Epistulae

uertentur in patres tnos, cum de discipulis eos feceris magistros et in sacerdotali gradu omnium testimonio \'. sin autem patres ecclesiae intellegimus Abraham, Isaac et Iacob et reliquos patriarchas, filios, qui ei in patrum honore sunt nati, apostolos intellegamus, qui missi sunt a domino praedicare usque ad extremum terrae et baptizare credentes in nomine trinitatis.

sed quaeritur, quomodo ecclesia de gentibus patres habere possit Abraham, Isaac et Iacob, cum ei supra dictum sit: obliuiscere populum tuum et domum patris tui. legamus euangelium: nolite dicere: patrem habemus Abraham; potens est deus de lapidibus istis — hoc est: de duro corde gentilium — suscitare filios Abrahae, et in alio loco: si filii essetis Abrahae, opera Abrahae faceretis. et in Genesi ad ipsum Abraham loquitur deus: in semine tuo benedicentur omnes gentes.

sicut enim ille in praeputio ex fide iustificatus est, ita et nos in eadem fide, si habuerimus fidem et opera patris nostri Abraham. potest hoc ipsum et ad saluatorem dici uel a patre uel a prophetali choro et ab spiritu sancto: \'pro patribus tuis, stirpe uidelicet Iudaeorum, qui te reliquerunt et negauerunt, nati sunt tibi filii — apostoli et de nationibus credentes —, quos constituisti principes in uniuersa terra\'.

Memor ero nominis tui in omni generatione et generatione. propterea populi confitebuntur tibi in aeternum et in saeculum saeculi. in Hebraico: recordabor nominis tui in omni generatione et generatione. propterea populi confitebuntur tibi in saeculum et in aeternum. quod nos interpretati sumus confitebuntur tibi, Symmachus transtulit laudabunt te.

regina, jjuae steterat. a dextris regis in uestitu deaurato et iussa fuerat obliuisci populi et domus patris sui et iterum illi dictum erat: pro patribus tuis nati sunt tibi filii; constitues eos principes super omnem terram, intellegens, quanta decoranda sit gloria et quibus praemiis subleuanda, conuertit ad sponsum uoces suas et pollicetur recordaturam se semper nominis sponsi in omni generatione et generatione.

quod promisit, uidemus expletum. ipsa Christiana nobis omnibus Christianorum nomen inposuit, nomen nouum, in quo benedicuntur omnes familiae gentium. recordatur autem non in una generatione, sed in omnibus, uel cunctas significans nationes uel duas generationes, Iudaeorum atque gentilium. et quia hoc parum est, si in duabus generationibus nominis domini recordetur, propterea populi, qui in ecclesia fuerint, confitebuntur et laudabunt dominum in aeternum et in saeculum saeculi.

Quando et tu, o filia Principia, sanctorum mixta choro inter uirgines duceris ad regem et ex domibus eburneis delectabis sponsum in honore tuo, tunc recordare et mei, qui huius psalmi tibi domino reuelante intellegentiam tribui, et dicito: memor ero nominis tui, ut, quae partem intellexisti carminis, intellegas, si uita comes fuerit, et totum Canticum canticorum.

Sanato uulneri et in cicatricem superinductae cuti medicina colorem reddere noluerit, dum pulchritudinem corporis quaerit, plagam doloris instaurat. ita et ego, serus consolator, qui inportune per biennium tacui, uereor, ne nunc inportunius loquar et adtrectans uulnus pectoris tui, quod tempore et ratione curatum est, commemoratione exulcerem.

quae enim aures tam durae, quae de silice excisa praecordia et Hyrcanarum tigrium lacte nutrita possunt sine lacrimis Paulinae tuae audire nomen? quis parturientem rosam et papillatum corymbum, antequam in calathum fundatur orbis et tota rubentium foliorum pandatur ambitio, inmature demessum aequis oculis marcescere uideat? fractum margaritum, uirens zmaragdi gemma contrita est. quid boni habeat sanitas, languor ostendit. plus sensimus, quod habuimus, postquam habere desiuimus.\'

In agro terrae bonae tres fructus legimus, centesimum, sexagesimum et tricesimum; in tribus mulieribus et sanguine et uirtute coniunctis tria Christi praemia recognosco. Eustochium uirginitatis flores metit, Paula laboriosam uiduitatis aream terit, Paulina castum matrimonii cubile conseruat. tali filiarum mater fulta comitatu totum sibi in terris uindicat, quod Christus promisit in caelo.

