Epistulae

Nobis tamen nec persuaderi potest eum esse purgatum, 15 quamuis ad nos a nescio quibus laicis sint gesta perlata, quibus ille auditum se et crederet absolutum. quae utrum uera sint, dubitamus, quod sub nulla illius concilii prosecutione uenerunt nec eorum aliquas accepimus de hac re litteras, apud quos istius rei iste praestitit causas. quod si de sua ille potuisset purgatione confidere, hoc magis credimus, quod egisset, quod multo uerius esse potuerat, ut illos cogeret epistulis suis, quid iudicauerant, indicare. uerum cum sint aliqua in ipsis posita gestis, quae obiecta partim ille uitando suppressit partim multa in se uerba retorquendo tota obscuritate confudit, aliqua magis falsis argumentis quam uera ratione, ut ad tempus poterat uideri, purgauit negando alia, alia falsa interpretatione uertendo.

Sed utinam, quod optandum magis est, iam se ille ad ueram catholicae fidei uiam ab illo sui tramitis errore conuertat, ut cupiat uelitque purgari considerans cotidianam dei gratiam adiutoriumque cognoscens, ut uideatur uerum et adprobetur ab omnibus manifesta ratione correctus non gestorum indicio sed ad catholicam fidem corde conuerso! unde non possumus illorum nec adprobare nec culpare iudicium, cum nesciamus, utrum uera sint gesta, ut, si uera sunt, illum constet magis subterfugisse, quam se tota ueritate purgasse. qui si confidit nouitque non nostra dignum esse damnatione, quod dicat, aut iam hoc totum se refutasse, quod dixerat, non a nobis accersiri, sed ipse debet potius festinare, ut possit absolui. nam si adhuc taliter sentit, quando se nostro iudicio quibusuis accitus litteris, cum sciat damnandum esse, committit? quod si accersiendus esset, ab his melius fieret, qui magis proximi et non longo terrarum spatio uidentur esse disiuncti. sed non deerit cura, si medicinae praebeat ille materiam. potest enim damnare, quae senserat, ac datis litteris erroris sui, ut regressum ad nos decet, ueniam postulare, & fratres carissimi.

Librum sane, qui eius esse diceretur, nobis a uestra caritate transmissum euoluimus. in quo multa contra dei gratiam legimus esse conscripta, multa blasphema, nihil quod placeret, nihil quod non penitus displiceret a quouis damnandum atque calcandum, cuius similia, nisi qui ista scripserat, nemo alter in mentem reciperet atque sentiret. nam hoc loco latius de lege disputare uelut coram posito repugnantique Pelagio necessarium esse non duximus, cum uobiscum totam scientibus parique nobiscum assensione gaudentibus conloquamur. tunc enim melius haec exempla ponuntur, quando cum his, quos harum constat rerum inprudentes esse, tractamus. nam de naturae possibilitate, de libero arbitrio et de omni dei gratia et cotidiana gratia cui non sit recte sentienti uberrimum disputare? anathemet ergo ista, quae sensit, ut illi, qui eius sermonibus fuerant praeceptisque conlapsi, quid tandem habeat fides uera, cognoscant. facilius enim reuocari poterunt, cum ista a suo senserint auctore damnari. quod si ille pertinaciter in hac uoluerit impietate persistere, agendum est, quatenus uel his possit subueniri, quos non suus sed huius magis error induxit, ne et illis haec medicina pereat, cuius iste talem non admittit nec postulat curam.

[Et alia manu:] Deus uos incolumes custodiat, fratres 10 carissimi. Dat. VI. Kl Febr.

Sanctum quidem studium uestrum, quo a me multa putatis esse quaerenda, ut contentiosis impietatibus non inermes resistere ualeatis, nec debet iustitia spernere nec caritas potest. sed diligentem ad omnia responsionem una epistula, quamlibet sit prolixa, non capit. plurimis autem opusculis nostris aut ad omnia aut pene ad omnia, quae requiritis. iam me respondisse, quantum potui, noueritis. quae si legatis. quoniam sic uos audio instituisse uitam, qua deo seruitis, ut uobis ad legendum uacet, aut omnis uobis patebit instructio aut non multum existimo defuturum, praesertim quia inest uobis doctor interior, cuius gratia tales estis. nam quid hominem ad aliquid discendum adiuuat homo, si non simus docibiles domini? et in hac tamen epistula nequaquam expectationem uestram, sicut dominus adiuuat, breui saltem responsione fraudabo.

