Alanus2

Latin Library (medieval and later) · Alanus · The Latin Library · 261 sections

1
Alanus de Insulis: Anticlaudianus
2
ALANUS DE INSULIS ANTICLAUDIANUS
3
Prologus
4
Cum fulminis impetus uires suas expandere dedignetur in uirgulam, uerum audaces prouectarum arborum expugnet excessus, imperiosa uenti rabies iras non expendat in calamum, uerum in altissimarum supercilia rerum uesani flatus inuectiones excitet furiosas, per uitiosam nostri operis humilitatem inuidie flamma non fulminet, nostri libelli depressam pauperiem detractionis flatus non deprimat, ubi potius miserie naufragium, misericordie portum expostulat, quam felicitas liuoris exposcat aculeum. In quo lector non latratu corrixationis insaniens, uerum lima correctionis emendans, circumcidat superfluum et compleat diminutum quatenus illimatum revertatur ad limam, impolitum reducatur ad fabricam, inartificiosum suo referatur artifici, male tortum proprie reddatur incudi. Sed quamuis artificii enormitas imperitiam accuset artificis, in adulterino opere imperitie uestigium manus relinquat opificis, opus tamen sui ueniam deprecatur erroris, cum tenuis humane rationis igniculus multis ignorantie obnubiletur erroribus, humani ingenii scintilla multas erroris euanescat in nebulas. Quare ad hoc opus non nauseantis animi fastidio ductus, non indignationis tumore percussus, sed delectatione nouitatis illectus, lector accedat, ut, quamuis liber uernantis eloquii purpuramento non floreat et fulgurantis sententie sydere non clarescat, tamen in fragilis calami tenuitate mellis possit suauitas inueniri et arescentis riuuli modicitate sitis ariditas temperari; in hoc tamen nulla uilitate plebescat, nullos reprehensionis morsus sustineat, quod modernorum redolet ruditatem, qui et ingenii preferunt florem et diligentie efferunt dignitatem, cum pigmea humilitas excessui superposita giganteo, altitudine gigantem preueniat et riuus a fonte scaturiens in torrentem multiplicatus excrescat. Hoc igitur opus fastidire non audeant qui adhuc nutricum uagientes in cunis, inferioris discipline lactantur uberibus. Huic operi derogare non temptent qui altioris scientiae militiam spondent. Huic operi abrogare non presumant qui celum philosophie uertice pulsant. In hoc etenim opere litteralis sensus suauitas puerilem demulcebit auditum, moralis instructio perficientem imbuet sensum, acutior allegorie subtilitas proficientem acuet intellectum. Ab huius igitur operis arceantur ingressu qui, solam sensualitatis insequentes imaginem, rationis non appetunt ueritatem, ne sanctum canibus prostitutum sordescat, ne porcorum pedibus conculcata margarita depereat, ne derogetur secretis, si eorum magestas diuulgetur indignis.
5
Quoniam igitur in hoc opere resultat grammatice syntaseos regula, dialetice lexeos maxima, oratorie reseos communis sententia, arismetice matheseos paradoxa, musice melos, anxioma geometrie, gramatis theorema, astronomice ebdomadis excellentia, theophanie celestis emblema, infruniti homines in hoc opus sensus proprios non impingant, qui ultra metas sensuum rationis non excedant curriculum, qui iuxta imaginationis sompnia aut recordantur uisa, aut figmentorum artifices commentantur incognita; sed hii qui sue rationis materiale in turpibus imaginibus non permittunt quiescere, sed ad intuitum supercelestium formarum audent attollere, mei operis ingrediantur angustias, certa discretionis libra pensantes quid sit dignum in aures publicas promulgari uel silentio penitus sepeliri. Sicut enim quorundam genuinos detractions insultus non timeo, sic fauorabilem commendationis auram ab aliis non expecto. Non enim tumor superbie intus eructuans ut exiret in publicum, me huius operis coegit ad fabricam, uel fauor popularis applausus insolentem inuitauit ad operam, sed ne meus sermo contraheret de cure raritate rubiginem aliorumque profectibus labore mei studii desudarem.
6
PROLOGUS
7
[1-9]
8
Autoris mendico stilum falerasque poete, Ne mea segnicie Clio directa senescat, Ne iaceat calamus scabra rubigine torpens. Scribendi nouitate uetus iuuenescere carta Gaudet, et antiquas cupiens exire latebras Ridet, et in tenui lasciuit harundine musa. Fonte tuo sic, Phebe, tuum perfunde poetam, Vt compluta tuo mens arida flumine, germen Donet, et in fructus concludat germinis usum.
9
LIBER PRIMUS
10
[1-17]
11
Vt sibi iuncta magis Nature dona resultent, Vt proprium donet donis mixtura fauorem, Solers Nature studium, que singula sparsim Munera cuntulerat aliis, cuncludit in unum. Cudit opus, per quod operi cuncluditur omni: Pristina sic operum peccata repensat in uno, Vt quod deliquit alias cumpenset in isto. Supplicat huic operi famulans, opus omne decoris, Et tanta cupiens uestiri dote fauoris, Incudis deposcit opem: sed fessa laborat Incus, que tantos uires expendit in usus. Vltra sese posse studet Natura suumque Supra se metitur opus, sic uincere fertur Artifices alios, quod se superasse fatetur. Nec subitos animi motus perpessa, repente Currit ad hec opera, sed ad hec deliberat utrum Possit et ad libram racionis singula pensat.
12
[18-32]
13
Protinus ergo suas uocat in sua uota sorores, A quibus emeriti descendat tramite recto Regula consilii mentisque coherceat estum, Vt sic, freta sue scalpro racionis, in ipsos Effectus operum mentis deducat ydeas, Aut lima meliore diu concepta recidat. Ergo consilii non aspernata rigorem, Concilium celeste uocat; peregrinat ab alto Milicie celestis honor terramque serenat Luce sua, dignatus humum uestire beatis Gressibus, et nostri tolerans fastidia mundi, A splendore suo descendit regia celi; Dum lumen proprium terre cucedit ad horam, Jam noua miratur tellus uestigia ferre, Gaudet honus, sed uis honeris pensatur honore.
14
[33-46]
15
Pacis alumpna mouet primos Concordia gressus, Et pleno cuncta perfundens Copia cornu, Et Fauor, et multo perfusa fauore Iuuentus, Et Risus nostre proscribens nubila mentis, Et Pudor, et certo contenta Modestia fine, Et Racio, mensura boni, quam semper adherens Felici gressu felix comitatur Honestas, Et Decus, et cuncta trutinans Prudentia libra, Et Pietas, et uera Fides, que fraudis in umbra Nobis ypocritum mentiri nescit amorem, Et uirtus que spargit opes, que munera fundit, Quam penes ignorat ignauam gaza quietem Nec dormire potest thesauri massa sepulti, Sed mutat uarios tociens peregrina magistros.
16
[47-54]
17
Vltima Nobilitas, et forme laude secunda, A longe sequitur harum uestigia; quamuis Nescio quid presigne gerat, tamen huius ad unguem Non poterat reliquis facies equare decorem; Munere Fortune melior sed parcius ipsa Gracia Nature dotes effundit in illa. Hec superum soboles gressus maturat in arcem Nature proprioque domum chorus afflat honore.
18
[55-80]
19
Est locus a nostro secretus climate longo Tractu, nostrorum ridens fermenta locorum: Iste potest solus quicquid loca cetera possunt; Quod minus in reliquis melius suppletur in uno; Quid prelarga manus Nature possit et in quo Gracius effundat dotes, exponit in isto, In quo, pubescens tenera lanugine florum, Sideribus stellata suis, succensa rosarum Murice, terra nouum contendit pingere celum. Non ibi nascentis expirat gracia floris Nascendo moriens; nec enim rosa mane puella Vespere languet anus, sed uultu semper eodem Gaudens, eterni iuuenescit munere ueris. Hunc florem non urit hyems, non decoquit estas. Non ibi bacchantis Boree furit ira, nec illic Fulminat aura Nothi, nec spicula grandinis instant. Quicquid depascit oculos uel inhebriat aures, Seducit gustum, nares suspendit odore, Demulcet tactum, retinet locus iste locorum. Iste parit, nullo uexatus uomere, quicquid Militat aduersum morbos nostramque renodat, Instantis morbi proscripta peste, salutem. Non uulgus uerum, uerum miracula gingnens Sponte nec externo tellus adiuta colono, Nature contenta manu Zephirique fauore, Parturit et tanta natorum prole superbit.
20
[81-91]
21
Flore nouo gaudens, folio crinita uirenti, Non demorsa situ, non iram passa securis, Non deiecta solo, sparsis non deuia ramis, Ambit silua locum, muri mentita flguram. Non florum predatur opes foliique capillum Tondet hyems, teneram florum depasta iuuentam. Exilium patitur arbor quecumque tributum Germinis et fructus Nature soluere nescit, Cuius mercari fructu meliore fauorem Contendens aliasque suo precellere dono, Quelibet et semper de partu cogitat arbor.
22
[92-96]
23
Syrenes nemorum, cithariste ueris, in illum Conuenere locum mellitaque carmina sparsim Commentantur aues, dum guturis organa pulsant. Pingunt ore liram, dum cantus imbibit istos Auditus, dulces offert sonus auribus escas.
24
[97-106]
25
In medio lacrimatur humus fletuque beato Producens lacrimas, fontem sudore perhenni Parturit et dulces potus singultat aquarum. Exuit ingenitas feces argenteus humor, Ad puri remeans elementi iura, nitore Fulgurat in proprio, peregrina fece solutus. Pregnantis gremium telluris inhebriat iste Potus et ad partus inuitat uota parentis: Arboribus similes tellus non inuida potus Donat et affectum pariendi suggerit illis.
