Snorra Edda: Skaaldskaparmaal

Old Norse · Prose Edda · 344 sections

302
Næst sé ek orm á jastar ítrserki vel merkðan, nemi bjóðr hvé ek fer, flæðar, fjarðbáls of þat máli. Sægr, sem Markús kvað:
303
Sægs mun ek síðr en eigi, sá er illr, er brag spillir, sólar sverri málan, sliðráls reginn, níða. 77. Eldsheiti. Hver eru elds heiti? Svá sem hér er:
304
Eldr brennat sjá sjaldan, svíðr dyggr jöfurr byggðir, blása rönn fyr ræsi reyk, er Magnús kveykvir. Logi, sem Valgarðr kvað:
305
Snarla skaut ór sóti, sveyk of hús ok reykir stóðu stopðir síðan, steinóðr logi glóðum. Bál, sem hér er:
306
Haki var brenndr á báli, þar er brimslóðir óðu. Glæðr, sem Grani kvað:
307
Glæðr hygg ek Glamma slóðar, gramr eldi svá, felldu. Eisa, sem Atli kvað:
308
Öx rýðsk, eisur vaxa, allmörg, loga hallir, hús brenna, gim geisar, góðmennit fellr blóði. Hér er ok gim gallat eldrinn. Eimr, sem hér er:
309
Brunnu allvalds inni, eldr, hygg ek, at sal felldi, eimr skaut á her hrími, halfgör við Nið sjalfa. Hyrr, sem Arnórr kvað:
310
Eymðit ráð við Rauma reiðr Eydana meiðir. Heit dvínuðu Heina, hyrr gerði þá kyrra. Funi, sem Einarr kvað:
311
Funi kyndisk fljótt, en flýði skjótt Hísingar herr, sá er hafði verr. Brími, sem Valgarðr kvað:
312
Bjartr sveimaði brími, brutu víkingar fíkjum, vísa styrks of virki, varp sorg á mey, borgar. Leygr, sem Halldórr skvaldri kvað:
313
Ér knáttuð þar þeira, þú vart aldrigi, skjaldar leygr þau of sjöt, sigri sviptr, gersimum skipta. 78. Heiti stundanna. Þessi eru nöfn stundanna: öld, forðum, aldr, fyrir löngu, ár, misseri, vetr, sumar, vár, haust, mánuðr, vika, dagr, nótt, morginn, aftann, kveld, árla, snemma, síðla, í sinn, fyrra dag, í næst, í gær, á morgun, stund, mél. Þessi eru enn heiti nætrinnar í Alsvinnsmálum:
314
Nótt heitir með mönnum, en njóla með goðum, kalla grímu ginnregin, ósorg kalla jötnar, alfar svefngaman, dvergar draumnjörun. Frá jafndægri er haust, til þess er sól sezt í eykðarstað. Þá er vetr til jafndægris. Þá er vár til fardaga. Þá er sumar til jafndægris. Haustmánuðr heitir inn næsti fyrir vetr, fyrstr í vetri heitir gormánuðr, þá er frermánuðr, þá er hrútmánuðr, þá er þorri, þá gói, þá einmánuðr, þá gaukmánuðr ok sáðtíð, þá eggtíð ok stekktíð, þá er sólmánuðr ok selmánuðr, þá eru heyannir, þá er kornskurðarmánuðr. 79. Konungaheiti. Hver eru manna heiti ókennd? Maðr er hverr fyrir sér; it fyrsta ok it æðsta heiti manns, er kallaðr er maðr keisari, því næst konungr, þar næst jarl. Þessir þrír menn eigu saman þessi heiti öll. Allvaldr, svá sem hér er kveðit:
315
Allvalda kann ek alla austr ok suðr of flausta, Sveins er sonr at reyna, setr, hverjum gram betri. Hér er ok gramr kallaðr. Því heitir hann allvaldr, at hann er einvaldi alls ríkis síns. Fylkir, sem Gizurr kvað:
316
Fylkir gleðr í folki flagðs blakk ok svan Hlakkar, Óláfr of viðr élum Yggs gögl fegin Sköglar. Fyrir því er fylkir kallaðr konungr, at hann skipar í fylkingar herliði sínu. Vísi, sem kvað Óttarr svarti:
317