Dominus ait: Qui crediderit et baptizatus fuerit, saluus erit; qui autem non crediderit, condemnabitur. si ergo. paruuli cum baptizantur, non inaniter dicitur, sed ueraciter agitur. ut inter credentes habeantur, unde etiam noua proles ore Christianorum omnium nuncupantur, profecto, si non crediderint, condemnabuntur ac per hoc, quia nihil ipsi male uiuendo addiderunt ad originale peccatum, potest eorum merito dici in illa damnatione minima poena, non tamen nulla. quisquis autem putat diuersitatem futuram non esse poenarum, legat, quod scriptum est: Tolerabilius erit Sodomae in die iudicii quam illi ciuitati. non ergo a deceptoribus inter regnum et supplicium medius locus quaeratur infantibus, sed transeant a diabolo ad Christum, hoc est a morte ad uitam, ne ira dei maneat super eos; ab hac quippe ira dei non liberat nisi gratia dei. quid est autem ira dei nisi a deo iusto poena debita atque uindicta? neque enim deus aliqua commotione turbatur, sicut irascitur mutabilis animus; sed ea, quae dicitur ira dei, nihil est aliud quam iusta poena peccati, quae non mirum quod transit in posteros.

Concupiscentia quippe carnalis, qua seminantur et concipiuntur, non erat ante peccatum nec fuisset omnino, nisi hominis inoboedientiam poena reciproca etiam suae carnis inoboedientia sequeretur. quo malo quamuis bene utatur nuptiarum bonum, non tamen sine illo fieri potest etiam nuptialis, id est liberorum procreandorum causa licitus honestusque concubitus; sine illo autem fieri posset, si humana in eo statu, in quo condita est, non peccando natura mansisset. possent enim membra etiam genitalia sicut cetera ad opus proprium peragendum nutu uoluntatis moueri, non aestu libidinis excitari. nam quis neget illa dei uerba: Crescite et multiplicamini non maledictionem peccatorum sed benedictionem fuisse nuptiarum? per hanc ergo concupiscentiam quia neque seminatus neque conceptus est Christus, quoniam se longe aliter habuit uirginis partus, per hanc, inquam, concupiscentiam quicquid hominum seminatur, concipitur, nascitur, ne puniatur. opus est renascatur. quia, etsi de renatis parentibus nascitur, non potest huic praestare generatio carnalis, quod illis non praestitit nisi regeneratio spiritalis. sicut non solum de oleastri sed etiam de oliuae semine non nascitur nisi oleaster, quamuis olea non sit oleaster. multa de his etiam in aliis nostris litteris diximus, quae uolo potius ut legatis, quam nos eadem repetere cogatis.

Infidelibus uero, qui nulla tenentur Christianorum auetoritate librorum, operosius respondetur. neque eorum prauitas potest diuinae scripturae pondere corrigi, aduersus quos potius ipsa, quae ab eis apertius accusatur, debet utique scriptura defendi. quod si et uos dominus ut ualeatis adiuuerit, parum tamen agitis apud eos, quos cupitis esse Christianos, si eorum infidelitatem ueracibus disputationibus uincitis, nisi eis et fidem supplicibus orationibus poscatis. et ipsa quippe, ut scitis, fides munus est dei, qui unicuique partitur mensuram fidei, et tale munus, quod intellectum necessarium est ut praecedat. non enim propheta fallitur dicens: Nisi credideritis. non intellegetis. et quia nisi .................. ......... ut crederent, non pro iam fidelibus sed adhuc pro infidelibus Iudaeis orabat apostolus, quando dicebat: Fratres, bona uoluntas quidem cordis mei et deprecatio ad deum fit pro illis in salutem, pro illis scilicet, qui occiderant Christum, qui profecto istum quoque, si potestas daretur, occiderent, pro qualibus et dominus. cum pendens inrideretur, et beatus Stephanus, cum lapidaretur, orauit.