26
[107-125]
27
In medio nemoris euadit in aera montis Ardua planicies et nubibus oscula donat. Hic domus erigitur Nature, si tamen isto Nomine censeri fas sit, cum numine possit Sydereas superare domos superumque penates, Nec sibi dignetur conferre palacia regum. A nostris laribus excepta beatior aula Aera metitur, altis suspensa columpnis, Sydere gemmarum prefulgurat, ardet in auro Nec minus argenti proprio donatur honore. Non ibi materies, que sit demissior istis, Jura tenet propriaque potest plebescere forma. Hic hominum mores picture gracia scribit: Sic operi proprio pictura fideliter heret, Vt res picta minus a uero deuiet esse. O noua picture miracula! Transit ad esse Quod nichil esse potest picturaque simia ueri, Arte noua ludens, in res umbracula rerum Vertit et in uerum mendacia singula mutat.
28
[126-151]
29
Sic logice uires artis subtiliter huius Argumenta premunt logiceque sophismata uincunt: Hec probat, ista facit; hec disputat, impetrat illa Omne quod esse potest: sic utraque uera uideri Falsa cupit, sed ad hoc pictura fidelius instat. Illic arma parat logico logiceque palestram Pingit Aristoteles, sed eo diuinius ipsa Sompniat archana rerum celique profunda Mente Plato, sensumque Dei perquirere temptat. More suo Seneca mores ratione monetat, Optimus excultor morum mentisque colonus. Diuitis ingenii uena Ptholomeus inundans, Deuectus superas curru racionis in arces, Colligit astrorum numeros, loca, tempora, cursus. Verbi pauperiem redimit splendore colorum Tullius et dictis ornatus fulgura donat. Virgilii musa mendacia multa colorat Et facie ueri contexit pallia falso. Hic uigor et sensus equali munera lance Pensant: Alcidem uigor armat, sensus Vlixem. Ne mentem fermentet opum conuictus, habunde Fundit opes Tytus et munera cogit abire. Militat instantis feruens audacia Turni, Ense tonans, ignara metus et prodiga uite, Ypolitique pudor Veneris subductus habenis Gaudet et excepto luget Cytherea pudore.
30
[152-206]
31
Has species rerumque tropos et sompnia ueri Regia picta tenet, tanto festiua decore, Sed minus in uultu gestans insigne decoris Postremos subtristis habet pictura penates. Vel lusisse parum, uel saltem sompnia passam Credas et tenues ire sensisse procellas, Vel magis oblitam facti presentis in illa Naturam peccasse putes. Delira uidetur Picture facies meliorem poscere formam, Sed neque gemmarum radius splendore diescens, Nec nitor argenti, nec fulgure gracius aurum Excusare potest picture crimen adultum Quin pictura suo languens pallescat in auro: Illic pannoso plebescit carmine noster Ennius et Priami fortunas intonat; illic Mevius, in celos audens os ponere mutum, Gesta ducis Macedum tenebrosi carminis umbra Pingere dum temptat, in primo limine fessus Heret et ignauam queritur torpescere musam; Illic precipiti Nero fulmine concutit orbem, Indulgens sceleri, cogit plus uelle furorem, Quam furor ipse uelit; quicquid distillat ab illo Nequicie sese totum partitur in orbem; Illic diues eget, sitit aurum totus in auro Midas, nec metas animo concedit habendi. Militis excedit legem plus milite miles Aiax milicieque modus decurrit in iram. Fractus amore Paris, Veneris decoctus in igne, Militat in Venerem; dum militis exuit actus, Damnose compensat in hac quod perdit in armis. In Dauo propriam miratur noctua formam Et uultus peccata sui solatur in illo. Ergo Nature quicquid munuscula plene Percipit aut eius modicam subterfugit artem, Inscriptum calamis picture fabula monstrat. Singula decernens sensu Natura profundo, Sedibus hiis sua iura tenet legesque figurat Prouida, quas toto sparsim promulgat in orbe. Scrutatur rerum causas et semina mundi: Quis Chaos anticum uultu meliore redemit, Dum forme melioris opem uultusque decorem Quereret atque suum lugeret silua tumultum; Quis, fidei nexu ciuilia bella refrenans, Et fratrum rixas, elementis oscula pacis Indidit et numeri nodo meliore ligauit. Terrarum motus, mugitum fulminis, iras Occeani, uentorum prelia mente fideli Conspicit et certa solers indagine claudit Temporis excursus; cur contristata pruinis Luget hyems canis, ridet uer, estuat estas, Effluit autumnus rerum torente profundo, Vel cur terra sedet, fluit amnis, profluit aer, Flamma uolat reliquisque fidem non inuida seruat; Non audens uiolare fidem cur federa terris Labilis unda tenet, certo contenta meatu.
32
[207-213]
33
Postquam celestis aurata sedilia cetus Impleuit tantaque nitens deitate refulsit Ipsa domus, tanti lucem mirata diei, Concilii stetit in medio Natura, parumper In terram demissa caput, concepta seueris Vultibus exponens dextraque silencia dictans, Suspendensque animos, uoces exiuit in istas:
34
[214-269]
35
"Sepe, diu, multum solerti mente retracto Singula que nostre pinxit solercia dextre, Sed nichil invenio quod in omni parte beate Viuat, quin multas nobis deferre querelas Possit, si hanc nostram uelit accusare Mineruam. Sed nostras errasse manus quod penitet, error Haut nocet et nostros denigrat parcius actus. Nec tamen herentes maculas abstergere possum, Quas habitus firmi prescriptio longa tuetur, Nam medicina silet, ubi morbi causa senescit, Nec morbi ueteres molimina tarda requirunt. Vnica coniecto tante solacia pestis, Que tamen effectu describere nolo, priusquam Norma iudicii uestri mens nostra probetur. Hoc in mente diu scriptum mihi sedit, ut omnes Et simul instanter, caute, solerter ad unum Desudemus opus, in quo tot munera fundat Quelibet, ut post has dotes uideatur egere, Nostrorum crimen operum redimatur in uno, Vnius probitas multorum crimina penset Vnaque quamplures exterminet unda litturas. Non terre fecem redolens, non materialis Sed diuinus homo nostro molimine terras Incolat et nostris donet solacia damnis, Insideat celis animo, sed corpore terris: In terris humanus erit, diuinus in astris. Sic homo sicque Deus fiet, sic factus uterque Quod neuter mediaque uia tutissimus ibit, In quo nostra manus et munera nostra loquantur. Sit speculum nobis, ut nos speculemur in illo Que sit nostra fides, que nostra potencia, virtus Que sit et in quantum melius procedere possit. Si labor accusat nostros in munere tanto Deffectus honerique manus succumbere nostro, Hoc decus excusat, soluens objecta pudoris. Si Natura negat, animi succurrere debet Robur et affectus effectu claudere nostros. Nam quod nulla ualet per se supplebit in unum Coniurata manus, ut que non singula prosunt Multa iuuent collecta simul, nam plurimus annem Riuulus excressens gignit scintillaque flammam Multa parit multusque lapis concludit aceruum. Heu! pudeat nostrum tociens errasse laborem Et tociens fructum male respondisse labori! Heu! pudeat nostra terris decreta silere, Quod nostri languescit amor, quod fama tepescens Torpet et a toto uiles proscribimur orbe, Quod laxas mundo sceleris concedit habenas Thesiphone nostraque sibi de gente triumphans Gaudet et a nostro luctu sibi gaudia suggit: Vincimur et uictas pedibus summittit Herinis Et grauibus nostra castigat colla cathenis".
36
[266-269]
37
Sic Natura, suo mentem sermone figurans, Fine dato uerbis, orandi fine perorat. Gaudet et assentit Nature curia, uotum Laudat et a uoto non distant uota sororum.
38
[270-302]
39
Surgit ad hoc placidi uultus gestusque modesti Circumscripta modum Prudencia. Colla pererrat Aurea cesaries, sed acus mediata refrenat Litigium crinis et regula pectinis instat. Ordo supercilii, iusto libramine ductus, Nec nimis exhaustus nec multa nube pilorum Luxurians, sese geminos exemplat in arcus. Luminis astra iubar, frons lilia, balsama naris, Dens ebur osque rosam parit, offert, reddit, adequat; Spirat in ore color uiuus nec candor adulter Turpiter effingit tanti phantasma decoris. Sydereum uultus castigauere ruborem Lilia nupta rosis et, ne palloris obumbrent Nubila candorem, deffendit flamma ruboris. Clarior argento, fuluo conspectior auro Lucidior glacie, cristallo gracior omni, Menti planicies roseo non derogat ori; Non male colla sedent, humero non insidet alta Ceruix, sed spacio surgit distincta modesto. Poma mamillarum, modico suspensa tumore, Nulla mollicie dependent fracta, sed ipsa Duricie proprii describunt signa pudoris. Explicat explicito tractu iunctura lacertos Amplexusque suos deposcere brachia credas, Imaque conciliat summis extremaque primis Conuallis laterum, modulo submissa decenti. Cetera quis nescit meliora latere sub istis Quorum sola gerunt placidi preludia uultus? Canone sub certo dimensio nulla retardat Corporis excursum uel certo fine refrenat: Nunc magis euadens celestia uertice pulsat, Nunc oculos frustrans celestibus insidet, ad nos Nunc redit et nostra sese castigat habena.