et ut quadrigam domus una emitteret sanctitatis et feminarum uirtutibus responderent uiri, additur comes Pammachius, uerum Hiezechielis cherubin, cognatus, gener, maritus, immo frater amantissimus, quia sancta consortia spiritus uocabula non tenent nuptiarum. huic ἂρματι. Iesus praesidet, de his equis et Ambacum canit: ascendes super equos tuos et adequitatio tua salus.inparicursu, pari animo ad palmam tenditur. discolores equi, sed uoluntate concordes unum aurigae iugum trahunt non expectantes flagelli uerbera, sed ad uocis hortamenta feruentes.

Dicamus aliquid et de philosophis. quattuor uirtutes describunt Stoici ita sibi inuicem nexas et mutuo cohaerentes, ut, qui unam non habuerit, omnibus careat: prudentiam, iustitiam, fortitudinem, temperantiam. has omnes sic habetis sinas, ut tamen emineatis in singulis. prudentia in te, in matre iustitia, in uirgine fortitudo, in nupta temperantia praedicatur.

quid enim eo sapientius, qui contempta mundi stultitia Christum secutus est, dei uirtutem et dei sapientiam? quid matre iustius, quae inter liberos opibus distributis docuit diuitias contemnendo, quid filii amare. deberent? quid Eustochio fortius, quae nobilitatis portas et adrogantiam generis consularis uirginali proposito fregerit et in urbe prima primum genus subiugauerit pudicitiae? quid Paulina temperantius, quae legens illud apostoli: honorabiles nuptiae et cubile inmaculatum nec: sororis felicitatem nec matris continentiam ausa appetere maluit in humilioribus tuto pergere quam pendulo gradu in sublimioribus fluctuare?

quamquam illa inito semel matrimonio nihil aliud diebus ac noctibus cogitauit, nisi ut reddito fructu nuptiarum secundum castimoniae gradum arriperet et, tanti dux femina facti, uirum proposito suo iungeret non relinquens salutis comitem, sed expectans. dumque crebris abortiis et experta fecunditate conceptuum non desperat liberos et socrus auiditatem maritique tristitiam praeponit inbecillitati suae, passa est aliquid de Rachelis exemplo et pro filio doloris ac dexterae uirum desiderii sui peperit heredem. certisque auctoribus didici illam non primae sententiae dei: crescite et multiplicamini et replete terram nec officio coniugali seruire uoluisse, sed ad hoc optasse filios, ut Christo uirgines pareret.

Legimus et uxorem sacerdotis Finees audita captiuitate arcae domini subito uteri dolore correptam edidisse filium Hicabod et inter manus et officia feminarum animam emisisse cum prole. de prima Beniamin, hoc est \'filius uirtutis ac dexterae\', de secunda inclitus sacerdos dei ex arcae cognomine nascitur.

nobis post dormitionem somnumque Paulinae Pammachium monachum ecclesia peperit postumum et patris et coniugis nobilitate patricium, elemosynis diuitem, humilitate sublimem. apostolus scribit ad Corinthios: uidete, fratres. uocationem uestram, quia non multi sapientes iuxta carnem, non multi potentes, non multi nobiles. hoc nascentis ecclesiae rudimenta poscebant, ut granum sinapis paulatim in arborem cresceret, ut sensim euangelii fermentum totam ecclesiae massam altius eleuaret. nostris temporibus Roma possidet, quod mundus ante nesciuit. tunc rari sapientes, potentes, nobiles Christiani, nunc multi monachi sapientes, potentes, nobiles. quibus cunctis Pammachius meus sapientior, potentior, nobilior: magnus in magnis, primus in primis, άρχιστρατηὸς monachorum. tales Paulina morte sua nobis liberos edidit, quos uiuens cupiuerat possidere. laetare, sterilis, quae non paris, erumpe et clama, quae non parturis, quoniam, quot Romae pauperes sunt, tot filios repente genuisti.

