo uultu seducit forma uidentem. Nam capitis pars anterior uestita capillis Luxuriat, dum caluiciem pars altera luget. Alter lasciuit oculus, dum profluit alter In lacrimas; hie languet hebes dum fulgurat ille. Pars uultus uiuit, uiuo flammata colore; Pars moritur quam pallor habet, qua gracia uultus Expirat, languet facies et forma liquescit. Vna manus donat, retrahit manus altera donum: Ampliat hec munus, nec munera contrahit; illa Porrigit, hec auffert; hec comprimit, illa relaxat. Gressus inequalis, retrogradus, hebrius, errans, Progrediens retrograditur, multumque recedit Procedens, pariter uelox et lentus eundo. Nunc meliore toga splendet, nunc paupere cultu Plebescens Fortuna iacet, nunc orphana ueste Prostat et antiquos lugere uidetur honores. Precipitem mouet illa rotam motusque laborem Nulla quies claudit nec sistunt ocia motum. Nam cum sepe manum dextram labor ille fatigat Leua manus succedit ei fesseque sorori Succurrit motumque rote uelocius urget. Cuius turbo rapax, raptus celer, impetus anceps, Inuoluens homines, a lapsus turbine nullum Excipit et cunctos fati ludibria ferre Cogit et in uarios homines descendere casus. Hos premit, hos releuat; hos deicit, erigit illos: Summa rote dum Cresus habet, tenet infima Codrus; Julius ascendit, descendit Magnus et infra Silla iacet; surgit Marius, sed cardine uerso Silla redit, Marius premitur; sic cuncta uicissim Turbo rapit uariatque uices Fortuna uolutans.
215
[63-130]
216
Fortune loca predicto signata paratu Nobilitas festiua petit matremque salutat Adueniens causamque uie perstringit eidem Sub breuibus uerbis et matri supplicat, orans Vt si quid presigne gerat dignumque fauore, Quod deceat uirtutis opus, quod competat illi Nature facto, non illud deneget illi. Quod Natura creat, recreat noua gracia, formant Mores, informat uirtus, prudencia ditat, Preditat pietas, afflat decus, ornat honestas, Exornat racio, species presignit et omnis Virtutum cumulus eius concurrit in usum. Hiis dictis, modico risu Fortuna seueros Exhilarans uultus, hec nate uerba rependit: "Actus Nature, uirtutis fabrica nostrum Non deposcit opus; nostro non indiget actu Tam celebris factura Dei quam singula ditant Munera Nature, diuinaque uota beatam Efficiunt, nulloque caret uirtutis honore. Quid poterit casus ubi casu nulla reguntur? Quid mea mobilitas ubi rem constancia seruat? Quid leuitas ubi res stabilis? Quid mobile certa Res ubi queque manet? Ferro non indiget aurum, Non lumen tenebris; sic me non exigit actus Nature, uirtutis opus, factura superni Artificis nostreque manus non postulat usum. Sed ne liuoris stimulus uideatur in istud Deseuire bonum uel me suspendere fastus, Dona feram; quecumque tamen sunt, illa negare Nolo, ne donans pocius quam dona pudorem Sustineat, donique nothe sint crimina danti. Addam que mea sunt, si qua tamen aut mea dici Aut me posse decet alii conferre, quod absit! Vt dem, sed pocius ad tempus presto nec unquam Vila dedi, nisi que pro uelle resumere possem. Sed tamen hic nostros cognabor uincere lapsus Et uires conferre mini; mutabo propinquas Fraudes atque mei deponam tedia casus. Me reddam stabilem, motum pro parte reddens, Incipiam solers, sapiens discretaque, uerax Et stabilis fieri, que stulta, improuida, mendax Et preceps hucusque fui, mutabo priores Excessus, nostrasque manus mirabor ad horam". Arripit ancipites post hec Fortuna meatus Et ceptum maturat iter. Comitatur euntem Nobilitas sequiturque sue uestigia matris. Ergo uiam superans incerto limite, gressu Ambiguo, casu ductore, errore magistro, Nature Fortuna domum perquirit et illam Vix tandem forte uaga, preceps, mobilis, errans Inuenit, aduentum cuius mirata stupescit Curia. Sed quamuis habitus mutacio, uultus Degener, inconstans gestus terrere uidentem Posset et a recto stupidam diuertere mentem, Non tamen illa metu nutat, sed uisa parumper Miratur nec mentis abest constancia firme. Ergo Nobilitas dotes et munera profert, Fortuna dictante modum, iuuenemque beatum Nature dono, uirtutis munere, dote Electi, nulla peccati labe iacentem Afflat honore suo; tamen huius dona minore Luce micant donis adiuncta prioribus, immo Vix aliquid splendoris habent, dum luce premuntur Maiore: sic flamma minor uicina camino Languescit, sic stella latet contermina Phebo. Confertur tamen ad laudem titulumque fauoris Nobilitas augusta, genus presigne, parentes Ingenui, libertas libera, nobilis ortus.