Istorum sane infidelium, quos uel gentiles uel iam uulgo usitato uocabulo paganos appellare consueuimus, quoniam duo sunt genera, unum eorum, qui superstitiones, quas putant. Christianae religioni anteponunt, alterum eorum, qui nullo religionis nomine obstricti sunt, ego in quibusdam libris, quos \'de ciuitate dei\' praenotaui, quorum ad uos existimo iam peruenisse notitiam et quorum adhuc reliquos, si dominus uoluerit, absoluendos in mediis meis occupationibus molior, aduersus primum istorum genus, quod apostolus notat, ubi dicit: Quae immolant gentes, daemoniis et non deo immolant, uel certe, ubi dicit: Coluerunt et seruierunt creaturae potius quam creatori, decem uolumina non parua confeci, quorum priora quinque illos redarguunt, qui propter adipiscendam uel retinendam bumanarum rerum istam terrenam temporalemque felicitatem non unius summi et ueri sed multorum deorum cultum necessarium esse contendunt. posteriora uero alia quinque contra illos sunt, qui se aduersus salutarem doctrinam tumidius et inflatius extollentes ad beatitudinem, quae post hanc uitam speratur, etiam per daemonum multorumque deorum cultum existimant peruenire. ubi et nobiles eorum philosophi tribus in his quinque sed ultimis libris refelluntur a nobis. ceteri ab undecimo quot esse potuerint, quorum iam tres absolui, quartum in manibus habeo, ea, quae nos de ciuitate dei tenemus et credimus, continebunt, ne aliena tantum modo refutare, non etiam nostra in hoc opere adserere uoluisse uideamur. iste autem post decem quartus idemque totius operis quartus decimus liber, si dominus uoluerit, enodatas habebit omnes, quas mihi proposuistis in uestra epistula, quaestiones.

Porro cum altero infidelium genere, qui uel uim nullam esse diuinam credunt uel ad eam res humanas pertinere non credunt, nescio utrum sermo sit habendus de aliqua quaestione pietatis, quamuis non fere quisquam nostris temporibus reperiatur ita stultus, qui uel in corde suo dicere audeat: Non est deus. illi autem alii stulti non desunt, qui dixerunt: Non uidebit dominus, id est prouidentiam suam in haec terrena non tendit. uerum tamen in his libris, quos uolo ut legat caritas uestra, dum adseritur ciuitas dei, non solum esse deum, quod natura insitum uix ulla umquam extirpat impietas, sed etiam rerum humanarum curam gerere ab ipsa institutione hominum usque ad beatificandos iustos cum angelis sanctis et damnandos impios cum angelis malignis, si deus uoluerit et quibus uoluerit, credibile fiet.

Non itaque illterius oneranda est haec epistula, dilectissimi. ubi enim speretis per ministerium nostrum nosse, quod uultis, satis diximus et eosdem libros, si nondum habetis, ut habere possitis, per sanctum fratrem et conpresbyterum meum Firmum, qui uos multum diligit nobisque diligendos diligentius intimauit, ut uestrae mutuae dilectioni gratias agat, pro nostrae tenuitatis facultate curauimus.

Laudo et gratulor et admiror, fili dilectissime Bonifati, quod inter curas bellorum et armorum uehementer desideras ea nosse, quae dei sunt. uere hinc te apparet etiam de ipsa uirtute militari fidei seruire, quam habes in Christo. ut ergo breuiter insinuem dilectioni tuae, inter Arrianorum et Donatistarum quid intersit errorem, Arriani patris et filii et spiritus sancti diuersas substantias esse dicunt, Donatistae autem non hoc dicunt, sed unam trinitatis substantiam confitentur. et si aliqui ipsorum minorem filium esse dixerunt, quam pater est, eiusdem tamen substantiae non negarunt; plurimi uero in eis hoc se dicunt omnino credere de patre et filio et spiritu sancto, quod catholica. credit ecclesia. nec ipsa cum illis uertitur quaestio, sed de sola communione infeliciter litigant et contra unitatem Christi rebelles inimicitias peruersitate sui erroris exerent. aliquando autem, sicut audiuimus. nonnulli ex ipsis uolentes sibi Gothos conciliare, quando eos uident aliquid posse, dicunt hoc se credere, quod et illi credunt. sed maiorum suorum auctoritate uincuntur, quia nec Donatus ipse sic credidisse adseritur, de cuius parte se esse gloriantur.