Vísi tekr, víg-Freys, víst austr munlaust, aldar hefir allvaldr, óskvíf, gótt líf. Harri eða herra, sem kvað Arnórr:
318
Harri fekk í hverri Hjaltlands þrumu branda, greppr vill grams dýrð yppa, gagn, sá er hæstr var bragna. Hertogi heitir jarl, ok er konungr svá kallaðr ok, fyrir því er hann leiðir her til orrostu. Svá kvað Þjóðólfr:
319
Ok hertoga hneykir herfingnum lét stinga, leyfð ber ek hans, ór höfði haugs skundaði augu. Sinjór eða senjór, sem Sighvatr kvað:
320
Lát auman nú njóta, Nóregs, ok gef stórum, mál halt, svá sem sælan, sínjór, laga þinna. Mildingr, sem Markús kvað:
321
Mildingr fór of óþjóð eldi, auðit varð þá flotnum dauða. Hæstan kynduð, hlenna þrýstir hyrjar ljóma suðr at Jómi. Mæringr, sem Hallvarðr kvað:
322
Erat und jarðar höslu, orðbrjótr Dönum forðar moldreks, munka valdi mæringr en þú næri. Landreki, sem Þjóðólfr kvað:
323
Eyss landreki ljósu lastvarr Kraka barri, sem fyrr var ritat. Því heitir hann svá, at hann rekr her um land annarra konunga eða rekr her ór sínu landi. 80. Frá Halfdani gamla ok konungaættum. Konungr er nefndr Hálfdan gamli, er allra konunga var ágætastr. Hann gerði blót mikit at miðjum vetri ok blótaði til þess, at hann skyldi lifa í konungdómi sínum þrjú hundruð vetra. En hann fekk þau andsvör, at hann myndi lifa ekki meir en einn mikinn mannsaldr, en þat myndi þó vera þrjú hundruð vetra, er engi myndi vera í ætt hans kona eða ótiginn maðr. Hann var hermaðr mikill ok fór víða um Austrvegu. Þar drap hann í einvígi þann konung, er Sigtryggr hét. Þá fekk hann þeirar konu, er kölluð er Alvig in spaka, dóttir Emundar konungs ór Hólmgarði. Þau áttu sonu átján ok váru níu senn bornir. Þeir hétu svá: Einn var Þengill, er kallaðr var Manna-Þengill, annarr Ræsir, þriði Gramr, fjórði Gylfi, fimmti Hilmir, sétti Jöfurr, sjaundi Tyggi, átti Skyli eða Skúli, níundi Harri eða Herra. Þessir níu bræðr urðu svá ágætir í hernaði, at í öllum fræðum síðan eru nöfn þeira haldin fyrir tignarnöfn, svá sem konungs nafn eða jarls. Þeir áttu engi börn ok fellu allir í orrostum. Svá kvað Óttarr svarti:
324
Þengill var þegar ungr þreksgörr vígörr. Haldask bið ek hans aldr, hann tel ek yfirmann. Svá kvað Markús:
325
Ræsir lét af roðnum hausi Rínar sól á marfjöll skína. Svá kvað Egill:
326
Gramr hefir gerðihömrum grundar upp of hrundit. Svá kvað Eyvindr:
327
Lék við ljóðmögu, skyldi land verja, gylfi inn glaðværi, stóð und gullhjalmi. Svá kvað Glúmr Geirason:
328
Hilmir rauð und hjalmi beina laut á Gautum. Svá kvað Óttarr svarti:
329
Jöfurr heyri upphaf, ofrask mun konungs lof, háttu nemi hann rétt hróðrs mín, bragar síns. Sem Stúfr kvað:
330
Tíreggjaðr hjó tyggi tveim höndum lið beima, reifr gekk herr und hlífar, hizig suðr fyr Nizi. Svá kvað Hallfreðr:
331
Skiliðr em ek við skylja, skaldmöld hefir því valdit. Vætta virða dróttins vil er mest ok dul flestum. Svá kvað Markús:
332