217
[131-146]
218
Dum Fortuna parat alias apponere dotes, Assistit danti Racio, ne forte priorum Munera fermentet unius munus et uno Depereat uicio multarum gloria rerum. Non sinit aduersis respergere prospera, mestis Gaudia, Fortunam se fallere cogit et auffert Hanc sibi, mendacem ueram facit esse, fidelem Falsam, constantem fluidam cecamque uidentem Reddit, et ad tempus cogit cessare uagantem. Ergo suas largitur opes Fortuna nec ultra Mensuram citraue sinit decurrere donum Fortune Racio, sed opes metitur et omnes Librat diuicias, ne si nimis effluat harum Alueus, in preceps mentem deducat et illam Mergat opum torens, animum declinet in usus Illicitos mentisque suos effeminet actus.
219
[147-159]
220
Jam perfectus erat in cunctis celicus ille Et diuinus homo. Jam lubrica fama per orbem Nature clamabat opus, jam rumor in aures Multorum dilapsus erat, cum tristis ad istos Horruit Alecto rumores; non tamen illis Prebuit assensus faciles, sed credere tandem Cogitur inuita, cum res et fama perorat. Ergo dolos languere dolet gemitusque silere Ingemit atque suos luget torpescere luctus. Cum letetur homo, plorat; cum rideat orbis, Luget; languescit, cum mundus floreat; aret, Cum uireat uirtus; cum res humana uirescat, Marcessit; cum regnet homo proscribitur illa.
221
[160-171]
222
Ergo suas pestes pestis predicta repente Conuocat, ad cuius nutum glomerantur in unum Tartarei proceres, rectores noctis, alumpni Nequicie, fabri scelerum, culpeque magistri, Dampna, doli, fraudes, penuria, furta, rapine, Impetus, ira, furor, odium, discordia, pugne, Morbus, tristicies, lasciuia, luxus, egestas, Luxuries, fastus, liuor, formido, senectus. Is scelerum turbo, uiciorum turba, malorum Conuentus, numerosa lues et publica pestis Tartareas ruit in sedes, ubi regnat Herinis, Imperat Alecto, leges dictante Megera.
223
[172-217]
224
Postquam turba furens, gens dissona, concio discors, Plebs dispar, populus deformis sedibus illis Insedit, dum murmur adhuc percurreret aures, Dans tumidas uoces et uerba loquencia fastus, Allecto prorumpit in hec: "Que iura, quis ordo, Quis modus, unde quies, que tanta licencia pacis Vt nostras Natura uelit proscribere leges Et mundum seruire sibi, dampnare nocentes, Et iustos seruare uelit, cum nostra potestas Eius preueniat uires, nostroque senatu Plebescat Natura minor, totiensque subacta Legibus imperii nostri, mutare ualebit Amplius et nostris subducere colla cathenis? Proh pudor! incestus aberit, regnante pudore? Languescet facinus mundum pietate regente Cedet auaricia, si munera fundat ubique Hostis auaricie? fraudis censura silebit, Regna tenente fide? feret ira silencia pacis? Ius nostrum pax subripiet, quod tempore tanto Deffendens nobis prescriptio uendicat, usus Confert et iusto titulo collata tuetur? Sed pudeat nos iura sequi, quas uiuere iuste Non decet, aut precibus uti. Pro legibus ergo Sumende uires, uis pro uirtute feratur. Nos pro iure decet assumere robur et armis Res dictare nouas et sanguine scribere leges. In nos maturas euo bellique potentes, In numero plures, maiores uiribus, unum Expertem belli puerum, uirtute minorem Armauit Natura parens: sic seuit in ursum Hinnulus, in quercus armatur uirgula, uallis In montes, lepus in catulos, in tigrida damme. Si forti fortem clauoque retundere clauum Vellemus, numquid uni concludere posset E nostris unus, primo quem fouit ab euo Thesiphone, quem lacte suo potauit Herinis? Numquid Silla nouus, alter Nero uincere posset Leges, antiquos rursus renouare furores Rufinus, Katelina nouus peruertere mundum? Sed melius gens nostra simul collecta nouellos Nature teret insultus fastusque recentes Demittet, ueteri reddens elata ruine. Ergo pari strepitu, concordi Marte, furore Equali lites et bella geramus in illum Qui solus, puer et belli male conscius, in nos Armatur cedrosque cupit delere murica".
225
[218-233]
226
Hiis dictis plebs tota suos clamore fatetur Assensus, dominamque sequi quocumque feratur Spondet et ad uotum confestim facta sequuntur. Arma sitit belli Discordia, prima tumultus Appetit et primi preludia Martis inire Preparat; assistunt famuli, complentque iubentis Preceptum, domineque parant insignia belli: Liuor equos, Rabies currus, Furor arma ministrat; Impetus auriga, Lis armiger, Ira maniplus Preuenit incessum domine, sed Terror euntis Asistit dextro lateri Damnumque sinistro Heret, Deffectus sequitur, Mors ultima gressus Arripit occiduos, et Mortis fldus Achates, Pallor, et assiduo Cedes comitata Dolore. Hos comites trahit ad pugnam Discordia, cunctos Excitat et sociis infundit Martis amorem.