40
[303-325]
41
Vestis erat filo tenui contexta, colorem Non mentita suum nulloque sophismate uisum Decipit, immo rubor natiuus inhebriat illum. Non ibi materies forme suffragia querit Nec forme peccata sibi uelamina querunt. Materie neutra succumbit, neutra sorori Cedit et ex equo certant utra uincere possit. Sompniat hie rerum species pictura resultans, Quas tamen ex parte iubet expirare uetustas, Et forme ueteris uestigia pauca supersunt; Sed tamen in partes uestem diffibulat istam In uariis scissura locis, lugere uidetur Vestis et illata sibimet conuicia fiere. Dextra manus librat trutinam que singula pensat In numero, forma, mensura, pondere, causa. Hiis ornata modis, isto festiua paratu, Verba parat solers Prudencia, cuius ab ore Curia dependet. Currunt instanter ad illam Visus et auditus, sed uoto dispare certant: Visus, ut in specie tanta conuiuia querat Auditusque fauos uerborum suggat ab ore. Hiis igitur uerbis mentem Prudencia pingit, Dum tenet intentas attentio tanta sorores:
42
[326-424]
43
"Nil nisi diuinum sapit hec sentencia, tanti Prouida consilii, que sic racionis in igne Decoquitur quod nulla manent uestigia fecis. Non fluidum redolet animum, non mentis obese Segniciem loquitur, subitis non motibus instat A summis exputa labris, sed mentis ab alto Prominet et nostris offert medicamina morbis. Trans hominem mens ista sapit, condita sapore Diuine mentis, de cuius fonte profundo Riuulus emanat, animi discrecio uestri. Non igitur iacet exanimis, non indiga recti, Non racionis inops, non mens effrenis oberrat, Non agitur casu, tanto suffulta patrono. Que tantam mentem detractio mordeat, aut quis Vrgeat inuidie stimulus? Quis nubila liuor Misceat aut odium? Cur limes regius illam Dirigat et recto producat calle uiantem? Ne uestre faciat conceptio mentis abortum, Ne res tanta ruat, ne lux moriatur in umbra, Sed magis exposita prefulguret, exeat illud In commune bonum, melius sub luce patebit. Namque bonum quod sepe latet splendore minori Degenerat lucetque magis si luce fruatur: Sic flos in fructus, in flumen riuus inundans Ibit et in messem pinguis procedet arista. Quid melius sperare potest, quid maius et ultra Quid poterit uelle mentis conceptus honeste? Si bonus est, hucusque licet, deflgat in isto Gressus proposito nec longius ire laboret. Sed tamen hoc superest quod mentem concutit, obstat Proposito, uexat animum, concepta retardat, Quod tanti uires operis, tot pondera rerum Tantum nescit opus, operas suspirat ad istas Nostra manus, que sic hominem conducit ad esse. Quod non perducit, facit hunc, non perficit ipsum; Semper ad esse mouet, sed nunquam permouet illum; Ejus ad esse ualet nec ad eius preualet ortum. Dispar natura, dispar substancia, forma Discors, esse duplex hominis concurrit ad esse; Vna sapit terras, celum sapit altera, celis Insidet hec, illa terris, mortique tributum Cogitur ista dare, mortis lex excipit illam. Hec manet, illa fluit; hec durat, deperit illa; Essendi nomen gerit hec, gerit altera numen; Corpus habet terras, celestia spiritus: ergo Terram terra tenet, retinent celestia celum. Incudem nostram corpus mortale fatetur, Artifices nostros et nostram postulat artem. Artifices alios anime natale requirit, Artificis melioris opem celestis origo Postulat et nostram fugit eius forma monetam, Diuinique loquens operis miracula, nostrum Spernit opus, ridens artis uulgaria nostre. Qualiter ex nichilo, sine forma, semine, causa, Materia, motu, sensu, ductore, ministro, Ingenitum, simplex, animabile, mobile, purum Prodeat exterius, nullo mediante patrono, Sola Dei nouit Prudencia, cuius ab alto Pectore procedit quicquid procedit in esse. Hie elementa silent, languescunt semina rerum, Sydus hebet, natura tacet uirtusque planete Deficit et propria miratur iura tacere. Ergo cum nostram genituram regula talem Nesciat et tantam stupeat pictura figuram Occasumque manus talem patiatur ad ortum, Non uideo, non concipio, non iudico memet Scire modos, causas, raciones, semina, formas, Instrumenta quibus, nostra mediante Minerua, Ortus celestis anime ducatur ad ortum. Ergo consilii super hiis libramina ferre Nescio, non ualeo, dubito, desisto, retardor; Consilio, racione, fide mea causa iacebit Orphana nec certo claudetur fine uoluntas, Singula ni Racio trutina meliore repenset, Quam penes obscurum, fluitans, mutabile, cassum, Ignotum, mendax nichil est, cui singula lucent, Cuncta patent dubiumque nichil, non alta uidentur Astra nec obscurus aer pelagusque profundum. Sol animi, mentis oculus lumenque uianti, Proscripti patria, mortis solamen, origo Iusticie, uirtutum regula, linea recti, Subducat dubia certis, mendacia ueris, In certo figat animum dubiumque recidat, Erroris tergat tenebras uerique serenet Luce diem mentis et falsi nubila pellat. Menti concusse dubiorum fluctibus aura Gracior applaudat, Racionis flamine leni Concilians estus animi fluctusque retardans. Segniciemque meam non tanti massa laboris Accusare potest; non tanto uicta labore Cedo nec ignaue mendico quietis asylum. Aggrediar quicquid Racio dictauerit, immo Iusserit atque nichil de contingentibus ipsa Transgrediar, finem proprio pro posse secuta. Sed quia principia nullo concludere fine, Vel dare principiis fines aliunde petitos, Vt primo medium, medio non consonet imum, Censetur turpe, fluitans, mutabile, stultum. Cedere principiis malo quam cedere fini".
44
[425-435]
45
Sic ait et tanto dubiorum turbine tota Curia concutitur turbataque turba sororum Fluctuat in dubiis, alta cum uoce fluentes Suspendens animos, et murmura sola pererrant. Qualiter aura fremit, fluit aer, fluctuat unda, Quam primo Zephirus complanat flamine leni, Si maris excuciat borealis turbo soporem, Vel maris instantes cogat uigilare procellas, Sic animi fluitant et mentes mentibus instant; Quas Natura prius leni perflauerat aura, Perflat maiori flatu Prudencia mentes.
46
[436-464]
47
Erigitur Racio poscitque silencia nutu Voce, manu, facie; pacis tranquilla meretur Vultus et ad nutum moriencia murmura nutant Virginis in facie. Prudencia plurima uultu Paret et expressi sequitur uestigia uultus. Suntque relatiue facies: gerit altera formam Alterius seseque sibi conformat in illa. Vna sibi facies faciem presentat utramque. Vultus diuersi, facies diuersa duarum, Non aduersa tamen, quales decet esse sororum. Par facies habitusque pares, par gestus in illis, Par modus atque decor, sed dispar uultus in annis. Nam pocior Racio senii uexilla gerebat, Plenior etate, plenis maturior annis. Dextra manus triplicis speculi flamata nitore Splendet et in triplici speculo triplicata resultat Vitrea mollicies, que tactus abdicat omnem Insultum digitique leues uix sustinet ictus. Vnius speculi sese concedit in usum Attente Racio, speculo speculator in isto Causarum seriem, rerum scrutatur abissum, Subiecti formeque uidet connubia, cernit Oscula, que miscet concrecio, queue propinat Vnio natiua, formis subiecta maritans, Subiecti que forma facit, que perficit esse, Que rem conducit uel que perducit ad esse; Que generat, que mutat eam, que seruat in esse, Quid sit uel quanta, qualis uel quomodo sese Res habeat reliquosque status perquirit in illa.
48
[465-482]
49
Argenti facies, feces exuta metalli, Infra se splendore diem stellasque relinquens, Exultat, speculi formam uestita secundi. Hie subiecta uidet, formis uiduata, reuerti Ad Chaos antiqum propriamque requirere matrem Inque statu proprio puram iuuenescere formam Nec sua degeneris subiecti tedia flere; Quomodo forma suo gaudens requiescit in esse, Nec uarios fluctus subiecti naufraga querit; Qualiter ad proprium peregrina reuertitur ortum, Subiecti fugit occasus et funera uitat. Subiecti senio non deflorata iuuentus Formarum, formas semper facit esse puellas. Cernit inoffenso uultu mentisque profundo Quomodo compositum simplex, celeste caducum, Diversum sit idem, grauidum leue, mobile certum, Obscurum lucens, preciosum uile, iocosum Flebile, perpetuum mortale, uolubile fixum.
50
[483-510]
51
Auri nobilitas, auro decoctior omni, Vixque suum dignata genus speciemque fateri, In speculi transit speciem, que tercia rerum Vmbras mentiri nescit, sed singula monstrat Cercius et specie meliori cuncta figurat. Hie rerum fontem, mundi genus, orbis ydeam, Exemplar, speciem, causam, primordia, finem Conspicit et certis metitur singula metis: Qua racione, quibus causis, cur, quomodo, quando Instabilis, genitus, fluitans, mutabilis iste Mundus ab ingenito, stabili certoque figuram, Esse, statum, speciem, uitam contraxit et ortum; Quomodo terrestrem formam celestis ydea Gignit et in nostram sobolem transcribit abissum, Mittit in exilium formas quas destinet orbi, A patre degenerat proles faciemque paternam Exuit antiqui uultus oblita parentis; Qualiter in mundo fantasma resultat ydee, Cuius inoffensus splendor sentitur in umbra; Qualiter a fonte formarum riuus aberrans Ingenitum perdit subiecti labe nitorem; Quid cogat fatum, quia casu deffluat aut quid Arbitrii possit medio librata potestas. Se totam Racio speculis expendit in istis, Sed magis ad presens uisus indulget habenis, Mentem sollicitat, animum diffundit, ut intus Hauriat a speculis aliquid racione probatum, Quod digne ferri tantas mereatur ad aures.