Harra kveð ek at hróðrgörð dýrri hauklundaðan Dana grundar. Enn áttu þau Hálfdan aðra níu sonu, er svá heita; Hildir, er Hildingar eru frá komnir, annarr Nefir, er Niflungar eru frá komnir, þriði Auði, er Öðlingar eru frá komnir, fjórði Yngvi, er Ynglingar eru frá komnir, fimmti Dagr, er Döglingar eru frá komnir, sétti Bragi, er Bragningar eru frá komnir. Þat er ætt Hálfdanar ins milda. Sjaundi Buðli, er Buðlungar eru frá komnir. Af Buðlungaætt kom Atli ok Brynhildr. Átti er Lofði. Hann var herkonungr mikill. Honum fylgði þat lið, er Lofðar váru kallaðir. Hans ættmenn eru kallaðir Lofðungar. Þaðan er kominn Eylimi, móðurfaðir Sigurðar Fáfnisbana. Níundi Sigarr, þaðan eru komnir Siklingar. Þat er ætt Siggeirs, er var mágr Völsungs, ok ætt Sigars, er hengði Hagbarð. Af Hildinga ætt var kominn Haraldr inn granrauði, móðurfaðir Hálfdanar svarta. Af Niflunga ætt var Gjúki, af Öðlinga ætt var Kjárr, af Ylfinga ætt var Eiríkr inn málspaki. Þessar eru ok konunga ættir ágætar: frá Yngva, er Ynglingar eru frá komnir, frá Skildi í Danmörk, er Skjöldungar eru frá komnir, frá Völsungi á Fraklandi, þeir heita Völsungar. Skelfir hét einn herkonungr, ok er hans ætt kölluð Skilfinga ætt. Sú kynslóð er í Austrvegum. Þessar ættir, er nú eru nefndar, hafa menn sett svá í skáldskap, at halda öll þessi fyrir tignarnöfn. Svá sem Einarr kvað:
333
Frá ek við holm at heyja hildingar fram gingu, lind varð græn, inn grána geirþing, í tvau springa. Sem Grani kvað:
334
Döglingr fekk at drekka danskt blóð ara jóði. Sem Gamli kvað Gnævaðarskáld:
335
Öðlingr drap sér ungum ungr naglfara á tungu innan borðs ok orða aflgerð meðalkafla. Sem Jórunn kvað:
336
Bragningr réð í blóði, beið herr konungs reiði, hús lutu oft fyr eisum, óþjóðar slög rjóða. Svá kvað Einarr:
337
Beit buðlungs hjörr, blóð fell á dörr. [Raufsk Hildar ský við Hvítabý.] Svá kvað Arnórr:
338
Siklinga venr snekkjur sjálútar konr úti. Hann litar herskip innan, hrafns góð er þat, blóði. Sem Þjóðólfr kvað:
339
Svá lauk siklings ævi snjalls, at vér ’rom allir, lofðungr beið inn leyfði lífs grand, í stað vöndum. Lofða konungi fylgði þat lið, er Lofðar heita. Sem Arnórr kvað:
340
Skjöldungr mun þér annarr aldri æðri, gramr, und sólu fæðask. Völsungr, sem kvað Þorkell hamarskáld:
341
Mér réð senda of svalan ægi Völsunga niðr vápn gullbúit. Ynglingr, sem kvað Óttarr svarti:
342
Engi varð á jörðu ógnbráðr, áðr þér náði, austr sá er eyjum vestan Ynglingr und sik þryngvi. Yngvi, þat er ok konungs heiti, sem Markús kvað:
343
Eiríks lof verðr öld at heyra, engi maðr veit fremra þengil, Yngvi helt við orðstír langan jöfra sess, í veröld þessi. Skilfingr, sem Valgarðr kvað:
344
Skilfingr helt, þar er skulfu skeiðr, fyr lönd in breiðu, eydd varð, suðr, of síðir Sikiley, liði miklu. Sínjór, sem Sighvatr kvað ok fyrr var ritat:
345