227
[234-273]
228
Post hos arma capit, humili de plebe creata Pauperies, facie deiecta, paupere cultu, Incessu tristi gradiens, sed prodiga uite; Non mortis concussa metu, non fracta timore Irruit et uendens in multo funere uitam, Plus audet, dum nescit inops pauperque timere. It pedes innumera peditum uallata corona, Cuius in arraa ruit plebee turba cohortis: Pena, Labor, Sitis, Esuries, Ieiunia, Cure. Subsequitur uallata suis Infamia monstris; Illius uexilla gerunt Contagia uite, Factaque digna notis et Vita notabilis actu. Despectus comittatur eam, Pudor heret eunti, Serpit humi Murmur, currunt Conuicia, laudem Fama per antiphrasim fundit risumque Cachini. Morbida, mesta, tremens, fragilis, longeua Senectus, Innitens baculo nec mentis robore firma, Bella mouet bellique nouo iuuenescit in estu. Debilitas, Morbi, Languores, Tedia, Lapsus Illius comittantur iter, qui Martis amore Succensi, pugne cupiunt impendere uitam. Ardet in arma furens, scisso uelatus amictu Luctus et, irrorans lacrimis, arat unguibus ora. Tristicies, Lamenta, Dolor, Pressura, Ruine Eius in obsequium feruent, dominique fatentur Miliciam, belloque calent cum rege ministri. Martis in ardorem natiuos excitat ignes Ignea Luxuries, multo comitata cliente. Eius in auxilium iurant Periuria, spondet Falsus Amor, Leuitas animi, Lasciuia mendax, Insipidus Dulcor, sapidus Dolor, egra Voluptas, Prosperitas adversa, locus lugubris, amara Gaudia, Paupertas diues, Opulencia pauper. Post alios in bella furens et promptus in arma, Sublimi prouectus equo gestuque superbus, Excedens habitu uerboque superfluus, actu Degenerans Excessus adest, bellique furorem Preuenit, et cunctis bellandi suggerit iras. Quo duce signa gerit et bellum uoce minatur Hebrietas, Fastus, Iactancia, Crapula, Luxus.
229
[274-304]
230
Assiduus fomes scelerum carnisque tiranus, Peccati stimulus, delicti flamma, reatus Principium, predo nostre racionis et hostis, In tantam pugne rabiem bellique furores Currit, in auxilium cuius mouet arma Reatus, Velle malum, Calor illicitus, damnosa Voluptas. Stulticiam non turba minor, non rarior armat Conuentus procerum; comes est Ignauia, Ludi, Segnicies, Nuge, Garritus, Occia, Sompni. Non minus Impietas seuit multoque superba Milite, maiori uoto sitit arma nec ullam Gaudet habere uiam, nisi fusa sanguinis unda. Eius castra tenent illamque fatentur in armis Nequicie, Strages, Facinus, Violencia, Clades. In pharetris sua tela gerens arcuque doloso Fraus armata furit; comes est Fallacia dupplex, Calliditas, Dolus illicitus, Versucia fallax. Peior Auariciam comittatur turba clientum, Cura frequens, Vsura uorax turpisque Rapina, Que uigili cura, studiosa mente recenset Qui nummi uenentur opes, quis nummus in archa Pigritat et nullos domine deseruit in usus. Hanc Ignobilitas sequitur gressusque sequentis Dedecus assequitur, heret Deiectio, Verber Assidet, applaudit Angustia, Casus adheret. Que, quamuis onerosa foret, deiecta, malignans, Plus sibi concillat Fortune matris honorem, Plusque placet matri, tantoque remissior alget Nobilitatis amor; et jam mutare priora Facta cupit Fortuna parens, prolique secunde Tota fauet, temptatque prius descindere factum.
231
[305-316]
232
Nuncia Fama uolat et ueris falsa maritans, In superos Furias, in celum regna silentum Conspirasse refert, Manes Herebique tirannum Tartareum reserasse Chaos, fratrique negare Regna, nec ulterius pacem concedere mundo; Monstraque mentitur, monstris maiora loquendo, Dum sceleri scelus accumulat Furiisque furorem Addit et Eumenides solito plus posse fatetur. Thesiphones cumulat iras augetque Megeram; Seuior assurgit Pluto; fit maior Herinis; Desinit esse triceps inferni ianitor, ora Mille capit; proprios Alecto dupplicat angues.