Non te autem ista conturbent, fili dilectissime. haereses enim et scandala futura praedicta sunt, ut inter inimicos erudiamur ac sic et fides et dilectio nostra possit esse probatior, fides utique, ne ab eis decipiamur, dilectio autem, ut etiam ipsis corrigendis, quantum possumus, consulamus non solum instantes, ne infirmis noceant atque ut ab errore nefario liberentur, sed etiam orantes pro eis, ut aperiat illis dominus sensum et intellegant scripturas, quia in sanctis libris, ubi manifestatur dominus Christus, ibi et eius ecclesia declaratur. isti autem mirabili caecitate, cum ipsum Christum praeter scripturas nesciant, eius tamen ecclesiam non diuinarum litterarum auctoritate cognoscunt, sed humanarum calumniarum uanitate confingunt.

Agnoscunt nobiscum Christum in eo, quod legitur: Foderunt- derunt manus meas et pedes, dinumerauerunt omnia ossa mea; ipsi uero considerauerunt et conspexerunt me; diuiserunt sibi uestimenta mea et super uestem meam miserunt sortem, et nolunt agnoscere ecclesiam in eo, quod post paululum sequitur: Commemorabuntur et conuertentur ad dominum uniuersi fines terrae et adorabunt in conspectu eins uniuersae patriae gentium, quoniam domini est regnum et ipse dominabitur gentium. agnoscunt nobiscum Christum in eo, quod legitur: Dominus dixit ad me: \'Filius meus es tu, ego hodie genui te\', et noluut agnoscere ecclesiam in eo, quod sequitur: Postula a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae. agnoscunt nobiscum Christum in eo, quod ipse dominus in euangelio loquitur: Oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertio die. et nolunt agnoscere ecclesiam in eo, quod sequitur: Et praedicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes incipientibus ab Hierusalem. et innumerabilia sunt testimonia sanctorum librorum, quae in hunc librum coartare non debui. in quibus sicut apparet dominus Christus siue secundum diuinitatem aequalem patri. quae in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum, siue secundum susceptae carnis humilitatem, quia uerbum caro factum est et habitauit in nobis. sic apparet etiam eius ecclesia non in sola Africa, sicut isti inpudentissima uanitate delirant, sed toto terrarum orbe diffusa.

Testimoniis enim diuinis lites suas praeferunt, quia in causa Caeciliani, quondam ecclesiae Carthaginensis, episcopi, cui crimina obiecerunt, quae nec potuerunt probare nec possunt, se ab ecclesia catholica, hoc est ab unitate omnium gentium diuiserunt. quamuis et si uera essent, quae ab eis obiecta sunt Caeciliano, et nobis possent aliquando monstrari, ipsum iam mortuum anathematizaremus. sed tamen ecclesiam Christi. quae non litigiosis opinionibus fingitur, sed diuinis adtestationibus comprobatur, propter quemlibet hominem relinquere non debemus, quia bonum est confidere in domino. quam confidere in homine. neque enim, quod sine iniuria innocentiae illius dixerim, si peccauit Caecilianus, ideo hereditatem suam perdidit Christus. facile est homini seu uera seu falsa de altero homine credere, sed sceleratae inpudentiae est propter crimina hominis, quae orbi terrarum non possis ostendere. communionem orbis terrarum uelle damnare.

Utrum Caecilianus a traditoribus diuinorum codieum fuerit ordinatus, nescio; non uidi, ab inimicis eius audiui: non mihi de lege dei, non de praeconio prophetarum. non de sanctitat.e psalmorum, non de Christi apostolo. non de Christi eloquio recitatur. ecclesiam uero toto terrarum orbe diffusam. cui non communicat pars Donati, uniuersarum scripturarum testimonia consona uoce proclamant. in semine tuo benedicentur omnes gentes, lex dei dixit: ab ortu solis usque ad occasum sacrificium mundum offertur nomini meo. quoniam glorificatum est nomen meum in gentibus, per prophetam deus dixit; dominabitur a mari usque ad mare et a flumine usque ad terminos orbis terrae. per psalmum deus dixit: fructificans et crescens in uniuerso mundo, per apostolum deus dixit: eritis mihi testes in Hierusalem et in tota mihi testes in Hierusalem et in tota et Samaria et usque in fines terrae, filius dei ore suo dixit. Caecilianus, ecclesiae Carthaginensis episcopus. humanis litibus accusatur, ecclesia Christi in omnibus gentibus constituta diuinis nocibus commendatur. ipsa pietas, ueritas, caritas nos non permittit contra Caecilianum eorum hominum accipere testimonium, quos in ecclesia non uidemus, cui deus perhibet testimonium; qui enim diuina testimonia non sequuntur, pondus humani testimonii perdiderunt.