Lát auman nú njóta Nóregs ok gef stórum. 81. Mannaheiti. Skáld heita greppar, ok rétt er í skáldskap at kalla svá hvern mann, er vill. Rekkar váru kallaðir þeir menn, er fylgðu Hálfi konungi, ok af þeirra nafni eru rekkar kallaðir hermenn, ok er rétt at kalla svá alla menn. Lofðar heita ok menn í skáldskap, sem fyrr er ritat. Skatnar váru þeir menn kallaðir, er fylgðu þeim konungi, er Skati mildi var kallaðr. Af hans nafni er skati kallaðr hverr, er mildr er. Bragnar heita þeir, er fylgðu Braga konungi inum gamla. Virðar heita þeir menn, er meta mál manna. Fyrðar ok firar ok verar heita landvarnarmenn. Víkingar ok flotnar, þat er skipa herr. Beimar, svá hétu þeir, er fylgðu Beimuna konungi. Gumnar eða gumar heita flokkstjórar, svá sem gumi er kallaðr í brúðför. Gotnar eru kallaðir af heiti konungs þess, er Goti er nefndr, er Gotland er við kent. Hann var kallaðr af nafni Óðins ok dregit af Gauts nafni, því at Gautland eða Gotland var kallat af nafni Óðins, en Svíþjóð af nafni Sviðurs. Þat er ok heiti Óðins. Í þann tíma var kallat allt meginland, þat er hann átti, Reiðgotaland, en eyjar allar Eygotaland. Þat er nú kallat Danaveldi ok Svíaveldi. Drengir heita ungir menn búlausir, meðan þeir afla sér fjár eða orðstír, þeir fardrengir, er milli landa fara, þeir konungsdrengir, er höfðingjum þjóna, þeir ok drengir, er þjóna ríkum mönnum eða bóndum. Drengir heita vaskir menn ok batnandi. Seggir eru kallaðir ok kníar ok liðar, þat eru fylgðarmenn. Þegnar ok hölðar, svá eru búendr kallaðir. Ljónar heita þeir menn, er ganga of sættir manna. Þeir menn eru, er svá eru kallaðir: kappar, kenpur, garpar, snillingar, hreystimenn, harðmenni, afarmenni, hetjur. Þessi heiti standa hér í mót at kalla mann blauðan, veykan, þjarfan, þirfing, blotamann, skauð, skræfu, skrjáð, vák, vám, læra, sleyma, teyða, dugga, dási, dirokkr, dusilmenni, ölmusa, auvirð, vílmögr. Örr maðr heitir mildingr, mæringr, skati, þjóðskati, gullskati, mannbaldr, sælingr, sælkeri, auðkýfingr, ríkmenni, höfðingi. Hér í mót er svá kallat: hnöggvingr, glöggvingr, mælingr, vesalingr, féníðingr, gjöflati. Heitir spekingr ráðvaldr. Heitir ok óvitr maðr fífl, afglapi, gassi, ginningr, gaurr, glópr, snápr, fóli, ærr, óðr, galinn. Snyrtimaðr ofláti, drengr, glæsimaðr, stertimaðr, prýðimaðr. Heitir hraumi, skrápr, skrokkr, skeiðklofi, flangi, slinni, fjósnir, slápr, dröttr. Lýðr heitir landfólk eða ljóðr. Heitir ok þræll kefsir, þjónn, önnungr, þirr. 82. Hópaheiti. Maðr heitir einn hverr, tá, ef tveir eru, þorp, ef þrír eru, fjórir eru föruneyti, flokkr eru fimm menn, sveit, ef sex eru, sjau fylla sögn, átta bera ámælisskor, nautar eru níu, dúnn, ef tíu eru, ærir ro ellifu, toglöð er, ef tólf fara, þyss eru þrettán, ferð fjórtán, fundr er þá, er fimmtán hittask, seta eru sextán, sókn eru sautján, ærnir þykkja óvinir, þeim er átján mætir, neyti hefir sá, er nítján menn hefir, drótt eru tuttugu menn. Þjóð eru þrír tigir, fólk eru fjórir tigir, fylki eru fimm tigir, samnaðr eru sex tigir, sörvar eru sjau tigir, öld eru átta tigir, herr er hundrað. 