233
[317-337]
234
Proposito stat fixa suo Natura nec ullo Concutitur uexata metu, sed mente timorem Expugnat, crescit animus bellique uoluntas Surgit, et affectus Virtutibus insidet idem. Armatur celestis homo superumque beata Progenies, que tanta noui discrimina Martis Sola subit; dant arma uiro, uiresque ministrant Virtutes, unumque suis insignibus armant: Pax ocreas donat, Probitas calcaria confert, Loricam Pietas, galeam Prudencia, telum Vera Fides, ensem Racio, Constancia scutum; Spes largitur equos, castus Timor addit habenas, Armigeri gerit officium Concordia, preco Fama canit cumulatque uiri preconia laude. Militat a dextris Racio, Constancia leuam Assequitur partem, totamque Modestia plebem Ordinat, et peditum strepitus Prudencia frenat. Quelibet a simili Virtus gerit arma uiroque Iurat in auxilium; que totum Martis honorem Dat iuueni, cui bella mouet Natura, suamque Donat ei palmam belli pugneque laborem.
235
[338-369]
236
Iam pestes Herebi, scelerum contagia, monstra Inferni, ciues Plutonis, noctis alumpni, Tartareum chaos egressi, funduntur in orbem, Iamque diem nostrum multa caligine noctis Inuoluunt mundique iubar delere laborant. Insultus lux ipsa nouos miratur et ipsam Noctem plus solito iam posse magisque morari, Nec proprios seruare uices, nec cedere Phebo. Sed tamen hoc solo pensat sua damna quod illic Lux eterna manet nullisque decisa tenebris, Continuusque dies, ubi celicus ille senatus Turmaque Virtutum, Nature militat agmen. Iam se prospiciunt acies, jam prospicit hostem Hostis et aspectus animos succendit in iras. Ignescunt animi, mentes audacia maior Erigit, exurgunt ire, jam mente cohortes Se superant, animi iam mutua uulnera fingunt. Mens ardore prius pugnat quam dextera ferro, Impaciensque more Viciorum turba priores Arripit insultus pugne, primumque furorem Excitat, et magnis clamoribus intonat iras Tota cohors, uerboque prius consurgit in hostem Quam ferro, uerbis bellum prelibat et illi Gestu, uoce, minis insultat. Non tamen illum Gestus, uerba, mine frangunt, sed fixus in alto Mentis proposito, iuuenis constanter ad ista Erigitur, uincitque metum constancia mentis. Sed postquam sua uerba, mine gestusque uigoris Nil habuere, locum dant uerba nec amplius illis Est locus, immo minis factum succedit et armis Cedunt uerborum pugne: iam mistica bella Rem sapiunt, pugnas cum res non ipsa fatetur.
237
LIBER NONUS ET VLTIMUS
238
[1-52]
239
Iam pedites in bella ruunt, iam sanguinis audent Fundere primicias, iam libamenta cruoris Prima dare affectant primeuaque uulnera belli. Pulueris insurgunt nebule, nouus imber inundat In terris, dum tela pluunt, dum pulueris imber Funditur, et celum telorum nubila uelant, Et ferri splendore nouo noua fulgura lucent. Mente calens, feruens animo, flammata furore, Prima uiro mouet assultus Discordia, primum Aggreditur Martem, primo casura tumultu. Impetus urget equos, Lis suggerit arma, sagitam Ira ministrat ei. Furor arcum preparat, ensem Liuor et ad pugnam reliquis feruencius ardet. Ergo sagita uolat, prenuncia Martis, et hostem Impetuosa petit, quam totis uiribus actam Dirigit in iuuenem Discordia. Nec tamen ictus Dextre mittenti respondet, parma sagitam Respuit et totos abiectus umbo repellit. Tunc animi uires et totum robur in unum Colligit et Marti se totum deuouet ille. Indulget freno iuuenis, calcaribus urget Cornipedem, nec segnis, hebes, pinguedine lassus, Lentescit sonipes, sed eodem Martis amore Militat, hostiles frangens cum milite turmas. Aduersas igitur partes inuadit et ipsis Hostibus occurrens, uagina liberat ensem. Nec tonat ille minis, sed solo fulminat ense, Ferro cuncta probat nec uerbo disputat, immo Verberibus multisque modis concluditur hosti. Excipit a reliquis illam que prima furoris Causa fuit, que prima dedit fomenta laborum. Hanc igitur mucrone petens, a corpore uitam Extorquet, cogitque mori quam uiuere mundo Mors erat, et mundi mortem mors una retardat. Non satis est uidisse mori, plus exigit hostis: Ense metens caput, a trunco diffibulat ora, Et merito caput a trunco discordat in illa Per quam lis, odium, rabies, dissensio, rixa Prima fuit, per quam primo conflictus et ire Primeuique metus et belli prima cupido. Ergo solo iacet exanimis que reddidit olim Exanimes alios, sed ea moriente, suorum Emoritur uirtus, unius pena redundat In multas, morbus capitis descendit in artus. Iam Timor ipse timet, Lis subditur, Ira tepescit, Mitescit Rabies, cadit Impetus, occidit ipse Liuor, languescit Odium, Furor arma resignat. Assunt uirtutes iuueni, que Martis eodem Succense stimulo, reliquos armantur in hostes; Hos perimunt illosque fugant, bellatur in omnes. Vera Fides perimit Odium, Concordia Litem, Pax Iram, Rabiem Constancia Spesque Timorem.
