Illuga saga Gríðarfóstra

Old Norse · Sagas · 6 sections

1
Sá konungr hefir ráðit fyrir Danmörku, er Hringrhét. Hann var Skjaldarson, Dagssonar. Þessi Skjöldrbarðist við Hermann, sem segir í sögu þeira. Hringrkonungr var vitr maðr ok vinsæll ok mildr af fé okinn mesti bardagamaðr. Hann átti drottningu, er Sigríðrhét. Hún var dóttir Vilhjálms konungs ór Vallandi.Við henni átti hann þann son, er Sigurðr hét.Hann var allra manna fríðastr ok at íþróttum bezt búinn.Hann var blíðr við vini sína, örr af fé, en grimmrsínum óvinum.Sviði hefir karl nefndr verit. Hann átti eitt garðshorn,harðla skammt frá konungshöllunni. Hann áttikerlingu, er hét Hildr. Við henni átti hann einn son,er Illugi hét. Hann var mikill vexti ok sterkr at afli,fimr var hann á alla leika. Faðir hans var kallaðr Sviðiinn sókndjarfi. Sigurðr konungsson ok Illugi lögðuleika með sér. Átti Sigurðr marga leiksveina, ok barhann langt af þeim, hvat sem þeir skyldu reyna, enIllugi vann hann í öllu. Ok svá kom, at þeir sórust ístallbræðralag, ok skyldi hvárr annars hefna, ef þeirværi með vápnum vegnir. Var nú allkært þeira á milli.
2
Björn hét maðr. Hann var ráðgjafi konungs. Honumvar allt illa gefit, er honum var sjálfrátt. Hann varlyginn ok lymskr at öllu, en þó eigi at síðr var hanninn mesti kappi ok varði land konungs fyrir víkingum,ok því mat konungr hann mikils. Björn öfundaði þatmjök, at Illugi var svá kærr Sigurði konungssyni, ok svákom, at hann rægði hann við þá feðga ok sagði Illugavera ótrúan konungssyni. Konungr hlýddi á þetta, enSigurðr trúði því ekki. Ferr nú svá fram um nokkuratíma, at Sigurðr konungsson er heima hjá föður sínumí mikilli sæmd ok virðingu. Einn tíma bað Sigurðrföður sinn at fá sér skip ok menn ok segist vilja órlandi at afla sér fjár ok frægðar. Konungr sagði, atþat skyldi á mánaðarfresti búit vera, -- "ok Björn skalfara með þér," segir konungr, "en Illugi vil ek heimasé." Sigurðr svarar: "At vísu vil ek, at Illugi fari." Enkonungr sagði Björn skyldi fylgja honum, -- "því at hanner hverjum kappa meiri ok bilar aldri í stríði. Hannmun þér vera hollr ok trúr, sem hann hefir mér verit,"sagði konungr, ok skilja þeir nú tal sitt. Eptir þettagengr konungsson til Sviða ok segir Hildi tal þeirafeðga. Hún segir son sinn ungan vera ok eigi í hernaðfara mega. "Er hann ok ekki reyndr," segir hún, "vildaek ok ekki heldr, at Björn brygði honum því, at hannþyrði ekki at berjast með þér í orrostu." Lýkr Hildrsvá máli, en konungsson ferr heim til hallar ok ermjök óglaðr.Ambátt sú var hjá Hildi, er Sunnlöð hét. Hún varfjölkunnug ok in mesta kvöldriða. Hún hafði marganmann illa leikit. Hildr kemr at máli við Illuga ok biðrhann sækja pál í sel, er Sviði lét eptir. Hann játar því.Þat var síð dags, er Illugi gekk heiman. Hann fór hartok kom til seljanna ok fann þar pálinn. Þá var myrktaf nótt, ok ferr þó frá selinu, ok er hann var skammtkominn, var hlaupit á bak honum svá hart, at hælarnirkómu framan á bringuna. Þetta kvikendi hafði vöndí hendi ok barði Illuga með. Hér var komin Sunnlöð.Illugi gengr ekki at síðr ok bar flagð þetta langa leið,þar til hann kemr at einum stórum steini. Hann keyrirflagðit niðr við steininn svá hart, at hryggrinn brotnar,ok lét hún svá líf sitt. Létti hann eigi sinni ferðfyrr en hann kemr heim. Hildr, móðir hans, var úti,er hann kom heim. Illugi var þá ófrýnn. Hildr var þáblíð. "Hafa nokkur nýtíðendi gerzt í þinni ferð, sonrminn?" sagði hún. "Fannstu pálinn, sem ek vísaði þérá?" "Já," segir Illugi. Hún mælti: "Fannstu nokkutstúlku mína, er ek sendi at afla mér eldiviðar?" Illugisagði: "Varla ætla ek verri stúlka finnist, því at húnreið mér, en ek banaða henni með þeim hætti, at ekbraut í henni hrygginn við stein." Hildr kvað hannmega vera í sendiferðum, "ok vil ek," segir hun, "atþú þjónir Sigurði konungssyni ok fylgir honum í víkingu."Illugi játar því blíðliga ok gladdist við þetta okgengr inn með móður sinni ok sefr af nótt. At morgnibýst Illugi at fara til konungshallar, kveðr áðr föðursinn ok móður, gengr síðan til hallarinnar ok kemrþar, þá konungr er yfir dagdrykkju. Hann gengr fyrirkonung ok kveðr hann vel. Konungr tekr honum vel.En er Sigurðr konungsson sér Illuga, fagnar hann honumforkunnar vel ok biðr hann sitja hjá sér. Illugi gerirnú svá. Ferr svá fram nokkura daga, at Sigurðr er heimameð föður sínum ok Illugi.