52
LIBER SECUNDUS
53
[1-6]
54
Regia tota silet; expirat murmur in altum, Cum uisu placidos delegat curia uultus, Cum uisu currit animus uisumque uolantem Anticipare cupit uisus auriga uoluntas. Euocat ergo foras mentem Rationis inundans Eloquium sermoque modum decurrit in istum:
55
[7-56]
56
"Plus quam posse meum possit me posse iubetis, Dum uestram cogor indocta docere Mineruam. Sic mirti presunt lauris, oleaster oliuis, Sic saliunca rosis, uilis sic alga iacintis Prefertur germinique lutum uiolisque cicuta; Sic ouis a capra mendicat uelleris usum, Sic tumidus torrens a riuo postulat undam, Sic solet a Dauo Narcisus querere formam, Sic addit lucem candele flamma diei. Sed quantum cogit, iubet, instat uestra uoluntas Vt super hiis que uestra modo discrecio mouit, Mendicata mei tandem suffragia dentur Consilii, plene uestris obsistere uotis Nolo, sicque mea uobiscum uelle uoluntas Incipit, ut tandem cupiat quodcumque necesse est. Defecata minus aliamque rogancia formam, Consilii secreta meis deponere uerbis Malo, quam uotis uulgata fronte repugnem, Aut mea coniectent suspecta silencia fastum. Ergo precor ueniam, uenie non tarda sequatur Gracia delictum, releuet compassio morbum, Si minus excoctas raciones uerba propinent, Vel racionis inops, ieiunus sermo laboret; Nec stupor inuadat uestre munimina mentis, Si sibi sermo meus maculas erroris adoptat. Error in humanis comes indefessus oberrat, Denigrare solet fermenti copia quicquid Humanus sermo uel mens humana voluptat. Si tamen officio finis respondeat, alter Non orantis erit error, non culpa medentis, Si primus finis fraudetur fine secundo. Non ferit assiduo telum quodcumque minatur, Non semper medicus sanat, non ipse perorat Retor, non logicus ad metas peruenit, immo Sepe iacens, calle medio defessus anhelat. Discretum, prudens, cautum, laudabile, tutum, Vtile consilium Nature iudico, uotum Approbo, propositum laudo, molimen adoro Vt nouus in mundo peregrinet Lucifer, in quo Nullius labis occasus nubilet ortum, Solis in occasu sol alter proferat ortum, Sol nouus in terris oriatur, cuius in ortu Sol uetus occasus proprios lugere putetur, Possideat solus quicquid possedimus omnes; Omnis homo sic unus erit, sic omne quod unum: Vnus in esse suo, sed erit uirtutibus omnis. Sit contra uicia que nos depellere temptant Tutor, defensor, iudex, athleta, patronus; A nostris laribus cum nos exterminet orbis, Hie noster thalamus, nostrum firmetur asylum.
57
[57-89]
58
Non tamen inficior uterine uerba sororis, Que tanti limam sapiunt examinis, immo Verius hec eadem possunt examina dici, Cum nostrum fateatur opus nostramque requirat Incudem, fluitans humane machina molis. Corpus ad esse suum uocat artis regula nostre; Excipit hanc hominis animam, que semper ab istis Legibus excipitur, meliori pollice ducta. Non tamen a tanto debet secedere uoto Instans propositum nec citra prelia uinci, Quamuis ad tantas operas tantumque laborem Nature suspiret opus citraque residat. Supplebit tamen ipsa manus diuina quod infra Perfecti normam Nature norma relinquet: Quod Natura facit diuinus perficit auctor; Diuinum creat ex nichilo, Natura caduca Procreat ex aliquo; Deus imperat, illa ministrat; Hie regit, illa facit; hie instruit, illa docetur. Ergo si nostris que sunt indigna fauore Votis aspirat, suspiria nostra relaxans, Plenius applaudet istis que sola perorant, Nec candore precum uestiri cultius orant. Vota tamen precibus nostris mellita mereri Plus possunt tali melius condita sapore. Ergo vota, preces, animos fundamus in illum, Vt nostris faueat uotis, ut uota secundet Qui solus complere potest, nec tarda sequetur Mens diuina preces, si mens legauerit extra. Quem non rethoricis oracio picta figuris, Non ignauus opum cumulus, non musa Maronis, Non amor ypocrita nec honor uenator amoris Demulcet, sed sola precum dulcedo perorat, Si tamen a fonte cordis deducta madescat.
59
[90-157]
60
Restat in ambiguo nec certa luce patescit Que nostrum, quibus auxiliis, quo calle uiarum In superas deuecta domos, donetur honore Legati, que uota Deo presentet et, instans Imbre precum, precibus diuinas compluat aures. Sed tamen, ut proprie mentis sentencia dictat, Nulla potest melius istius muneris usum Amplecti quam nostra soror Prudencia, cuius Debellare nequit uirtutem turba laborum. Cuius iter, gressus obstacula nulla retardant, Non strepitus, non ira maris, non uallis abyssus, Non iuga, non celsi preceps audacia montis Asperitasque uie saxis callosa, nec ipse Limitis ambages desertaque nescia gressus, Non rabies uenti, non imbribus hebria nubes, Non tonitrus horrenda lues, non nubilus aer Quin superos adeat, quin uisitet astra Deique Imbibat archanum. Diuino fonte madescens, Cernit in archanis superum quis conditor orbis, Quid Deus ipse uelit, quid mundo preparet aut quid Preuideat aut prouideat, uel destinet orbi, Quid celi possint secreta, quid astra loquantur, Cur celi motu cursus nugetur eodem, Semper in occasum uergens contra quem planeta Militet aduerso motu celumque refrenet; Morbida Saturni quid mundo stella minetur, Quamue salutis opem iouialis gracia mundo Nunciet, aut Martis sidus que bella prophetet, Quo duce, qua causa, quo fomite quoue patrono, Temperie, motu, uita, splendore, meatu Prouidet, applaudit, blanditur, consulit orbi Sol, oculus mundi, uite fons, cereus orbis; Quas Venus, illecebras, que tristia gaudia, tristes Leticias, mala dulcia, pocula fellea terris Offert et felle mellito cumpluit orbem; Quo nexu, qua lege meant, quo federe iuncti Lucifer et nostri Cillenius, assecla solis Nascentis, uexilla gerunt, famulantur eunti Alternantique uices, sibi quas partitur uterque, Alter in alterius usum transcribitur, alter Solis in occasu splendescit, solis in ortu Alter, et alterni sibi mutua nomina donant: Hesperus occasum comitatur, Lucifer ortum. Quo modo mendicat alienum luna decorem, Cur a luce sua Phebe demissa parumper Detrimenta sue deplorat lucis, at infra Plenius exhausta, tocius luminis amplam Iacturam queritur, sed rursus fratris in igne Ardescens, nutrit attriti damna decoris, Perfectos tandem circumfert plena nitores. Quis ligat in nube pluuiam, cur mugiat aer, Quis pariat uentos, quis eorum seminet iras, Cur in tot facies exit substancia nubis, Nunc pluuie plena lacrimis, nunc cana pruinis, Nunc uestita niuis facie, nunc grandinis arma Suscipit et celi miratur terra sagitas. Ergo que melius legati nomen inibit Quam Fronesis, cui cuncta Dei secreta loquntur? Ergo si nostris uult condescendere uotis, Omnia prouenient, ut lex deposcit et ordo Postulat, et certis claudentur singula metis. Nec puto quod tanta rerum molimina, tantos Cognatus animi, tanti momenta favoris Defraudare uelit tantosque refellere questus. Nil dubii superest, hiis concurrentibus; omnes Aggrediamur opus; melior fortuna sequetur. Dimidium qui cepit habet, finisque beati Gracia principiis semper respondet honestis".
61
[158-164]
62
Sic animos captat Racio mentesque sororum Allicit et turbam cogit plus uelle uolentem. Sed tamen assensum Prudencia sola minorem Donat seque parem tanto negat esse labori. Cogitur, illa negat meruitque negacio cogi. Fluctuat hec, se nolle negat nec uelle fatetur, Inter utrumque uolat, nec uult et nolle ueretur.
63
[165-177]
64
Cum sic in dubio mens pendet, fluctuat, heret, In medium cuncta medians Concordia sese Profert, in cuius facie deitatis ymago Splendet et humani fastidit tedia uultus. Pacem sponte tenet crinis flammancior auro, Se sibi concillat nec opem sibi pectinis optat; Sed sibi sufficiens in tanta pace quiescit Vt nec perflantis Boree suspiria crinem Sollicitare queant litisque creare tumultum; Forma, figura, modus, numerus, mensura decenter Membris aptatur et debita munera soluit. Sic sibi respondent concordi pace ligata Membra, quod in nullo discors uinctura uidetur.