83. Viðkenningar ok sannkenningar. Enn eru þau heiti, er menn láta ganga fyrir nöfn manna. Þat köllum vér viðkenningar eða sannkenningar eða fornöfn. Þat eru viðkenningar at nefna annan hlut réttu nafni ok kalla þann, er hann vill nefna, eiganda eða svá at kalla hann þess, er hann nefndi, föður eða afa. Ái er inn þriði. Heitir ok sonr ok arfi, arfuni, barn, jóð ok mögr, erfingi. Heitir ok bróðir, blóði, barmi, hlýri, lifri. Heitir ok niðr, nefi, áttungr, konr, kundr, frændi, kynstafr, niðjungr, ættstuðill, ættbarmr, kynkvísl, ættbogi, afkvæmi, afspringr, höfuðbaðmr, ofsköft. Heita ok mágar, sifjungar, hleytamenn. Heitir ok vinr ok ráðunautr, ráðgjafi, máli, rúni, spjalli, alda þófti, einkili, sessi, sessunautr. Þófti er hálfrýmisfélagi. Heitir ok óvinr, dólgr, andskoti, fjandi, sökkvi, skaðamaðr, banamaðr, þröngvir, sökkvir, ósvífruðr. Þessi heiti köllum vér viðkenningar ok svá, þótt maðr sé kenndr við bæ sinn eða skip sitt, þat er nafn á, eða eign sína, þá er einkarnafn er gefit. Þetta köllum vér sannkenningar, at kalla menn spekimann, ætlunarmann, orðspeking, ráðsnilling, auðmilding, óslækinn, gæimann, glæsimann. Þetta eru fornöfn. 84. Kvennaheiti. Þessi eru kvenna heiti ókennd í skáldskap: Víf ok brúðr ok fljóð heita þær konr, er manni eru gefnar. Sprund ok svanni heita þær konr, er mjök fara með dramb ok skart. Snótir heita þær, er orðnæfrar eru. Drósir heita þær, er kyrrlátar eru, svarri ok svarkr þær, er mikillátar eru. Ristill er kölluð sú kona, er sköruglynd er. Rýgr heitir sú, er ríkust er. Feima er sú kölluð, er ófröm er, svá sem ungar meyjar eða þær konur, er ódjarfar eru. Sæta heitir sú kona, er búandi hennar er af landi farinn. Hæll er sá kona kölluð, er búandi hennar er veginn. Ekkja heitir sú, er búandi hennar varð sóttdauðr. Mær heitir fyrst hver, en kerlingar er gamlar eru. Eru enn þau kvenna heiti, er til lastmælis eru, ok má þau finna í kvæðum, þótt þat sé eigi ritat. Þær konur heita eljur, er einn mann eigu. Snör heitir sonarkván. Sværa heitir vers móðir. Heitir ok móðir, amma, þriðja edda. Eiða heitir móðir. Heitir ok dóttir ok barn, jóð. Heitir ok systir, dís, jóðdís. Kona er ok kölluð beðja, mála, rúna búanda síns, ok er þat viðrkenning. 85. Höfuð ok hlutar þess. Höfuð heitir á manni. Þat skal svá kenna at kalla erfiði háls eða byrði, land hjálms ok hattar ok heila, hárs ok brúna, svarðar, eyrna, augna, munns. Heimdallar sverð, ok er rétt at nefna hvert sverðsheiti, er vill, ok kenna við eitt hvert nafn Heimdallar. Höfuð heitir ókennt hauss, hjarni, kjannr, kollr. Augu heita sjón ok lit eða viðrlit, örmjót. Þau má svá kenna at kalla sól eða tungl, skjöldu ok gler eða gimsteina eða stein brá eða brúna, hvarma eða ennis. Eyru heita hlustir ok heyrn. Þau skal svá kenna at kalla land eða jarðarheitum nökkurum eða munn eða rás eða sjón eða augu heyrnarinnar, ef nýgervingar eru. Munn skal svá kenna at kalla land eða hús tungu eða tanna, orða eða góma, varra eða þvílíkt, ok ef nýgervingar eru, þá kalla menn munninn skip, en varrarnar borðit, tunga ræðit eða stýrit. Tennr eru stundum kallaðar grjót eða sker orða, munnr eða tunga. Tunga er oft kölluð sverð máls eða munns. Skegg heitir barð, grön eða kanpar, er stendr á vörrum. Hár heitir lá, haddr þat, er konr hafa. Skoft heitir hár. Hár er svá kennt at kalla skóg eða viðarheiti nökkuru, kenna til hauss eða hjarna eða höfuðs, en skegg kenna við höku eða kinnr eða kverkr. 