Ardentes gemmae, quibus ante collum et facies ornabatur, 5 egentium uentres saturant; uestes sericae et aurum in fila lentescens in mollia lanarum uestimenta mutata sunt, quibus repellatur frigus, non quibus nudetur ambitio; deliciarum quondam supellectilem [uirtus insumit. ille caecus extendens manum et saepe, ubi nemo est, clamitans heres Paulinae, coheres Pammachii est; illum truncum pedibus et toto corpore se trahentem tenera puellae sustentat manus. fores, quae prius salutantum turbas uomebant, nunc a miseris obsidentur.

alius tumenti aqualiculo mortem parturit; alius elinguis et mutus et ne hoc quidem habens, unde roget, magis rogat, quia rogare non potest; hic debilitatus a paruo non sibi mendicat stipem; ille putrefactus morbo regio superuiuit cadaueri suo: non, mihi si linguae centum sint oraque centum, omnia poenarum percurrere nomina possim.

hoc exercitu comitatus incedit, in his Christum confouet, horum sordibus pauperum, egentium candidatus sic festinat ad caelum. ceteri mariti super tumulos coniugum spargunt uiolas, rosas, lilia floresque purpureos et dolorem pectoris his officiis consolantur: Pammachius noster sanctam fauillam ossaque ueneranda elemosynae balsamis rigat. his pigmentis atque odoribus fouet cineres quiescentes sciens scriptum: sicut aqua extinguet ignem, sic elemosyna peccata.

quantas uirtutes habeat misencordia et quibus donanda sit praemiis, et beatus Cyprianus grandi uolumine exsequitur et Danihelis consilium probat, qui regem , si se audire uoluisset, scit pauperum sustentatione saluandum. gaudet huiusce modi filiae mater herede, non dolet opes ad alium peruenisse, quas cernit isdem, quibus ipsa uoluerat, erogari. quin potius gratulatur absque labore suo sua uota conpleri; non enim substantiae deminutio, sed operarii commutatio est.

Quis hoc crederet, ut consulum pronepos et Furiani germinis decus inter purpuras senatorum furua tunica pullatus incederet, ut non erubesceret oculos sodalium, ut deridentes se ipse rideret? est confusio, quae ducit ad mortem, et est confusio, quae ducit ad uitam. prima uirtus est monachi contemnere hominum iudicia et semper apostoli recordari dicentis: si adhuc hominibus placere uellem, Christi seruus non essem.

tale quid et dominus loquitur ad prophetas: quod posuerit faciem eorum quasi urbem aeneam et lapidem adamantinum et columnam ferream, ne pauerent ad iniurias populi, sed inpudentiam subsannantium frontis rigore contererent. ingenia liberaliter educata facilius uerecundia quam metus superat et, quos tormenta non uincunt, interdum uincit pudor. non est parum uirum nobilem, uirum disertum uirumque locupletem potentium in plateis uitare comitatum, miscere se turbis, adhaerere pauperibus, rusticis copulari, de principe uulgum fieri. sed quanto humilior, tanto sublimior est.

Lucet margaritum in sordibus et fulgor gemmae purissimae etiam in luto radiat. hoc est, quod dominus repromisit: glorificantes me glorificabo. alii hoc intellegant de futuro, quando maeror uertitur in gaudium et transeunte mundo sanctorum corona non transit: ego et in praesentiarum uideo promissa conpleri.

antequam Christo tota mente seruiret, notus erat-in senatu, sed et multi alii habebant infulas . totus orbis huiusce modi honoribus plenus est. primus erat, sed inter primos; praecedebat alios dignitate, sed et alios sequebatur. quamuis clarus honor uilescit in turba et apud bonos uiros indigna ipsa fit dignitas, quam multi indigni possident. unde egregie de Caesare Tullius: dum quosdam, ait, ornare uoluit, non illos honestauit, sed ornamenta ipsa turpauit.

at nunc omnes Christi ecclesiae Pammachium loquuntur. miratur orbis pauperem, quem huc usque diuitem nesciebat. quid consulatu inlustrius? annuus honor est et, postquam alius successerit, prior desinet. latent in multitudine laureae et triumphi interdum triumphantium sordibus polluuntur. quod ante per manus patriciis tradebatur et sola nobilitas possidebat, quo Marius, uictor Numidiae, Teutonum atque Cimbrorum, ob nouitatem familiae putabatur indignus, quod Scipio ultra annos pro uirtute meruit, nunc sola militia possidet et agrestia dudum corpora fulgens palmata circumdat. plus ergo accepimus, quam dedimus.

parua dimisimus et grandia possidemus, centuplicato faenore Christi promissa redduntur. in tali agro et Isaac quondam seuerat, qui paratus ad mortem ante euangelium euangelicam portauit .