65
[178-212]
66
Vnius uultus, uno contenta colore Vestis in ornatum membrorum transit, eisdem Sic aptata foris quod eis inscripta putetur. Illic arte sua vitam pictura secundam Donat eis quos castus amor, concordia simplex, Pura fides, uera pietas coniunxit et unum Esse duos fecit purgati fedus amoris; Nam Dauid et Ionathas ibi sunt duo, sunt tamen unum; Cum sint diuersi, non sunt duo mente sed unus; Dimidiant animas, sibi se partitur uterque. Vt sibi Pyrithous se reddat, redditus orbi Theseus inferni loca, monstra, pericula uictat, Viuere posse negat in se, nisi uiuat in illo; Tydeus arma rapit, ut regnet Thydeus alter, In Polinice suo pugnat seseque secundum, Dum regnare cupit sibi, poscere regna uidetur. Alter in Eurialo comparet Nisus et alter Eurialus uiget in Niso; sic alter utrumque Reddit et ex uno comitum pensatur uterque. Atride furit in furiis eiusque furorem Iudicat esse suum Pilades patiturque Megeram, Ne paciatur idem Pilades suus alter et idem. Hec pictura suis loquitur misteria signis; Non res ipsa magis, non lingua fidelius unquam Talia depingit talique sophismate uisum Decipiens oculis, rerum concludit in umbra Qui preco solet esse boni pacisque figura. Virginis in dextra, foliorum crine comatus, Flore tumens, fructus expectans, ramus oliue Pubescit nec matris humi solacia querit. Quo mediante, uices, nexus et uincula rerum, Fedus, amicitiam, pacem Concordia nectit. Ad uirge nutum pacem sibi postulat illa Verborumque uotis succurrens, nutibus illis Prodit in hec uerbique sonum sentencia dictat:
67
[213-309]
68
"Si mea iura, meas leges, mea federa mundus Olim seruasset uel adhuc seruaret amoris Vincula, non tantis gemeret sub cladibus orbis; Non cenam fratrum, non cene flesset abusum Phebus et errantis Nature crimina lugens, Noctis abusiue tenebras legasset in orbem. Non rex thebanus, Pollinicis frater et hostis, Exutus fratrem, sese mutasset in hostem. Non Progne commenta dolos, exuta parentem, Pro pietate scelus redolens, pro matre nouercam, In sua degenerem uertisset uiscera dextram, Nec furor armasset contra sua uiscera matrem. Troie nobilitas, Troie decus, inclita Troie Fama uireret adhuc nec laudis flore careret. Non auri potum siciens, non hebrius auro Aurum potasset Crassus, male potus in auro. Non olim ciuile nefas, non Cesaris arma, Non pueri regis animum, non federa regni, Non mortis seruile genus seruosque probasset Magnus et exanimis, truncatus, nudus honore Funeris, in nuda solus iacuisset harena. Post tantos belli strepitus, post funera Martis, Post gladii furias, post tot discrimina Cesar Non fraudes pugnamque stili sensisset inhertem. Cesaris insultus, belli momenta, furorem Fortune casusque uices Antonius olim De facili posset uitasse, nec uxor, adoptans Mammis serpentes, colubros lactasset et ipsos Vberibus portans, portasset in ubere mortem. Ni stabili nexu, concordi federe, pace Perpetua uicibusque meis elementa ligassem, Intestinus adhuc strepitus primordia rerum Dissona concuteret germanaque bella mouerent; Officiis excepta suis, ignara meatus, Scabra situ, confusa locis, permixta figuris, Fortuitis agitata modis, elementa iacerent. Et nisi sponte meis obnoxia legibus essent Astra poli, celique uices, septemque planete Ordine, pace, fide, numero nexuque ligati, Omnia fortuitis ruerent incerta minis. Ni mea corporibus animas iunctura ligasset, Dedignans habitare casas, ergastula carnis, Spiritus egrediens proprios remearet in ortus. Hec probat, hec fatur, hec disputat, edocet, instat. Ostendit Racio quod nil seruatur in esse Quod seruare meas leges et iura recuset. Nos ergo liget unus amor, liget una uoluntas, Vnum uelle liget, liget unum nolle sorores. Cetera si normam pacis seruare tenentur, Nos magis ad quarum nutum disponitur orbis, Quas penes arbitrium ius est et regula mundi. Quis nexus, quis uerus amor, quod fedus amoris, Que pietas, que pura fides, que linea recti In rebus reliquis saltern uestigia pacis Seruabit? Si nostra manet concordia discors, Defiluet in membra capitis iactura dolentis, Deffluet in ramos vicium radicis amare, Deffluet in riuos tabes cognata fluento. Quis lune splendor, si solis lumen oberret? Quis riui fluctus, si copia fluminis aret? Quis grani fructus, si torpens languet arista? Si nostram pacem discordia dissuit, immo Rumpit, nostra perit uirtus, nam stare negatur, Occasum paciens, in se diuisa potestas. Cum nobis donet consensus robur adultum, Dissensus noster uires exhauriet istas: Effectus medicina suos diuisa recusat; Quem sibi distribuunt riui minus amnis inundat, Vel diuisa minus candescit flamma camini; Acrior insultus uiciorum pugnaque maior Nobis incumbet, si nos diuiserit error; Postquam cementi rumpit discordia muros, Hostili pugne muros exponit inhermes; Acrius insultat sevitque profundius ensis, Conserte partes ubi nulla repagula donant Nec series harum conserta recalcitrat ensi; Acrius in uolucrem Iouialis fulminat ales, Cum plebem uolucrum uenientis disgregat horor; Vberius torrens effunditur, obice nullo Deffendente uiam fluuioque negante meatum. Ergo Concordes uotum curramus in unum: Quod Natura petit, Racio commendat, Honestas Approbat, immo cupit, Pietas deposcit et instat. Nec Fronesis sola, distans, contraria, discors Nos omnes pacis conformi lege iugatas Diuidet in partes ut amoris uincla relaxet, Sed pocius constans, congaudens, consona, concors, In nostram mentem ueniet nec uicta labore Cedere credatur citra preludia lucte, Vel tumido flatu perflare superbia mentem, Vel sibi liuor edax animi mordere recessus. An que sola solet bona poscere, sola recidet Hoc commune bonum, nostrum decus, utile uotum, Nos omnes que sola libens et sponte mouere In tantum deberet opus tantumque fauorem, Si flamata minus torperet nostra uoluntas Nec tantum uellet animus conscendere noster?"
69
[310-324]
70
Hiis uerbis accensa magis Prudencia mentem Sistit et in certo figit uestigia mentis. Tempestas animi moritur fluctusque recedunt, Velle suum commune facit cum uelle sororum: Cogitat, exquirit, studet, inuenit, eligit ergo Que uia, quis callis, que semita rectius ipsam Defferat ad superos archanaque regna Tonantis Vtque minus possit gressus uexare uiantis Limitis asperitas, pes scandala nesciat, immo Vt cicius possit munus complere quod instat, In quo percurrat celum, mare, sydera, currum Imperat excudi Sapiencia nec pede lento Affectum sequitur effectus, sed simul instant. Nascitur effectus cum nascitur ipsa uoluntas: Sic matri prolique simul conceditur ortus.
71
[325-362]
72
Caute, prudentes, pulcre similesque puelle Septem, que uultum sub septem uultibus unum Reddunt, quas facies, genus, etas, forma, potestas Vna tenet, tenet una fides, tenet una uoluntas, Assistunt Fronesi, Fronesis decreta sequntur, Eius in obsequio semper feruere parate. Tot dotes in eas effundunt dona Sophye Quod sese totam Prudencia fundit in illas, Se partitur eis, sibi thesaurizat in illis. Sic diuisa tamen manet integra, sparsaque tandem Colligitur, diffusa redit cum fenore multo. Delegans uultus in eam mentisque latebras, In uultu uelud in speculo chorus iste sororum Conspicit, attendit, discit, notat atque docetur Quicquid carta tenet, quicquid mens concipit, audet Lingua loqui tantamque bibit sine fine sophiam, Quid manus artificis, pictoris gracia, fabri Dextera, scultoris solers industria possit: Vt Zeuxis pingit chorus hie, ut Milo figurat, Vt Fabius loquitur, ut Tullius ipse perorat, Vt Samius sentit, sapit ut Plato, querit ut Hermes, Diuidit ut Socrates, ut Zeno colligit, instat Vt Brisso, studet ut Crisias, speculatur ut Argus, Temporis excursus ut Cesar cogit, ut Athlas Sydera perquirit, ut Zetus pondera librat, Tanquam Crisippus numerat, metitur ut alter Euclides, canit ut Phebus, cytharizat ut Orpheus, Circinat ut Perdrix, ut Dedalus erigit arces, Fabricat ut Cyclops, ut Lennius arma monetat, Instruit ut Seneca, blanditur ut Appius, urget Vt Chato, succendit ut Curio, uelat ut alter Perseus, ut Crassus simulans, ut Iulius alter Dissimulans, ut Soldius implicat, explicat idem Vt Naso, uernat ut Stacius, ut Maro dictat, Concipit, exponit, imitatur, gestat, adimplet Mercurii sensus, nostri Demostenis iras, Ouidii flumen, Lucani fulmen, abyssum Virgilii, morsus Satyre, Solonis asylum.
73
[363-379]
74
Ergo Minerua uidens tanto splendore Sophye, Tot donis tantisque datis splendere sorores, Ordinat, iniungit, iubet, imperat, orat ut instans Quelibet istarum comitum, comitante Sophia, Corpore, mente, fide studeat, desudet, anhelet, Instet et efflciat ut currus currat ad esse, Quo terre spacium, mare, sydera, nubila, celum Transeat et, trini superato cardine celi, Scrutetur secreta Noys sensusque profundos Hauriat et summi perquirat uelle magistri. Vix satis expressit uotum, cum uota iubentis Certatim complere student seseque sorores Accingunt operi nec mens discordat ab actu, Non a mente manus, sed eam delegat in actum Affectus mentis, manus ergo predicat extra Quod mens intus habet; sic mentis lingua fidelis Fit manus et proprio mentem deponit in actu.