86. Hjarta, brjóst, hugr. Hjarta heitir negg. Þat skal svá kenna, kalla korn eða stein eða epli eða hnot eða mýl eða líkt ok kenna við brjóst eða hug, kalla má ok hús eða jörð eða berg hugarins. Brjóst skal svá kenna at kalla hús eða garð eða skip hjarta, anda eða lifrar, eljunar land, hugar ok minnis. Hugr heitir sefi ok sjafni, ást, elskhugi, vili, munr. Huginn skal svá kenna at kalla vind trollkvenna, ok rétt at nefna til hverja, er vill, ok svá at nefna jötnana, eða kenna þá til konu eða móður eða dóttur þess. Hugr heitir ok geð, þokki, eljun, þrekr, nenning, minni, vit, skap, lund, tryggð. Heitir ok hugr reiði, fjandskapr, fár, grimmð, böl, harmr, tregi, óskap, grellskap, lausung, ótryggð, geðleysi, þunngeði, gessni, harðgeði, óðværi. 87. Hönd, fótr. Hönd má kalla mund, arm, lám, hramm. Á hendi heitir ölnbogi, armleggr, úlfliðr, liðr, fingr, greip, hreifi, nagl, gómr, jaðarr, kvikva. Hönd má kalla jörð vápna eða hlífa, við axlar ok ermar, lófa ok hreifa, gullhringa jörð ok vals ok hauks ok allra hans heita, ok í nýgervingum fót axlar, bognauð. Fætr má kalla tré ilja, rista, leista eða þvílíkt, renniflein brautar eða göngu, fets. Má kalla fótinn tré eða stoð þessa. Við skíð ok skúa ok brækr eru fætr kenndir. Á fæti heitir lær, kné, kálfi, bein, leggr, rist, jarki, il, tá. Við þetta allt má fótinn kenna ok kalla hann tré, ok kallat er sigla ok rá fótrinn, ok kenna við þessa hluti. 88. Mál ok vit. Mál heitir ok orð ok orðtak ok orðsnilli, tala, saga, senna, þræta, söngr, galdr, kveðandi, skjal, bifa, hjaldr, hjal, skvál, glaumr, þjarka, gyss, þraft, skálp, hól, skraf, dælska, ljóðæska, hégómi, afgelja. Heitir ok rödd, hljómr, rómr, ómun, þytr, göll, gnýr, glymr, þrymr, rymr, brak, svipr, svipun, gangr. Vit heitir speki, ráð, skilning, minni, ætlun, hyggjandi, tölvísi, langsæi, bragðvísi, orðspeki, skörungskapr. Heitir undirhyggja, vélræði, fláræði, brigðræði. 89. At yrkja fólgit eða ofljóst. Læti er tvennt. Læti heitir rödd, læti heitir æði, ok æði er ok ólund. Reiði er ok tvíkennt. Reiði heitir þat, er maðr er í illum hug, reiði heitir ok fargervi skips eða hross. Far er ok tvíkennt. Fár er reiði, far er skip. Þvílík orðtök hafa menn mjök til þess at yrkja fólgit, ok er þat kallat mjök ofljóst. Lið kalla menn þat á manni, er leggir mætast, lið heitir skip, lið heitir mannfólk, lið er ok þat kallat, er maðr veitir öðrum liðsinni, líð heitir öl. Hlið heitir á garði, ok hlið kalla menn uxa, en hlíð er brekka. Þessar greinir má setja svá í skáldskap, at gera ofljóst, at vant er at skilja, ef aðra skal hafa greinina en áðr þykki til horfa in fyrri vísuorð. Slíkt sama eru ok önnur mörg nöfn, þau er saman eigu heitit margir hlutir.

Editions by Guðni Jónsson, from heimskringla.no, via CLTK's old_norse_texts_heimskringla mirror. The texts are public domain by age; heimskringla.no asks to be credited and is. Licence: Public domain (by age). Source.