Si uis, inquit, perfectus esse, uade, uende omnia, quae habes, et da pauperibus et ueni, sequere me. si uis perfectus esse: semper grandia in audientium ponuntur arbitrio. et ideo uirginitatem apostolus non imperat, quia dominus disputans de eunuchis, qui se castrassent propter regna caelorum, ad extremum intulit: qui potest capere, capiat. non est enim uolentis neque currentis, sed miserentis dei.

si uis perfectus esse: non tibi inponitur necessitas, ut uoluntas praemium consequatur. si ergo uis esse perfectus et desideras esse, quod prophetae, esse, quod apostoli, esse, quod Christus est, uende non partem substantiae, ne timor penuriae infidelitatis occasio sit et cum Anania et Sapphira pereas, sed uniuersa, quae possides. cumque uendideris, da pauperibus, non locupletibus, non superbis. da, quo necessitas sustentetur, non quo augeantur opes. cumque legeris illud apostoli: boui trituranti os non frenabis et: dignus est operarius mercede sua et: qui altari ministrant, de altari participantur, memento huius quoque sententiae: habentes uictum atque uestitum his contenti sumus.

ubi uideris fumare patinas et Phasides aues lentis uaporibus discoqui, ubi argenti pondus, feruentes mannos, comatulos pueros, pretiosas uestes, picta tapetia, ubi ditior est largitore, cui largiendum est, pars sacrilegii est rem pauperum dare non pauperibus. et tamen non est satis perfecto et consummato uiro opes contemnere, pecuniam dissipare et proicere, quod in momento et perdi et inueniri potest. fecit hoc Crates Thebanus, fecit Antisthenes, fecerunt plurimi, quos nitiosissimos legimus. plus debet Christi discipulus praestare quam mundi; philosophus gloriae animal et popularis aurae atque rumorum uenale mancipium est.

tibi non sufficit opes contemnere, nisi Christum sequaris. Christum autem sequitur, qui peccata dimittit et uirtutum comes est. Christum scimus sapientiam. hic thensaurus in agro scripturarum nascitur, haec gemma multis emitur margaritis. sin autem adamaueris captiuam mulierem, id est sapientiam saecularem, et eius pulchritudine captus fueris, decalua eam et inlecebras crinium atque ornamenta uerborum cum emortuis unguibus seca.

laua eam prophetali nitro et tunc requiescens cum illa dicito: sinistra eius sub capite meo et dextera illius amplexabitur me multos tibi fetus captiua dabit ac de Moabitide efficietur Israhelitis. Christus sanctificatio est, sine qua nemo uidebit faciem dei, Christus redemptio, idem redemptor et pretium, Christus omnia, ut, qui omnia propter Christum dimiserit, unum inueniat pro omnibus et possit libere proclamare: pars mea dominus.

Sentio te diuinis ardere doctrinis nec temeritate quorundam docere, quod nescias, sed ante discere, quod docturus es. simplices epistulae tuae olent prophetas, apostolos sapiunt. non coturnatam affectas eloquentiam nec more puerorum argutas sententiolas in clausulis struis. cito turgens spuma dilabitur et quamuis grandis tumor contrarius sanitati est.

scitum est illud Catonis: sat cito, si sat bene, quod nos quondam adulescentuli, cum a praefecto oratore in praefatiuncula diceretur, risimus. meminisse te puto erroris mutui, quando omne Athenaeum scholasticorum uocibus consonabat: sat cito, si sat bene. felices, inquit Fabius, essent artes, si de illis soli artifices iudicarent. poetam non potest nosse, nisi qui uersum potest struere; philosophos non intellegit, nisi qui scit dogmatum uarietates; manu facta et oculis patentia magis probant artifices.

nostra quam dura sit necessitas, hinc potes animaduertere, quod uulgi standum est iudicio et ille in turba metuendus, quem cum solum uideris, despicias. haec praeteriens tetigi, ut eruditis contentus auribus non magnopere cures, quid inperitorum de ingenio tuo rumusculi iactitent, sed prophetarum cotidie medullas bibas, Christi μύστης, patriarcharum συμμύστης.