75
[380-475]
76
Harum prima studet ut themo, preambulus axi Et quasi uenturi quedam prefacio currus, Prodeat, ut tanti sit pars primeua laboris. Illa uigil, studiosa, libens, attenta, laborans, Indulgens operi, mentem deducit in actum, Non habitu uilis nec uultu sordida, gestu Degener, incompta uerbis uel barbara factis, Sed tamen in uultu proscribit signa laboris Pallor; sed modicus, qui non proscribit ab ore Purpureos ignes niueique coloris honorem, Cum flos uirgineus non deffloretur in illa Nec proprium frangat Veneris fractura pudorem. Sunt tamen in multo lactis torrente natantes. Mamme, subducti mentite damna pudoris. Dum suspirat adhuc lactantis ad ubera matris, Infantem cibat iste cibus liquidoque fouetur, Quem solidum non pascit adhuc, dum pocula lactis Lactea delibat etas potuque sub uno Et cibus et potus in solo lacte resultat. Asperat illa manum scutica qua punit abusus Quos de more suo puerilis combibit etas. Verberibus sic asperat ubera, uerbera mollit Vberibus. Facto pater est et mater eodem, Verbere compensat patrem, gerit ubere matrem; Officio scalpri seruit manus altera, dentes Liberat a scabie, dum buxum dentis in ipsum Vertit ebur rursusque suo candore uenustat; Vel si dens aliquis aliorum de grege solus Deuiet, excessum sub iusta lance recidit. Infantes docet ipsa loqui linguasque ligatas Soluit et in propriam deducit uerba monetam. Candida Niliaco uestis contexta papyro Vestit eam; forme non detrahit illa nec illi Forma nocet. Cultus forme connubia grata Nectunt et sese proprio uenerantur honore. Vestibus hec inscripta manent, descripta resultant, Artis gramatice uirtus, natura, potestas, Ordo, materies, pars, finis, nomen et actor, Officium, species, genus, instrumenta, facultas. Illic imperium datur arti, regula regnat, Exilium patitur uicium ueniamque mereri Nescit. Gramatice paciens sine line repulsam, Deffendens sese propria racione, figura Excubat ante fores artis ueniamque precatur. Ars admittit eam, ueniam largita precanti, Nec fouet in gremio sed tamen sustinet illam. Hie docet ars, monstrat racio, doctrina fatetur Littera cur simplex, cur indiuisa uocetur, Cur sibi mendicet elementi littera nomen, Vel tropice soleat elementum littera dici; Que pingant elementa note, que nomina signent, Quis claudat numerus, quis congruit ordo, potestas Que sit, et has species certo sub canone claudit. Cur tenui deiecta sono poscencia uocem Cetera mutescant, uerum uocalis aperte Clamitet et reliquis uocis spiramina donet. Qua racione, quibus causis H littera non sit, Cum sibi pretendat scripturam, nomen et usum, Sed cyphri loca possideat solumque figure Ius sibi deffendens, elementi preferat umbram; Qualiter in metro secum rixata liquescat Vocalis uocisque suum deperdat honorem; Qualiter in metro natiuas littera uires Perdit et ad tempus langet proscripta potestas; Qualiter in metro uires et iura duarum Vendicet una sibi, redimendo damna sororum; Quomodo diversas species uox induit una, Quam gravis accentus infra demittit, acutus Erigit, in gyrum fert circumflexus eandem; Quidue sibi proprium deffendit littera quidue Sillaba, quid proprii iuris sibi dictio seruat, Quid proprie proprium nomen sibi vendicat, aut quid Appropriat uerbum sibi, quid pronomen adoptat, Quid relique partes proprio sibi iure reseruant, Quid nomen proprie designat, quid peregrine Insinuat, quid uerba notant, pronomina signant; Cum subiecta notent, cur sic pronomina forme Dedignantur opem, cur demonstracio sola Subueniat formeque uicem compenset in illis; Qua racione regat pars partem quaue regatur, Cur nomen substans aliis, uel cetera pingens, Materie gerat officium formamque figuret Verbi, cur redeat in se, cur transeat actus Fedus amicicie, cur uerbis nomina seruant Et uerbo iunctum soluat sua federa nomen, Que nisi conueniant oracio muta iacebit Nec plenos sensus uox decurtata loquetur; Cur, partem capiens ab utroque, rependat utrinque Dictio quod debetur ei, sic reddit utrumque Quod neutrum, mediumque tenens mediatur utrinque; Cur relique partes istas uenerentur et istis Sese summittant nec eis seruire recusent. Hec artis series seriatim picta propinat Delicias oculis et menti fercula donat, Nam pictor predoctus eam descripserat, immo Plus pictore potens, picturaque clamitat illum.
77
[476-485]
78
Aggrediens proprium uirgo prefata laborem, Non honeris concussa metu, non fracta labore, Ad proprium desudat opus multumque rebellis Materies tandem sequitur superata uolentem. Nam predicta iacent ad tempus et ocia seruant Instrumenta quibus pueriles excolit annos Et mentita fabrum, fabrilibus utitur armis, Materie fluxum superat cogitque negantem Materiam seruire sibi lignique rigorem Edomat et lignum themonis ymagine uestit.
79
[486-513]
80
Hie ortu cultura nouo uitaque decenti Gramatice locat artifices et uiuere cogit; Illic Donatus rector, patronus et heres, Gramatice precepta docens uiciumque recidens, Doctrina, uerbis, studio, racione, figura Ampliat, extollit, ditat, deffendit, honestat Gramaticam nomenque sibi speciale meretur Vt non gramaticus dicatur, at emphasis ipsam Gramaticam uocat hunc, signans sub nomine numen. Noster Aristarcus donaria fundit in artem Gramaticam, cujus thesauros ampliat, auget Diuitias uiresque suos mensurat in illa. Partes grammatice dissutas cogit in unum Dindimus et propriis describit singula formis. Gramatice tractus pertractat apostata noster, Pigrius in dictis torporis somnia passus; In scriptis errans propriis, aut hebrius esse, Aut magis insanus, aut dormitare putatur. Claudicat ille fide, ne fama claudicet eius Tractatus, uenditque fidem, ne premia libri Depereant, erratque fides, ne rumor aberret. Solos artifices quos fama beauit adulta Laude nec a fama discessit gloria facti, Hec scriptura tenet, minime dignata fateri Gramaticos humiles, qui sola cortice gaudent, Quos non dimittit intus pinguedo medulle: Si foris exposcunt framenta, putamine solo Contenti, nequeunt nuclei libare saporem.
81
LIBER TERTIUS
82
[1-24]
83
Lacius inquirens, solers, studiosa, laborans, Virgo secunda studet, intrat penetralia mentis Sollicitatque manum. Mentem manus excitat, urget Ingenium, sensus proprios inuitat, ut axis Effigiet speciem multoque secundet honore, Vt nec materie nec forme laude secundus, Cum themone suo contendens disputet axis, Immo precellens specie concludat eidem. Et decor et species perflasset uirginis artus, Sicut presignis uerborum disserit ordo, Ni facies quadam macie resparsa iaceret. Vallat eam macies, macie uallata profunde Suisidet et nudis cutis ossibus arida nubit. Hie habitu, gestu, macie, pallore figurat Insompnes animi motus uigilemque Mineruam Predicat et secum uigiles uigilare lucernas. Quodam litigio contendens, crinis in ima Deuiat et secum pugnans rixatur inepte; Nec pecten castigat eum, non forcipis urget Morsus, tonsure non mordet apocopa crinem. Dum stellis oculi certant, ardere putantur; Subcombunt aquile uisus et lincis adorant Intuitus oculos tales seseque fatentur Deuictos et eis sese conferre uerentur.
84
[25-105]
85
Dextra manus floris donatur honore, sinistram Scorpius incendens caude mucrone minatur. Mel sapit ista manus, fellis gerit illa saporem; Hec spondet risus, fletu concluditur illa; Hec capit, illa fugat; hec ungit, pungit et illa; Hec ferit, hec mulcet; hec afficit, in licit illa; Non sordis scalore iacens, non luce superba Vestis erat mediumque tenens, utrinque redacta. Illic arte noua pictor nouus, histrio ueri, Monstrat elenchorum pugnam logicesque duellum, Qualiter, ancipiti gladii mucrone choruscans, Vis logice, ueri facie truncata, recidit Falsa, negans falsum ueri latitare sub umbra; Cur pseudologicus, artis fur, artis adulter, Falsus et ypocrita, furtiuus predo, sophista, Mentitur logice uultum fretusque quibusdam Prodigiis, temptat pro uero uendere falsum; Quid locus in logica dicatur quidue localis Congruitas, que causa loci, quid maxima, que sit Vis argumenti, manans a fonte locali; Cur argumentum firmet locus, armet elenchum Maxima, que uires proprios largitur elencho; Quo modo materia uel forma peccat elenchus Et sola facie laruam pretendit elenchi; Cur ex premissis conclusio nata, loquendo Quod premissa velint uultu signetur eorum; Cur liget extremos medius mediator eorum Terminus et flrmo conflbulet omnia nexu; Cur decurtati species nascatur elenchi, Quando uel afferesis uel sincopa curtat elenchum; Qualiter, usurpans uires et robur elenchi, Singula percurrit inductio, colligit omne, Sed tamen inferior sese summittit elencho; Qualiter exemplum de se parit, immo recisa Parte sui, curtata parens sibi pignora gignit; Qualiter est munita locis ars ista localis, Nec tamen est conclusa loco, non quod loca querat, Immo locum, capiatque locos, ignara locorum; Quo modo diffinit, partitur, colligit, unit Singula que gremio complectitur illa capaci; Quo modo res pingens descriptio claudit easdem Nec sinit in uarios descriptum currere uultus; Quid genus in species diuisum separat aut quid Diuidit in partes totum rursusque renodat Que sunt sparsa prius, diuisaque cogit in unum; Qualiter ars logice, tamquam uia, ianua, clauis, Ostendit, reserat, aperit secreta sophie; Qualiter arma gerit et in omni militat arte Ascribitque sibi causas et damna sororum; Qualiter hec reliquas deffendit, ditat egentes, Roborat inflrmas, elingues instruit, ornat Incomptas, torpentes excitat, armat inhermes; Qualiter hec purgat uicium fecemque repellit, Si quid inest fecis, uicium ne deroget arti; Qualiter incudem seruat, ne falsa monetet Argumenta sui furtiua fraude sophista. Hec expressa tenet inscriptio uestis ut artem Et proprios pugiles et luctam poscere credas. Hunc habitum, formam, speciem gestumque puella Pretaxata gerit, sed florem dextra resignat Ad presens aliisque uacat, serpensque sinistram Exit et ad maius urget manus utraque uotum. Virginis ergo manus ne torpor inhebriet, adsunt Instrumenta fabri, manibus que Lennius ipse Commodat et propriis illi deseruit in armis. Ergo se totam concedens uirgo labori, Duriciem ferri temptat mollire, rigorem Flectere, torporem delere, fugare stuporem, Vt, ferri delicta domans, exemplet in axem. Materiam ferri uultu meliore flgurans, Nunc ignis demollit eam, nunc malleus ipsam Flectit et ad culmen ferri suspirat uterque. Sic ferrum ferro contendit, ut excolat illud, Vt socium uenerans sese ueneretur in illo. Post multum sudoris opus, post prelia lucte, Insultum ferri uincit labor improbus, aufert Nequiciam motumque ligat rixamque retundit. Materiam ferit informem uestitque figura, Et que iam fuerat discors, rudis, yspida, torpens, Temperiem, formam, cultum motumque resumit Materies, axisque gerit formata figuram.