240
[53-107]
241
Non minor ad pugnam sed maior surgit in iram Pauperies, non ense tonans, non fulgure teli Bella minans, nulla lorice ueste refulgens, Nec clipeo munita latus, nec casside uultus, Sed nodis uariis callosa, nec arte polita; Sed uultus ueteres retinens primamque figuram, Claua uicem gerit armorum, sed quod minus arma Dant, supplent animi, dat mens quod perdit in armis. Pauperies ruit in iuuenem clauaque minatur Funera, librat eam, librata percutit. Ictum Ille stupet, tanto dum cassis subsidet ictu, Sed tamen instantis ictus Constancia partem Eludit mucrone suo; magis ergo furore Vritur et magno strepitu bacchatur Egestas, Dum uidet in cassum clauam seuire nec illam Respondere sibi. Tunc ictus dupplicat, immo Multiplicat, sed claua suo nugatur in ictu; Nam quociens claue Paupertas obicit ictus, Argumenta suo Virtus mucrone refellit. Sed postquam sua bella uidet nil posse, ministros Acrius ad pugnam stimulat: Labor irruit, instat Esuries, Sitis insultat, Ieiunia pugnant, Insurgunt uigiles Cure, dant arma Labori Gleba, lapis, fustes, telum de stipite querno. Esuries armata capit carecta, ministrat Tela Sitis, relique paribus bacchantur in armis. Sed iuuenis prior occurrit, prior obuiat hosti, Pauperiem prior aggreditur celerique uolatu Cornipedis pariterque suo cognamine nitens, Accumulat uires haste qua deicit illam Que terre deiecta iacet. Petit ergo iacentem; Non tamen illius scrutatur uiscera ferro, Nec rotat ense caput, nec inhebriat ora cruore, Funere famoso dedignans claudere uitam Hostis et insigni leto pensare ruinam. Sed conculcat eam, confundens ora iacentis, Deiectamque solo pedibus triturat equinis. Cogitur ergo mori iamdudum mortua mundo Pauperies nec mors animum predatur in illa, Sed pocius mens una manet languetque repensa Mors a mente minor, multumque diuque resistit Mens morti, tandemque simul cum morte recedit; Dum sic in fatum concedit iuraque fati Paupertas, proprium moriens depauperat agmen. Cetus eget: qui diues erat, dum uixit Egestas, Ejus diuicie pereunt omnisque facultas Pauperie pereunte perit; coguntur egere Conciues, quos illa prius ditauit egendo. Languescit Labor exhaustus, Sitis effugit, arma Deicit Esuries, fugiunt Ieiunia, Cure Depereunt; sic turba minor majore ruina Deprimitur populusque perit pereunte magistro. Ergo Quies Penam, Sacies Ieiunia, Curas Pax fugat, Esuriem deuicit Copia, languet Vbertate Sitis et uicta Carencia cedit.
242
[108-148]
243
Tunc comitum supplere uolens Intamia casus, Forcior assurgit, sociorum uendere mortes Temptat et hostili leto saciare dolorem. Irruit in iuuenem, sed uerbo preuenit ictum, Et uerbis accuens conuicia: "Proh pudor!" inquit, "Gens euo, sensu, cautela, uiribus, armis Pollens unius iuuenis subcumbet inhermi Milicie nostraque feret de gente triumphum Iste puer?" Nec plura loquens, delegat in illum Telum, demonstrans facto quod uoce minatur. Missile decurrens cum uerbo uerberat auram, Nec uice legati pacem denunciat, immo Bella gerit, cursuque ruens, Infamia telum Insequitur, telo cursu contendit et hostem Ense petit, mucrone uolens succurrere telo, Vt, si forte uiri deludant arma sagitam, Vel modica teli rabies deseuiat ira, Teli mucro furens algentes suppleat iras. Ergo sagita, memor dextre que miserat illam, Insilit in frontem iuuenis, sed cassis euntem Sistit, eam retinet, gressus negat, obstat eunti. Sed teli supplere uolens Infamia lapsum, Succurrit telo, nudo mucrone, sed ictum Excipit a galea medius Fauor, ensis ab ictu Decidit et comitis supplet male dampna sagite. Sed postquam ducis insultus nil posse clientum Turba uidet, magis in rabiem succenditur; ergo Forcius arma rapit, pugnant Contagia, Murmur Irruit, insurgunt Conuicia, Dedecus instat. Sed iuuenis nec mente iacet, nec frangitur hoste, Nec terrore pauet, nec uulnere lesus oberrat, Sed cornu quo Fama sue preconia laudis Intonat, ad tempus Fame subducit et hostem Hoc mucrone ferit, uires in uulnere multo Monstrat et egressus crebro reseratur in ictu. Hostis in occasu Pudor occidit, arma reponit Murmur, mutescunt Conuicia, Dedecus iram Nescit, Contemptus moritur, Contagia cedunt. Dedecus ergo Fauor extinguit, Fama Pudorem; Gloria supplantat Murmur, Conuicia Laudes, Contemptum predatur Honor, Contagia Virtus.