Siue leges siue scribes siue uigilabis siue dormies, <) tibi semper bucina in auribus sonet, hic lituus excitet animam tuam, hoc amore furibundus quaere in lectulo, quem desiderat anima tua, et loquere confidenter: ego dormio et cor meum uigilat. cumque inueneris eum et tenueris, ne dimittas. et si pauxillulum dormitanti elapsus fuerit e manibus, noli protinus desperare. egredere in plateas, adiura filias Hierusalem, repperies eum cubantem in meridie, lassum. ebrium, noctis rore madefactum, inter greges sodalium, in aromatum uarietatibus, inter poma paradisi.

ibi ei da mamillas tuas, sugat de erudito pectore et requiescat inter medios cleros, pinnae deargentatae columbae et interiora eius in fulgore auri. paruulus iste et puer, qui butyro et melle saginatur, qui inter caseatos nutritus est montes, cito crescit in iuuenem, uelociter in te hostes spoliat, mature praedatur Damascum et regem uincit Assyrium.

Audio te xenodochium in portu fecisse Romano et uirgam de arbore Abraham in Ausonio plantasse litore. quasi Aeneas noua castra metaris et super undam Thybridis, ubi ille cogente quondam penuria crustis fatalibus et quadris patulis non pepercit, tu uiculum nostrum, id est domum panis, aedificas et diuturnam famem repentina saturitate conpensas.. euge, noster, initia ; statim summum tenes;

de radice peruenis ad cacumen; primus inter monachos in prima urbe primum sequeris patriarcham. Loth, quod interpretatur \'declinans\', campestria eligat et iuxta Pythagorae litteram facilia magis et sinistra ac peritura sectetur; tu in arduis et saxosis cum Sarra tibi monumentum para, ut iuxta sit ciuitas litterarum deletisque gigantibus filiis Enac hereditatem tuam gaudium et risus excipiat.

diues erat Abraham auro, argento, pecore, possessione, uestibus tantamque habebat familiam, ut ad subitos nuntios iuuenibus electis armare posset exercitum et quattuor reges, quos quinque reges fugerant, in Dan consecutus occideret; et tamen, postquam crebro hospitalitatis officio, dum homines non refutat, suscipere meruit deum, non seruis et ancillulis imperauit, ut hospitibus ministrarent, et bonum, quod exercebat, per alios minuit, sed quasi reperta praeda cum Sarra sua humanitati solus incubuit. ipse pedes lauit, ipse pinguem uitulum portauit umeris de armento, stetit ut seruus peregrinis prandentibus et manibus coctos cibos ieiunaturus adposuit.

Haec moneo, frater carissime, pietate, qua te diligo, ut non solum pecuniam, sed te ipsum Christo offeras, hostiam uiuam, placentem deo, rationabile obsequium tuum, et imiteris filium hominis, qui non uenit ministrari, sed ministrare et, quod patriarcha alienis, hoc discipulis et seruis magister exhibuit et dominus. corium pro corio et omnia, quae homo possidet, dare potest pro anima sua. sed tange, inquit diabolus, carnes eius, nisi in faciem benedixerit tibi.

scit hostis antiquus maius continentiae quam nummorum esse certamen. facile abicitur, quod haeret extrinsecus; intestinum bellum periculosius est. coniuncta disglutinamus, unita dissicimus. Zacheus diues erat, apostoli pauperes. reddidit ille quadruplum, quod rapuerat, diuisitque pauperibus medietatem substantiae, quae remanserat; suscepit Christum hospitem, salus est facta domui eius; et tamen, quia paruulus erat et apostolicae proceritati se non potuerat coextendere, non fuit in duodecim apostolorum numero. apostoli autem, quantum ad diuitias, nihil, quantum ad uoluntatem, totum mundum pariter reliquerunt.

si offeramus Christo opes cum anima nostra, libenter suscipit; si autem, quae foris sunt, deo, quae intus, diabolo demus, non est aequa partitio et dicitur nobis: nonne, si recte offeras et non recte diuidas, peccasti?