86
[106-136]
87
Picture series cum fama predicat illic Auctores logice, quos donat fama perhenni Vita, nec sepelit illos quos terra sepultos Velat, sed recolens deffunctos suscitat orbi. Illic Porfirius directo tramite pontem Dirigit et monstrat callem quo lector abyssum Intrat Aristotilis, penetrans penetralia libri. Illic Porfirius archana resoluit, ut alter Edipodes nostri soluens enigmata Spingos. Verborum turbator adest et turbine multos Turbat Aristotiles noster gaudetque latere. Sic logicam tractat, quod non tractasse uidetur, Non quod oberret in hac, set quod uelamine uerbi Omnia sic uelat quod uix labor ista reuelet. Qui tamen iccirco uestit sua dicta latebris, Ne sua prostituat secreta suumque relinquens Archanum, uulgo tandem uilescere cogat, Nam sua secreti maiestas uilet et omni Priuatur splendore sui, si publica fiat; Nam magestatem minuit qui mistica uulgat, Nec secreta manent quorum fit conscia turba, Nam res uulgate semper fastidia gignunt: Ex re uulgata contemptus nausea surgit. Zeno, pugil logicus, logices athleta, sophye Rex et ductor adest, logice sibi prelia querens; Illius nudat latebras ymosque recessus, In lucem tenebrosa refert, noua ducit in usum, Excusatque tropos, in normam scema reducit. Exerit ambiguum Seuerinus, quo duce linquens Natalem linguam nostri peregrinat in usum Sermonis logice uirtus ditatque latinum.
88
[137-150]
89
Non cultu facieque minor, non arte secunda, Tertia uirgo suo non fraudat munere currum. Euocat exterius mentem, studioque uocatam Destinat, atque manus animo ducente gubernat, Supremasque manus apponit opusque sororum Perficit atque semel factum perfectius ornat. Excolit illa gradu supremo que positiuo Facta gradu fuerant, sed non augmenta superni Finis contigerant, gradibus contenta secundis. Nec mirum si facta prius perfectius ornans Perficit et factum cultu meliore uenustat, Cui magis arridet species et gracia forme, Quod comites multa pictoris preuenit arte, Totam pictoris artem sub pectore claudens. Exemplans auri speciem miraque polytus Arte iacet crinis, inuestit colla capillus In uultuque natat color igneus, ignis in ore Purpureus roseo uultum splendore colorat, Sed partim uultus candor peregrinus inheret Natiuoque suum certat miscere colorem. Nunc uario fluctu lacrimarum riuus inundat, Nunc uultum uarii risus aurora serenat, Abstergens fletus lacrimas, nunc uirgo seueros Pretendit uultus cum magestate rigoris, Nunc oculus sursum lumen delegat in imum, Nunc cadit huius apex, nunc totum lucis acumen In latus obliquans, anfractus querit et umbram. In dextra gerit illa tubam cornuque sinistram Donat et in cornu signat preludia belli. Claudit eam uestis que, picturata colore Multiplici, gaudet uarios inducta colores. Hic pictoris ope splendet pictura coloris Rectorici, sic picturam pictura colorat. Hic uelud in libro legitur quis finis et actor, Forma uel officium, que causa, quis ordo, quid artis Rectorice proprium, que uirtus, qualiter instans Nunc tonat illa minis, nunc uerbi luce coruscat, Nunc pluit illa preces, nunc laudibus imbuit aurem; Quid cause genus efficiat, quo tendat et ad quem Deueniens finem deliberet utile, iustum Iudicet, affirmet rectum, demonstret honestum; Que partes artis, quis earum texitur ordo, Qualiter in primis ars inuenit ipsaque tandem Ordinat, eloquitur, memorat, pronunciat, ut sic Ordine legitimo sibimet respondeat ordo; Quas uel quot partes oracio rethoris in se Contineat uel qua serie texantur in illa; Quomodo principium mentem mouet, erigit aurem, Excitat auditum, cor iudicis apparat illi, Quo magis attentus, docilis magis atque benignus Redditur auditor et mentem dedicat auri; Quomodo sub breuibus uerbis narratio uerum Explicat, aut latitans ueri sub imagine falsum; Qualiter in summa particio colligit omne Quod sequitur, dispersa legens, diffusa coartans; Qualiter in partem faciens assertio nostram Argumenta notat, probat, exprimit, astruit, infert; Qualiter oppositam ferit infirmacio partem, Destruit, infirmat, dissoluit, dissipat, urget; Quomodo concludens conclusio singula fine Legitimo claudit, sistens sermonis habenas; Quod factum factiue genus nomenue requirat Questio, diuersis racionum nixa columpnis, Que lis de facto certet, que questio iuris, Que uel quot species, que simplex queue relata Queue relatiue partes; cur astruat illa Criminis objectum, hec transferat, illa repellat, Comparet hec equa librans incommoda lance; Qualiter assumat contencio robur utrinque, Cum lex rixatur socie contraria legi, Vel contra scriptum discors sentencia pugnat, Vel parit in scripto dubium sentencia duplex, Vel quando nomen describi possit ut ipsum Nominis ambiguum descriptio certa resignet, Vel cum jure loci, persone, temporis ipsa Questio transfertur, alios motura tumultus, Vel si contendat contencio nescia certe Legis et a simili rationis robora firmat; Quomodo personis accomoda roboris arma Dant argumentis, sed falso robore nutant Nomen, natura, uictus fortunaque uultus Pretendens dubios, habitus, affectio, fallax Consilium, studia, casus, oracio, factum; Euentus que contineant, quid questio facti Obtineat. facto que sint adiuncta uel ipsum, Ut res deposcit, solito de more sequantur; Quis modus in facto uel que complexio facti, Quis locus aut tempus, occasio, causa, facultas.
90
[225-271]
91
Hanc artis gerit effigiem pars unica uestis, Sed tamen artificum loquitur pars altera formas. Illic rethoricam sibi solus Marcus adoptat, Immo parit, quare Cyceronis filla dici Ars merito poterit, quam gignit Tullius, a quo Ars ortum ducens censeri Tullia posset. Illic multiplici presignit carmina flore Sermonisque notas Ennodius effricat omnes. Quintilianus adest quadam sub imagine ueri Causarum uelans umbras, litesque nouellas Fingit et in litem cogit sine lite uenire. Symacus in uerbis parcus sed mente profundus, Prodigus in sensu, uerbis angustus, habundans Mente, sed ore minor, fructu, non fronde beatus, Sensus diuicias uerbi breuitate coartat. Illic Sydonii trabeatus sermo refulgens Sydere multiplici splendet gemmisque colorum Lucet et in dictis depictus pauo resultat. Nunc tenuem gracili meditatus harundine musam, Nec tamen exanguis sermo ieiunia luget, Nunc medium, nec in ima ruens, nec in ardua turgens, Nunc tonat altiloquis describens seria uerbis, Nunc tamen inflato tumidus crepat ille boatu. Hoc cultu festiua suam non detrahit artem Virgo, sed in cultus eius factura redundat. Gemmis stellatam speciem themonis inignit, Argento sparsim themonem uestit et ipsi Ligni materie, que pollet honore minori, Extremus succurrit honor redimitque minorem. Ligni primeuos ortus omnesque querelas Splendor adoptiuus sepelit lignique uetustas Exulat et primos sic obliuiscitur ortus. Ergo themonem gemmarum sydus inaurat, Immo diem uerum reddit lux ista diesque Materialis hebet, nam lux natiua diei Lumen adoptiuum tantum miratur adorans. A simili uariis inscribit floribus axem Virgo, flore nouo cogens iuuenescere ferrum; Et quamuis ferrum soleat torpere rigore Frigoris et brume soleat redolere pruinam, Hoc hyemem nescit, frigus natale relinquens, Vsurpatque sibi risus et gaudia ueris Et faciem prati pretendit ymagine florum. Dum sic themonem gemmis et floribus axem Exhilarat uirgo, cumulum largita decoris, Pingentis calamo cedit tuba, dat loca celti Cornu, sicque duo sumunt sibi iura duorum.