Addo. quod Caeciliani causam ipsi ad imperatoris Constantini iudicium accusando miserunt, immo uero ipsum Caecilianum post episcopalia iudicia, ubi eum opprimere non potuerunt, ad supra dicti imperatoris examen pertinacissimis persecutoribus perduxerunt. et quod in nobis modo reprehendunt, ut decipiant inperitos, dicentes non debere Christianos contra inimicos Christi aliquid a Christianis imperatoribus postulare, ipsi priores fecerunt. quod etiam in conlatione, quam simul apud Carthaginem habuimus, negare non ausi sunt, immo et gloriari ausi sunt, quod apud imperatorem maiores eorum criminaliter Caecilianum fuerint insecuti. insuper addentes mendacium, quod eum illic uicerint fecerintque damnari. quo modo ergo ipsi non sunt persecutores, qui cum accusando persecuti sint Caecilianum et ab eo fuerint superati. falsam sibi gloriam inpudentissimo mendacio adrogare uoluerunt non solum culpam non putantes uerum etiam pro sua laude iactantes, si probarent Caecilianum maioribus suis accusantibus fuisse damnatum? quem ad modum autem in ipsa conlatione modis omnibus nicti sint, quoniam ualde prolixa sunt gesta et tibi aliis rebus Romanae paci necessariis occupato multum est ut legantur, breuiarium eorum tibi legi forsitan poterit. quod credo habere fratrem et coepiscopum meum Optatum aut, si non habet, potest facillime accipere de ecclesia Sitifensi. quando quidem etiam liber iste iam sua prolixitate curis tuis;; forsitan onerosus est.

Hoc enim contigit Donatistis, quod accusatoribus sancti Danihelis. sicut enim in illos leones, sic in istos conuersae sunt leges, quibus innocentem opprimere uoluerunt, ni;i quod propter misericordiam Christi magis pro eis sunt istae leges. quae illis uidentur aduersae, quoniam multi per illas correcti sunt et cotidie corriguntur et se esse correctos atque all ill\'1 furiosa pernicie liberatos gratias agunt. et, qui oderant. diligunt molestasque sibi fuisse saluberrimas leges. quantum in insania detestabantur, tantum recepta sanitate gratulantur et in residuos, cum quibus fuerant perituri, iam simili dilectione nobiscum, ut pariter instemus, ne illi pereant, excitantur. molestus est enim et medicus furenti phrenetico et pater indisciplinato filio, ille ligando ille caedendo. sed ambo diligendo. si autem illos neglegant et perire permittant. ista potius falsa mansuetudo crudelis eat. si enim equus et mulus. quibus non est intellectus, morsibus et calcibus resistunt hominibus, a quibus eorum curanda uulnera eontrectantur. et. cum inter dentes eorum et ungulas saepe homines periclitentur et aliquando uexentur, non tamen eos deserunt. donec per dolores et molestias medicinales reuocent ad salutem. quanto magis homo ab homine et frater a fratre, ne in aeternum pereat, non est deserendus, qui correctus intellegere potest, quantum sibi praestabatur beneficium, quando se persecutionem perpeti querebatur!

Sicut ergo apostolus dicit, infatigabiles, cum tempus habemus, operemur bonum ad omnes. qui possunt catholicorum praedicatorum sermonibus, qui possunt catholicorum principum legibus partim per eos, qui diuinis admonitionibus, partim per eos, qui iussis imperialibus parent, omnes ad salutem uocentur, omnes a pernicie reuocentur, quia et imperatores quando pro falsitate contra ueritatem constituunt malas leges, probantur bene credentes et coronantur perseuerantes. quando autem pro ueritate contra falsitatem constituunt bonas leges, terrentur saeuientes et corriguntur intellegentes. quicumque ergo legibus imperatorum, quae contra dei ueritatem feruntur, obtemperare non uult, adquirit grande praemium: quicumque autem legibus imperatorum, quae pro dei ueritate feruntur, obtemperare non uult, adquirit grande supplicium. nam et temporibus prophetarum omnes reges, qui in populo dei non prohibuerunt nec euerterunt, quae contra dei praeceptum fuerant instituta, culpantur et, qui prohibuerunt et euerterunt. super aliorum merita laudantur. et rex Nabuchodonosor cum seruus esset idolorum, constituit sacrilegam legem, ut simulacrum adoraretur; sed eius impiae constitutioni qui oboedire noluerunt, pie fideliterque fecerunt. idem tamen rex diuino correctus miraculo piam et laudabilem legem pro ueritate constituit, ut, quicumque diceret blasphemiam in deum uerum Sidrac, Misac et Abdenago, cum domo sua penitus interiret. hanc legem si qui contempserunt et id, quod fuerat constitutum. merito perpessi sunt, debuerunt dicere, quod isti dicunt. se iustos esse, quia ex lege regis persecutionem patiebantur. quod utique dicerent, si ita insanirent, sicut isti insaniunt. qui diuidunt membra Christi et exsufflant sacramenta Christi et de persecutione gloriantur, quia prohibentur ista facere legibus imperatorum, quas constituerunt pro unitate Christi. et iactant fallaciter innocentiam suam et, quam non possunt a domino accipere, ab hominibus quaerunt martyrum gloriam.