Quod patricii generis primus inter primos monachus esse coepisti, non tibi sit tumoris, sed humilitatis occasio, scienti filium dei factum filium hominis. quantumcumque te deieceris, humilior Christo non eris. esto, incedas pedibus, fusca tunica uestiaris, aequeris pauperibus, inopum cellulas dignanter introeas, caecorum oculus sis, manus debilium, pes claudorum, ipse aquam portes, ligna concidas, focum extruas: ubi uincula? ubi alapae? ubi sputa? ubi flagella? ubi patibulum?

ubi mors? et cum omnia, quae dixi, feceris, ab Eustochio tua Paulaque uinceris, si non opere, at certe sexu. ego quidem Romae non eram et tunc me tenebat heremus — atque utinam pertenuisset! — quando socero tuo uiuente Toxotio saeculo seruiebant, sed tamen audio: quae inmunditias platearum ferre non poterant, quae eunuchorum manibus portabantur et inaequale solum molestius transcendebant, quibus serica uestis oneri erat et solis calor incendium, nunc sordidatae et lugubres et sui conparatione forticulae uel lucernas concinnant uel succendunt focum, pauimenta uerrunt, mundant legumina, holerum fasciculos in feruentem ollam deiciunt, adponunt mensas, calices porrigunt, effundunt cibos, huc illucque discurrunt.

et certe magnus uirginum chorus cum illis habitat. num huiusce modi ministeria aliis imperare non poterant? sed nolunt uinci ab his labore corporum, quas ipsae superant uirtute animi. haec dico, non quo de ardore mentis tuae quicquam dubitem, sed quo currentem inpellam et acriter dimicanti feruorem fauore augeam.

Nos in ista prouincia aedificato monasterio et diuersorio propter extructo, ne forte et modo Ioseph cum Maria ueniens non inueniat hospitium, tantis de toto orbe confluentibus turbis obruimur monachorum, ut nec opus deserere nec supra uires ferre ualeamus.

unde, quia paene nobis illud de euangelio contigit, ut futurae turris non ante conputaremus inpensas, conpulsi sumus fratrem Paulinianum ad patriam mittere, ut semirutas uillulas, quae barbarorum effugerunt manus, , ne coeptum sanctorum ministerium deserentes risum maledicis et aemulis praebeamus.

In calce epistulae recordatus sum quadrigae uestrae et proposito quintam deesse Blesillam, paene oblitus de ea loqui, quae prima de uobis praecessit ad dominum. uere nunc quinque in tres et duas uidemus esse diuisos: illa cum sorore Paulina dulci somno fruitur, tu duarum medius ad Christum leuius subuolabis.

Habeo gratiam, quod pro subscripta salutatione plenam mihi epistulam reddidisti, sed breuiorem multo, quam ex te uellem sumere, tali uiro, a quo, tempora quantalibet occupet, nullus sermo prolixus est. quamquam itaque nos negotiorum alienorum eorumque saecularium curis , tamen epistulae tuae breuitati facile non ignoscerem, nisi cogitarem, quam paucioribus uerbis meis redderetur.

quare adgredere, quaeso, istam nobiscum litterariam conlocutionem, ne multum ad nos disiungendos liceat absentiae corporali; quamquam simus in domino spiritus unitate coniuncti, etiam si ab stilo quiescamus et taceamus. et libri quidem, quos de horreo dominico elaborasti, paene te totum nobis exhibent.

si enim propterea te non nouimus, quia faciem corporis tui non uidimus, hoc modo nec ipse te nosti; nam tu quoque non uides eam. si autem tibi non ob aliud notus es, nisi quia nosti animum tuum, et nos eum non mediocriter nouimus in litteris tuis, in quibus benedicimus domino, quod tibi et nobis omnibusque fratribus, qui tua legunt, te talem dedit.

Liber quidam tuus inter cetera non diu est ut uenit in manus nostras. quae sit eius inscriptio, nescimus adhuc; non enim hoc codex ipse, ut adsolet, in liminari pagina praetendebat. \'epitaphium\' tamen appellari dicebat frater, apud quem inuentus est.

quod ei nomen tibi placuisse ut inderetur, crederemus, si eorum tantum uel uitas uel scripta ibi legissemus, qui iam defuncti essent; cum uero multorum et eo tempore, quo scribebatur, et nunc usque uiuentium ibi commemorentur opuscula, miramur, cur hunc ei titulum uel inposueris uel inposuisse credaris. sane utiliter a te conscriptum eundem librum satis adprobamus.