92
[272-385]
93
Quarta soror sequitur. Quarte rota prima sororis Est opus: huic operas operose dedicat illa Et, quamuis hec quarta foret, tamen esse secundam Se negat, in facto contendens prima uocari. Ergo decora, decens, gracilis, subtilis, acuta Pollet et in uultu monstratur copia mentis, Nam uultus noster liber est et littera cordis Nuncius, interpres uerax animique figura. Solliciti uultus, animum prudentis, honesti Cultus, attenti speciem formamque modesti Hec gerit et sexum transcendit mente uirili. Non eius roseos color incolit aduena uultus, Sed color indigena regnat nec purpura uultus Secum furtiui patitur fermenta coloris. Demittit caput in terram nec lubrica sensus Venatur; menti cedens agit occia uisus. Mensam Pyctagore, que menti pabula donat, Delicias animi sapiens, non corporis escas, Sustinet una manus; pugnas manus altera monstrat, Agmina disponit numerorum, prelia fingit, Indicat insultus uarios numerosque rebelles, Tandem subtili concludit bella triumpho. Ex bysso contexta, suo uestita colore, Vestis sidereos inuestit uirginis artus. Materies subtilis erat; subtilius ipsam Materiam precellit opus: sic preuenit usus Nature uires naturaque uincitur arte. Hic pictura loquens scripto clamansque figuris, Muta tamen, totam numerandi predicat artem: Que numeri uirtus, que lex, quis nexus et ordo, Nodus, amor, racio, fedus, concordia, limes; Quo modo concordi numerus ligat omnia nexu, Singula componit, mundum regit, ordinat orbem, Astra mouens, elementa ligans animasque maritans Corporibus, terras celis, celeste caduco; Quomodo nascenti mundo rebusque creandis Principium, finis, exemplar, forma, sigillum Hic erat, ad cuius formam deitatis ydea Impressit rebus formas mundoque figuras; Quomodo principium numeri, fons, mater, origo Est monas, et de se numeri parit unica turbam; Quomodo Virgo parit, gignens manet integra, simplex Sese multiplicat, de sese gignit et in se Incorrupta manet, partus imitata parentis; Quis numerus numerans censetur, quis numeratus, Quis repetit, quis distribuit, quis colligit, aufert, Addit et ad primum radices extrahit ortum; Quo iuris merito uel qua racione uocetur Femina par numerus, impar mas, uirgo Minerua; Cur animam, celum, racionem, gaudia, uitam Impare sub numero prudentum dogma figuret; Cur corpus, terram, sensum, lacrimabile, mortem Par numerus signet peioraque fata loquatur; Quis numerus punctum, quis linea quisue figura Plana uel equorum laterum, quis spera uocatur, Quis quadrus uel quis solidus, quis piramis aut quis Ciclicus est a se qui circumflectitur in se; Quis numerus propriis completur partibus aut quis Vel partes superat, uel ab hiis superatus habundat; Que numerum numero concordia nectit et unde Prouenit, ut uicibus mediis extrema ligentur; Cur duo quadrati medio nectantur in uno Vel solidos nectat mediis iunctura duobus. Hoc igitur cultu uirgo preculta laboris Pondera non fugiens, ne pondere pondus honoris Effugiat, dum uitat honus ne utiet honorem, Robur uirgineum cumulo uirtutis et arte Transgrediens, superat uir sensu, femina sexu: Sir uir, sic mulier, animo non illa sed ille est. Nec motu subito quod concipit exprimit actu, Nec quod mens gignit subitos deducit in actus, Nam, si conceptum pariat mens ipsa, priusquam Formam suscipiat conceptus mentis in aluo, Vel firmum capiat mentis matrice sigillum, Nutritumque diu racionis fomite uiuat, Fetus abortiuus subito decurret ad ortus, Non uita dignus proprio morietur in ortu, Vel uiuens saltem lugebit crimina forme. Ergo legitimo ne partus mentis ab ortu Deuiet et nullam ducat de matre querelam, Mens gignit, nutrit racio, quod parturit actus Fabricat in thalamo mentis mentale, priusquam Materiale foras opus euocet. Ergo labore Mentis et artificis animi studiique fauore Erigitur rota mentalis, post materiali Effigie describit eam; sic mente priorem Concipit ut pariat, actu parit illa secundam. Instrumenta prius manibus prefecta relinquens, Ingreditur lathomi studium, domat arte rigorem Marmoris et primum partes complanat ad unguem. Scrupulus in planum descendit, surgit in equm Vallis et in curuum demittitur angulus, orbis Planiciem claudit planumque reducit in orbem. Sed tumor in medio surgens supereminet, immo Sic in supremum tendens non deserit imum. Partibus in curuum, ferro mediante, redactis, Exhaurit partes uirgo marmorque fenestris Distinguens, totum spaciis intersecat orbem. Collocat in medio centrum mediumque coronat Multiplici radio quem latus circinat orbis. Hic pictura docet auctores qui numerandi Inuenere uias, artem docuere, latentem Produxere foras, fama coluere iacentem. Illic Nichomacus predicta ludit in arte Et quasi per numeros rerum secreta prophetat; Illic castra tenet et eadem miles in arte Gilbertus saltu fallaci transilit artem, Pictagoras menti proprie conuiuia donans, Non carni, saciens animos, non corpora pascens, Certis ascribit numerorum legibus ortus, Esse, uices, causas, motus et uincula rerum; Indulget numeris tanto Crisipus amore Eius ut in uerbo numerus factoque resultet Semper et in sompnis illum numerare putares.
94
[386-468]
95
Quinta soror, quarte similis, gerit ore priorem. Pingit eam cultu factoque recurrit in illam, Nec uacat a simili studio sequiturque sororem. In studiis exemplat eam, factumque sororis Respiciens, eius facto sua facta sigillat, Et quam iamdudum fecit Natura sororem, Fit soror in facto, cumulans ius omne sororis, Namque docet racio, ius postulat, exigit ordo Vt fateatur opus id quod natura fatetur. Pro speculo uultum gerit hec preclara tuenti, Nam quicumque uidet uultum se uisus in illo Cernit et in speculo uultus epulatur ocellus. Dum citharam manus una gerit, manus altera cordas Sollicitat dulcemque soni parit illa saporem, Auri dans epulas oculisque prohemia somni. Quo cantu lapides mollescere, currere siluas, Flumina stare, feras mitescere, cedere lites Iussit TraÔcius uates, fractoque rigore, Compulit Eumenides lacrimis Ditemque coegit Esse pium Furiasque suum nescire furorem; Quo cantu Tyrios montes in menia uertit Amphion, sic saxa domans quod nulla securis Edomuit rigidas cautes, quas sola domare Vox cythare potuit, tenuitque silencia ferrum. Insigni uestita toga se pacis alumpnam Esse puella docet nec querere fulgura belli. Illic picture ridens lasciuia ludit, Scemate sub uario monstrans quid musica possit, Que sint uincla, quibus compaginet omnia nodis, Que species artis, que musica colligit horas, Distinguit menses, locat anni tempora, cogit Excursus, elementa ligat iungitque planetas, Astra mouet uariasque uices que musica nectit, Corporis humani partes mundumque minorem Ordinat et specie mundi melioris honorat, Vt sic pigmeus fraterculus esse gigantum Maiorisque minor mereatur ymagine pingi; Que partes anime sociat, que federat illam Carni confirmatque fidem, que musica uoces Diuidit et numeris uariat discrimina uocum; Que racio cur omne melos dulcesque sonorum Cantus non gignit uox una sed unio uocum, Dissimilis similisque sonus, diversus et idem, Vnicus et simplex, dupplex, difformis et alter; Quo modo mutato se mutat musica cantu, Cum lacrimis risus, cum ludis seria texens. Nunc enarmonice resonat, nunc tristia fingens Ditonico cantu luget, nunc cromate ludit; Que uox ad uocem fit duppla uel in diapason Quis resonet cantus, uel quis sexqualter ad illum Sit sonus aut illi concors sonet in diapente; Que uocum iunctura parit diatessaron, in qua Cum tribus una sonans uox litigat, immo iocatur; Qua racione toni pars altera semper habundet, Transgrediens partem reliquam ne possit in equas Distribui partes tonus integer, immo parumper Excedat pars una toni superetque minorem Et proprio uincat pars altera comate limma, Nec tamen equali sectas libramine partes In duo diuisum diasymata coma recuset. Hoc igitur splendens habitu cultuque decoris Virgo nitens, usum cythare deponit ad horam, Dum subit officium fabri lapidemque caloris Imperio conuertit in es, ex ere secundam Fabricat illa rotam, que forme laude priorem Demonstrans, prime se predicat illa sororem, Et, quamuis diuersa foret que diuidit illas Materies, has forma tamen facit esse gemellas. Illic artifices quos musica gaudet habere Consortes, uel quos proprii dignatur honore Nominis amplecti, scripture fama perhennat. Mellite uocis Millesius exerit usum Et ueluti quedam cantus encenia donat Auribus et tali mentes effeminat arte. Alter ab opposito cantus fastidia lenti, Obtuse uocis rixam cantusque rebelles, Qui magis impugnant aures quam uoce salutent Inuenit et nostras offendit cantibus aures. Nauigat in medio partemque relinquit utramque Gregorius noster, reffugitque pericula uocum; Cantus Syrenum fugiens uitansque Caribdim Musica letatur Michalo doctore suosque Corrigit errores, tali dictante magistro.
96
[469-512]
97
Instat sexta soror operi, se funditus urget Ad studium, studio reliquis studiosius herens. Certatim gestus, habitus, decor huius honorem Accumulant pariter, eius pro laude loquentes. Encleticum gerit illa caput nec corporis ullam Iacturam patitur, sed lumen legat in unum, Vt quibus insideat mens, enclesis ipsa loquatur. Exponit mentem facies animumque fatetur. Virgam uirgo gerit, qua totum circinat orbem, Qua terre spacium metitur, qua mare certis Limitibus claudit, qua circinat ardua celi. Et quamuis eius uestis respersa minutim Pulueris imbre foret, non denigratur honestas Materie formeque decor, sed gramate multo Picturata nitet multoque superbit honore. Hic artem totam picture lingua recenset, Que mensurandi doctrinam fundit et usum Edocet, immensum claudit, spatiosa refrenat Paruaque consequitur, metitur magna, profundum Scrutatur, ualles habitat, conscendit in altum. Hic legitur quid sit punctum, que linea curua, Recta uel equalis, que circumflexa uocetur Queue superficies piano contenta, profundum Ignorans altoquc carens, decurrit in equm; Quid sit tetragonus, quid forma triangula, quid sit Mensura triplici clausum, quid sterion aut quid Circumducta sua describat linea centro; Cur centrum sedet in medio, cur angulus omnis Aut obtusus hebet, aut sursum tendit acutus Obtusoque minor sit rectus, maior acuto; Cur iuxta leges artis normamque datorum, Supra grama datum proeedens tramite recto, Equorum laterum trigonus describitur, in quo Sese prosternens partem data linea donat; Qualiter a puncto ducatur linea cumpar Proposite reddensque datam; cur linea maior De se producat, abciso fine, minorem; Cur huius tyrones artis eleufuga terret Atque prius cogit illos exire profundum Quam subeant labique priusquam in arte laborent; Qua racionis ope sibi forma triangula formam Repperit equalem; cur linea partibus equis Scinditur, aut simili distinguitur angulus arte Inque duos unum diuisio diuidit una.
98
[513-533]
99
Hac igitur ueste uirgo nitet, immo uirago Glossat in hac mentem, uirge dans ocia, fabrum Induit et sparsam mentem componit in unum. Mente, manu, studiis inuadit, corrigit ipsam Plumbi materiam quam crebro malleus urget. Imprimit ad placitum formam, uetus exit et intrans Forma recens plumbi ueteres excusat abusus. Nascitur ex plumbo rota tercia, nata priorem Reddit et in uultu formam gerit illa prioris, Illic artifices pictoris littera clamat, Qui rerum tractus, mensuras, pondera fines, Limite sub certo claudentes, aera, celum, Astra, fretum, terras simili racione tuentur. Hic geometra Tales sine motu preterit orbem Aerii tractus, sine pennis transuolat equor, Occeani spacium sine remige transit, in astra Absque gradu graditur, sine tactu tangit Olimpum. In seriem precepta ligans artemque retexens, Euclides partes artis locat ordine iusto, Quas ueluti quodam racionis fune ligatas Nectit et ex una reliquas exire putares.
100
LIBER QUARTUS

The Latin Library (thelatinlibrary.com), via CLTK's latin_text_latin_library mirror. Public Domain Mark 1.0: no copyright. Licence: Public Domain Mark 1.0. Source.