244
[149-209]
245
Quamuis pigra foret, quamuis longeua Senectus, Quamuis delirans, quamuis torpore fatiscens, Prona tamen calet in bello, iuuenescit in armis, Nec baculi iam querit opem, suffulta furore, Nec regimen poscit que substentatur ab ira, Debilitate potens, morbo robusta, dolore Diues, segnicie fortis, pigredine prompta. Ergo propinqua neci, morti uicina propinque, Florida canicie, rugis sulcata Senectus Oppositum ruit in iuuenem, nec primitus instat Ense, nec aggreditur telo, nec cuspide pulsat, Sed quadam specie lucte cognatur ut illum In terram demittat, equm subducat et armis Exutum liber gladius grassetur in hostem. Sed monitu calcaris equs succensus in illam Irruit et terre miseram deponit, at illa Exurgens uires pariter cum mente resumit. Vertit in arma manus et spem deponit in armis, Sed cassis torpore iacet, scalore senescit, Atque situ scabre morsum rubiginis horret. Parma suum multa rubigine computat euum Nec uetat ingressum nudata crate sagitis. Lorice fragiles mordens rubigo cathenas Dissuit et iunctis addit diuorcia squamis. Pigritat affixus uagine mucro nec extra De facili prodit, longo tempore quiescens, Quem Senium nudare parat; sed degener ensis Respuit egressus istos dextreque monenti Denegat officium, malens torpore quietis Vti quam uarios belli sen tire tumultus. Sed tamen a loculo tandem producitur ensis Segnis, hebes, scalore iacens nec iam memor ire Bellorum, pacemque magis quam bella requirit Hic mucro, si mucro tamen de iure uocari Debeat hic gladius et non mucronis ymago. Impetit ergo uirum gladio munita Senectus, Vulnus ab ense petit, sed uulneris immemor ensis, In cassum pulsans, aditus ad uulnera nescit, Sed stupet ad galeam, uario delirus in ictu. Ergo Senecta, uidens proprium nil posse furorem, Miratur seseque dolet sine uulnere uinci; Sed quamuis esset morti uicina, propinquam Maturare uolens, hostis sibi prouocat ensem. Sed iuuenis, miseratus eam nec digna rependens Hosti pro meritis, nolenti uiuere uitam Concedit fatumque negat sua fata uolenti. Sistit equm, frenum retinens, sermone Senectam Aggrediens animosque truces et uota retardans, Prodit in hec: "Cur fata paras, cui proxima fatur Mors finem, cui uita mori, cui uiuere fatum? Cur queris tibi concessum? Cur poscis inepte Quod Natura parat, quod mors uicina minatur? Vtere que restat uita nec quere propinquos Anticipare dies; uite compendia mortem Solentur, mortis dispendia uita repenset". Ergo uicta fugit belloque renunciat, ensem Deicit, expellit clipeum galeamque Senectus Exuit, et solo baculo contenta recedit. Debilitas perdit uires belloque recedens Languescit Morbus, Langor fit morbidus, heret Lapsus, labuntur Deffectus, Tedia languent.
246
[210-227]
247
Jam comites errare uidens et cedere pugne Fletus adest, partemque suam succumbere bello Luget, et abscisso meret uelamine Luctus Vtque erat impaciens, gressum maturat et hostem Impetuosus adit, galeeque resoluere nodos Temptat, ut ad uulnus ingressum preparet ensi. Sed Risus succurrit ei, mucrone lacertum Dissuit a trunco, galee manus hesitat, herens Emoritur proprioque stupet priuata rigore. Iam Gemitus sua dampna gemit, iam Luctus inundans Assumit sibi se, Fletus lacrimatur et omnis Turba comes, meret Planctus Lacrimeque madescunt. Iam Dolor ipse dolet, perdens fomenta doloris, Deprimitur Pressura, cadunt Lamenta, Ruine Depereunt omnisque perit uiolencia Luctus. Gaudia Tristiciem, Pressuram Gloria, Planctum Prosperitas, Lamenta locus, Felicia Casus Exuperant, uincitque mali fastidia Risus.