In expositione quoque epistulae Pauli apostoli ad Galatas inuenimus aliquid, quod nos multum moueat. si enim ad scripturas sanctas admissa fuerint uelut officiosa mendacia, quid in eis remanebit auctoritatis? quae tandem de scripturis illis sententia proferetur, cuius pondere contentiosae falsitatis obteratur inprobitas? statim enim ut protuleris, si aliter sapit, qui contra nititur, dicet illud, quod prolatum erit, honesto aliquo officio scriptorem fuisse mentitum.

ubi enim hoc non poterit, si potuit in ea narratione quam exorsus apostolus ait: quae autem scribo uobis, ecce coram deo, quia non mentior, credi adfirmarique mentitus eo loco, ubi dixit de Petro et Barnaba: cum uiderem, quia non recte ingrediuntur ad ueritatem euangelii? si enim recte illi ingrediebantur, iste mentitus est; si autem ibi mentitus? est, ubi uerum dixit? an ibi uerum dixisse uidebitur, ubi hoc dixerit, quod lector sapit, cum uero contra sensum lectoris aliquid occurrerit, officioso mendacio deputabitur?

non enim deesse poterunt causae, cur existimetur non solum potuisse, uerum etiam debuisse mentiri, si huic regulae conceditur locus. non opus est hanc causam multis uerbis agere praesertim apud te, cui sapienter prouidenti dictum sat est. nequaquam uero mihi , ut ingenium tuum diuino dono aureum meis obolis ditare contendam, nec est quisquam te magis idoneus, qui opus illud emendet.

Neque enim a me docendus es, quomodo intellegatur, quod idem dicit: factus , ut Iudaeos lucrifacerem, et cetera, quae ibi dicuntur conpassione misericordi, non simulatione fallaci. fit enim tamquam aegrotus, qui ministrat aegroto, non cum se febres habere mentitur, sed cum animo condolentis cogitat, quemadmodum sibi seruiri uellet, si ipse aegrotaret. nam utique Iudaeus erat, Christianus autem factus non Iudaeorum sacramenta reliquerat, quae conuenienter ille populus et legitime tempore, quo oportebat, acceperat.

ideoque suscepit ea celebranda, cum iam Christi esset apostolus, sed ut doceret non esse perniciosa his, qui ea uellent, sicut a parentibus per legem acceperant, custodire, etiam cum in Christo credidissent, non tamen in eis iam constituerent spem salutis, quoniam per dominum Iesum salus ipsa, quae illis sacramentis significabatur, aduenerat. ideoque gentibus, quod insuetos a fide reuocarent onere graui et non necessario, nullo modo inponenda esse censebat.

Quapropter non ideo Petrum emendauit, quod paternas traditiones obseruaret — quod si facere uellet, nec mendaciter nec incongrue faceret; quamuis enim iam superflua, tamen solita non nocerent —, sed quoniam gente cogebat iudaizare, quod nullo modo posset, nisi ea sic ageret, tamquam adhuc etiam post domini aduentum necessaria saluti forent; quod uehementer per apostolatum Pauli ueritas dissuasit. nec apostolus Petrus hoc ignorabat, sed id faciebat timens eos, qui ex circumcisione erant.

ita et ipse uere correctus est et Paulus uera narrauit, ne sancta scriptura, quae ad fidem posteris edita est, admissa auctoritate mendacii tota dubia nutet et fluctuet. non enim potest aut oportet litteris explicari, quanta et quam inexplicabilia mala consequantur, si hoc concesserimus; posset autem oportune minusque periculose demonstrari, si coram inter nos conloqueremur.

Hoc ergo Iudaeorum Paulus dimiserat, quod malum habebant, et in primis illud, quod ignorantes dei iustitiam et suam iustitiam uolentes constituere iustitiae dei non sunt subiecti; deinde, quod post passionem et resurrectionem Christi dato ac manifestato sacramento gratiae secundum ordinem Melchisedech adhuc putabant uetera sacramenta non ex consuetudine sollemnitatis sed ex necessitate salutis esse celebranda, quae tamen si numquam fuissent necessaria, infructuose atque inaniter pro eis Machabaei martyres fierent; postremo illud, quod praedicatores gratiae Christianos Iudaei tamquam hostes legis persequebantur.