Yeri autem martyres illi sunt, de quibus dominus ait: Beati, qui persecutionem patiuntur propter iustitiam. non ergo qui propter iniquitatem et propter Christianae unitatis impiam diuisionem, sed qui propter iustitiam persecutionem patiuntur, hi martyres ueri sunt. nam et Agar passa est a Sarra persecutionem et illa erat sancta, quae faciebat, illa iniqua, quae patiebatur. numquid huic persecutioni, quam passa est Agar, comparandus est sanctus Dauid, quem persecutus est iniquus Saul? ualde utique distat, non quia patiebatur, sed quia propter iustitiam patiebatur. et ipse dominus cum latronibus crucifixus est; sed quos passio iungebat, causa separabat, ideo in psalmo uox illa intellegenda est uerorum martyrum uolentium se discerni a martyribus falsis: Iudica me, deus, et discerne causam meam de gente non sancta; non dixit (discerne poenam meam" sed \'discerne causam meam. potest enim esse impiorum similis poena, sed dissimilis est martyrum causa, quorum et illa uox est: Iniuste persecuti sunt me, adiuua me; ideo se dignum existimauit, qui adiuuaretur iuste, quia illi persequebantur iniuste; nam si iuste illi persequerentur, non fuerat adiuuandus sed corrigendus.

Si autem putant, quod nemo possit iuste aliquem persequi, sicut in conlatione dixerunt illam esse ueram ecclesiam, quae persecutionem patitur, non quae facit, omitto dicere, quod superius commemoraui, quia, si ita est, ut dicunt, Caecilianus ad ueram ecclesiam pertinebat, quando eum maiores illorum usque ad imperatoris iudicium accusando persequebantur. nos enim dicimus ideo illum ad ueram ecclesiam pertinuisse, non quia persecutionem patiebatur, sed quia propter iustitiam patiebatur; illos autem ideo fuisse abalienatos ab ecclesia, non quia persequebantur, sed quia iniuste persequebantur. nos itaque hoc dicimus; illi uero si non quaerunt causas, quare quisque faciat persecutionem uel quare patiatur, sed hoc putant esse signum ueri Christiani, si persecutionem non faciat, sed patiatur, sine dubio Caecilianum in ea definitione constituunt, qui non faciebat, sed patiebatur; maiores autem suos ab ea definitione foras mittunt, qui faciebant, non patiebantur.

Sed hoc, ut dixi, omitto: illud dico: si ecclesia uera ipsa est, quae persecutionem patitur, non quae facit, quaerant ab apostolo, quam ecclesiam significabat Sarra, quando persecutionem faciebat ancillae. liberam quippe matrem nostram, caelestem Hierusalem, id est ueram dei ecclesiam in illa muliere dicit fuisse figuratam, quae affligebat ancillam. si autem melius discutiamus, magis illa persequebatur Sarram superbiendo quam illam Sarra cohercendo: illa enim \' faciebat iniuriam, ista inponebat superbiae disciplinam. deinde quaero. si boni et sancti nemini faciunt persecutionem. sed, tantum modo patiuntur, cuius putant esse in psalmo uocem. ubi legitur: Persequar inimicos meos et comprehendam illos et non conuertar. donec deficiant. Si ergo uerum dicere uel agnoscere uolumus, est persecutio iniusta. quam faciunt impii ecclesiae Christi. et est persecutio iusta, quam faciunt impiis ecclesiae Christi. ista itaque beata est. quae persecutionem patitur propter iustitiam, illi uero miseri, qui persecutionem patiuntur propter iniustitiam. proinde ista persequitur diligendo, illi saeuiendo, ista ut corrigat. illi ut euertant, ista ut reuocet ab errore, illi ut praecipitent m errorem; denique ista persequitur inimicos et comprehendit. donec deficiant in uanitate, ut in ueritate proficiant. illi autem retribuentes mala pro bonis, quia eis consulimus ad aeternam salutem, etiam temporalem nobis conantur auferre sic amantes homicidia, ut in se ipsis ea perficiant, quando in aliis perpetrare non possunt. sicut enim caritas laborat ecclesiae sic eos* ab illa perditione liberare, ut eorum nemo moriatur. sic eorum laborat furor aut nos occidere, ut suae crudelitatis pascant libidinem, aut etiam se ipsos, ne perdidisse uideantur occidendorum hominum potestatem.