248
[228-270]
249
At Venus ipsa furit, cui forcior ira nephasque Maius et insultus peior grauiorque potestas. Dum comitum languere manus, rarescere pugnam Luget, et hostiles animoque manuque caternas Crescere, iamque suos dolet expirasse furores, Ignitam tamen illa facem, que fulminis ipsam Mentitur speciem, que saxa resoluere, cautes Extenuare solet, ferrum mollescere, rupes Inflammare, rapit instanter, uibrat in hostem. Has pugnas, hec bella tremens, hec prelia uitans Expectare timet iuuenis; fuga consulit illi Consilioque fuge uenientes effugit ictus. Fax ignita cadit, expirat in aere, uires Amittit, dum nulla manent fomenta caloris. Hic tamen a tergo Parthorum more sagitam Dirigit in Venerem nec fallitur illa, sed ictum Primo proponit, assumit uulnus et inde Mortem concludit, nec ad hec instare Libido Argumenta potest, dum sic concluditur illi. Sic iuueni sub Marte nouo noua laurea cedit: Dum fugit, ergo fugat; dum cedit, ceditur illi; Dum cadit, erigitur; uincit, dum uincitur; audet, Dum timet; expugnat, dum pugnam deserit; absens Instat et in bello preuentus, preuenit hostem. Dum moritur, sua fata stupet Cytherea, nec ipsam Credit adesse necem, quamuis mors ipsa loquatur. Cum per eam soleant alii succumbere leto, Vix credit se posse mori, sed proxima tandem Fata uidens, prorumpit in has moritura querelas: "Heu! tociens uictrix uno delirat in actu Nostra manus, tociens uincens nunc uicta fatiscit Que falli nescit, quam nunc Fortuna fefellit! Nunc alget meus ille calor, meus ille caminus Qui solis flammas urit, succendit in undis Neptunum, Bachum bachari cogit et ipsum Fulminat igne Iouem, superis furatur honorem Numinis et multos cogit seruire potentes. Nunc mea tela iacent, quibus olim uictus Achilles Cessit, degeneri mentitus ueste puellam; Inque colum clauam uertens, in pensa sagittas, In fusum pharetras, Alcides degener armis Totus femineos male degenerauit in actus". Hec ait et uitam pariter cum uoce reliquit.
250
[271-306]
251
Iam timet Excessus, jam bello cedere querit, Iam mens alta cadit, iam mentis decidit ardor, Dum comitis uidet occasum qui maxima belli Pars erat et prima tocius Martis origo. Hasta tamen uibrata uolat, sed deuiat, hostem Dum petit hec; mittensque manus male consulit illi Que, male dum regitur, errans declinat ab hoste, Nec saltem clipei partem prelibat eundo. Tunc iuueni delegat opem Moderancia, ferrum Nudat et hostilem turbat frangitque cateruam. Pugnat in Excessum Moderancia, sobria Fastum Aggreditur Racio, Penam Tolerancia, Luxum Sobrietas, sed pugna fauet Virtutibus, harum Deffendit partes Victoria. Vincitur ergo Fastus, Luxus abit, cessat Gula, Crapula cedit. Tunc Carnis Stimulus furtiuo Marte reluctans, Impetit a tergo iuuenem temptatque latenter Insultare uiro. Tamen istos prouida sentit Insultus Racio, nec torpet pigra, sed illi Obuiat, indomitum retinet sistitque furentem. Sed tamen ille diu Racionis uiribus obstans, Ex equo contendit ei multumque repugnat Luctans, et tandem uictus submittitur hosti. Acrius in iuuenem uolat Imprudencia, nullam Bellandi seruat legem, sed turbine belli Turbida, nil animo retinet nisi Martis amorem. Mole sua fixum summa de rupe molarem Extorquere cupit, sub quo nutaret Achilles, Alcides gemeret totusque fatisceret Athlas. Sed uires honeri cedunt, et pondere uicta Vis hebet, atque grauem patitur sub mole ruinam. Obstat ei Fronesis, et jam sub pondere uictam Vincit et inuitam feriari cogit ab armis. Segniciem superat Solercia, Seria Ludum, Vtilitas Dampnum, Studium fugat Occia, Sensus Stulticiam dampnat, Nugasque Silencia uincunt.
252
[307-353]
253
Non ultra retinens iras mentisque tumultus, Impietas sese bellando predicat et se Rixando loquitur, uerbis rixatur et ictu Consummat rixas; probat ense quod ore fatetur. Errat in errore Martis, bellique furore Plus ferit, inque uia Martis fit deuia, legem Bellandi sine lege tenens, sine federe fedus. Dum minus in uulnus deseuit mucro, securim Arripit, ut redimat gladii delicta securi. Ergo uirum ferit et uires consumit in illo, Sed iuuenis stat securus sub mole securis. Assistens Pietas nec ferro militat, immo Blandiciis precibusque cupit mollescere bellum. Sed tamen imbre precum grauius succenditur ardor Bellandi, donantque preces fomenta furori. Sed postquam nil blandicie, nil uerba fauoris, Nil ualuere preces, Pietas mellita resignat Verba, rapit ferrum, bellumque refellere bello Incipit et ferrum ferro, fallitque securim Obiectu clipei, uariosque reuerberat ictus. Sed tandem uario deuicta labore, fatiscit Impietas, cedens Marti, sine Marte subacta. Que restat? Fraus sola; sibi solacia pugne Querit et ad latebras ueteres fraudesque recurrit. Degeneri pugna, seruili Marte, doloso Insultu, belli furias mollitur in hostem; Blandiciis, non blanda tamen, Fraus allicit illum. Has ergo mouet illa preces et dulcibus afflat Verbis et phaleris dictorum palliat artem: "O iuuenis cui terra fauet, cui militat ether, Cui Deus arridet, celum famulatur, et omnis Applaudit mundus, et totus supplicat orbis, Reliquiis belli, que uix et forte supersunt, Parce nec in uitulos deseuiat ira leonis. Vincere cur uictos temptas? Cur bella mouere Queris in imbelles? Satis est potuisse nec ultra Nobilitas animi querit, nisi uincere posse". Dum blandis precibus mentitur uerba precantis, Euocat occulte gladium, maturius ensem Nudat, et ingeminans ictus, ad uulnera ferrum Inuitat; sed cassis ad hoc contendit, et ensem Spernit, nec tali dignatur cedere ferro. Econtra gerit arma Fides, Fraudisque reffellit Insidias, nudatque dolos et furta reuelat. Sed postquam nil posse dolos nec pallia fraudis Fraus uidet, exit bella, fuge committitur, arma Exuit et uite partem lucratur eundo.