Qui autem nesciunt consuetudinem illorum, putant eos modo se ipsos occidere, quando ab eorum insanissima dominatione per occasionem legum istarum, quae pro unitate sunt constitutae. tanti populi liberantur; qui autem sciunt. et ante ipsas leges quid facere soleant, non eorum mirantur mortes, sed recordantur mores. maxime, quando adhuc cultus fuerat idolorum, ad paganorum celeberrimas sollemnitates ingentia turbarum agmina ueniebant, non ut idola frangerent, sed ut interficerentur a cultoribus idolorum. nam illud si accepta legitima potestate facere uellent, si quid eis accidisset, possent habere qualemcumque umbram nominis martyrum: sed ad hoc solum ueniebant, ut integris idolis ipsi perimerentur: nam singuli quique ualentissimi iuuenes cultores idolorum. quot quis occideret, ipsis idolis uouere consueuerant. quidam etiam se trucidandos armatis uiatoribus ingerebant percussuros eos se, nisi ab eis perimerentur, terribiliter comminantes. nonnumquam et a iudicibus transeuntibus extorquebant uiolenter. ut a carnificibus uel ab officio ferirentur. unde quidam illos sic inlusisse perhibetur, ut eos tamquam percutiendos ligari et dimitti iuberet atque ita eorum impetum incruentus et inlaesus euaderet. iam uero per abrupta praecipitia, per aquas et flammas occidere se ipsos cotidianus illis ludus fuit. haec enim eos tria mortis genera diabolus docuit, ut mori uolentes, quando non inueniebant, quem terrerent, ut eius gladio ferirentur, per saxa se mitterent aut ignibus gurgitibusque donarent. quis autem illos haec docuisse credendus est possidens cor eorum nisi ille, qui et saluatori nostro, ut se de pinna templi praecipitaret, tamquam de lege suggessit? cuius suggestionem a se utique prohiberent, si magistrum Christum in corde portarent. sed quia in se diabolo potius dederunt locum, ant sic pereunt quem ad modum grex ille porcorum, quem de monte in mare daemonum turba deiecit. ant illis mortibus erepti et pio matris catholicae gremio collecti ita liberantur, quem ad modum est a domino liberatus. quem pater eius a daemonio sanandum obtulit dicens, quod aliquando cadere in aquam, aliquando in ignem soleret.

Unde magna in eos fit misericordia, cum etiam per istas imperatorum leges ab illa secta, ubi per doctrinas daemoniorum mendaciloquorum mala ista didicerunt. prius eripiuntur inuiti, ut in catholica postea bonis praeceptis et moribus sanentur adsueti. nam multi eorum, quorum iam in unitate Christi pium fidei feruorem caritatemque miramur. cum magna laetitia deo gratias agunt, quod illo errore caruerunt, ubi mala ista bona putauerunt. quas gratias modo uolentes non agerent, nisi prius etiam nolentes ab illa nefaria societate discederent. quid de illis dicamus, qui nobis cotidie confitentur, quod iam olim nolebant esse catholici. sed inter eos habitabant, inter quos id, quod uolebant, esse non poterant per infirmitatem timoris, ubi, si unum uerbum pro catholica dicerent, et ipsi et domus eorum funditus euerterentur? quis est tam demens, qui neget istis debuisse per iussa imperialia subueniri, ut de tanto eruerentur malo. dum illi. quos time- bant, timere coguntur et eodem timore aut etiam ipsi corriguntur ant certe, cum se correctos esse confingunt! correctis parcunt, a quibus antea timebantur?