254
[354-379]
255
Restat Auaricie strepitus, cui tota furoris Incumbit rabies, tantique pericula Martis Solus habet, solusque furit, se pluribus offert Vnus et in solo spem desperado gignit. Spicula, que multus argenti splendor inignit, In iuuenem uibrat et ad instar grandinis instant Tela, pluunt haste nubemque sagita figurat. Ergo telorum siluam pluresque sagitas Plantat in hostili clipeo uestitque sagitis Pestis Auaricie, sed telum parcius intrat Scutum nec clipeo sua spicula firmiter herent. Sed uirtus que dona pluit, que munera spargit, Nec sepelit nummos, nec opes incarcerat arena, Sed bene diuicias fundit sine spe redeundi, Telorum nemus ense secat siluamque recidit. Instat Auaricie, pugnat constanter et ensem, Quam tenet illa, rapit, armis hostilibus illam Vincit et in dominam cogit seuire sagitas. Ergo uicta fugit, pugne stat sola superstes Filia Fortune, sed eam Fortuna repellit A bello, natamque monet ne bella mouere Intestina uelit, ne rixam nata parenti Misceat, aut pugnam moueat germana sorori. Ergo consilio matris concordat et hostem Deserit, ignorans cui iustius arma mouere Posset: sic neutri cedens, famulatur utrique.
256
[380-409]
257
Iam scelerum superata cohors in regna silenter Arma refert, et se uictam miratur, et illud Quod patitur uix esse putat. Non creditur illi Quod uidet, et Stigias fugit indignata sub umbras. Pugna cadit, cedit iuueni Victoria, surgit Virtus, succumbit Vicium, Natura triumphat, Regnat Amor, nusquam Discordia, Fedus ubique. Nam regnum mundi legum moderatur habenis Ille beatus homo, quem non lasciuia frangit, Non superat fastus, facinus non inquinat, urget Luxurie stimulus, fraudis non inficit error. In terris iam castra locant et regna merentur Virtutes mundumque regunt, nec iam magis illis Astra placent sedesque poli quam terrenus orbis. Iam celo contendit humus, jam terra nitorem Induit ethereum, jam terram uestit Olimpus. Nec iam corrigitur rastro, nec uomere campus Leditur, aut curui deplorat uulnus aratri, Vt tellus auido, quamuis inuita, colono Pareat, et semen multo cum fenore reddat. Non arbor cultrum querit, non uinea falcem, Sed fructus dat sponte nouos et uota coloni Fertilitate premit. Spes uincitur ubere fructu, Gratis poma parit arbor, uitisque racemos, Et sine se natas miratur pampinus uuas. E tunicis egressa suis rosa purpurat ortos, Nec spinam matrem redolet, sed sponte creata Pullulat, atque nouos sine semine prodit in ortus. Sic flores alii rident uarioque colore Depingit terram florum primeua iuuentus.
258
[410-426]
259
O mihi continuo multo sudata labore Pagina, cuius ad hoc minuit detractio famam, Viue, nec antiquos temptes equare poetas, Sed pocius ueterum uestigia semper adorans Subsequere et lauris humiles submitte miricas. Jam ratis, euadens Scillam monstrumque Caribdis, Ad portum transquilla meat, jam littore gaudet Nauita, iam metam cursor tenet, anchora portum. Nauta tamen tremebundus adhuc post equoris estum Terrenos timet insultus, ne tutus in undis Naufragus in terra pereat, ne liuor in illum Seuiat aut morsus detractio figat in illo Qui iam scribendi studium pondusque laboris Exhausit, proprio concludens fine laborem. Si tamen ad presens fundit sua murmura liuor, Et famam delere cupit laudesque poete Supplantare nouas, saltem post fata silebit.
260
Explicit Anticlaudianus Alani de Antirufino.
261
Medieval Latin The Latin Library The Classics Page

The Latin Library (thelatinlibrary.com), via CLTK's latin_text_latin_library mirror. Public Domain Mark 1.0: no copyright. Licence: Public Domain Mark 1.0. Source.