3
Nú kemr sá tími, er skip Sigurðar váru búin, haldaþeir frá landi. Var þat þá ráðit, at Björn ok Illugi skyldibáðir fara. Tekr konungsson nú orlof af feðr sínum,sigla nú fyrst til Orkneyja ok Skotlands ok gera hvárttveggja,margar upprásir ok vinna mikinn sigr á Skottum,fá nú of fjár. Leggja þeir hvergi þar til, at eigi hafiþeir sigr. Var allt fólk við þá hrætt. At hausti vill Sigurðrheim halda, ok þá rekr á storm mikinn. Tók þáskipit at ganga of mikit, rekr þá norðr í haf. Hertiseglit, svá at helt við rif. Tekr nú hvert band at slitna.Þeir sjá hvergi landa til. Sjórinn tekr nú at ókyrrast,ok gerði svá stóran storm, at inn rann á bæði borð, ensvá váru þeir allir hraustir, sem á þessu skipi váru, atengi talaði æðruorð. Skipit tekr nú mjök at leka, okstanda allir í austri átta dægr. Skip rekr langt norðr íhaf í vík þá, er Gandvík hét. Þeir herða þá seglit meðsterku bandi ok fá nú stór áföll, svá at búit var við atbrjóta skipit. Flestir váru þá móðir. Því næst sjá þeirland. Þat var björgum lukt. Síðan rekr upp skipit íeina vík. Heldu þeir heilu skipi ok mönnum. Konungssonsegir, at þeir skuli þar bíða byrjar. Flestir hansmenn váru at þrotum komnir af erfiði. Þeim var ok svákalt, at þeim þótti dauðinn sýnn ok vera fyrir hendi,því at þeir höfðu engan eld. Sigurðr konungsson barsik furðu vel, en allir vildu gjarna ná eldi ok fengu þóeigi. Björn tók þá mjök at kala ok mælti svá: "Þú, Illugi,"segir hann, "skalt róa yfir fjörð þenna ok leita ateldi, ok ef þú finnr hann eigi, þá skal ek ráða fyrirhöfði þínu, en ef þú náir eldinum, þá skaltu eiga hringþenna, er ek held á." Illugi svarar: "Víst eigi vil ekveðja höfði mínu við þik, Björn, en gjarna skal ek ateldi leita, ef várum mönnum má gagn at verða." Rærhann nú einn saman burt frá sínum mönnum.
4
Hellir nokkurr stóð öðrum megin fjarðar þessa, erréð fyrir tröllkona sú, er Gríðr hét. Hún var in mestatröllkona. Illugi kemr nú at landi ok festir bát sinnok gengr á land upp ok kemr í hellinn. Þá var komitkveld. Hann heyrir þá, at hart er stigit til jarðar, okkemr Gríðr heim. Hún frétti hann at heiti. Hann segistIllugi heita, en honum þótti sem hríð eða hregg stæðiór nösum hennar. Horrinn hekk ofan fyrir munninn.Hún hafði skegg ok sköllótt um höfuðit. Hendr hennarváru sem arnarklær, en ermar báðar brenndar, ensá stakkr, er hún var í, tók henni eigi lengra en á lendará bakit, en allt á tær í fyrir. Augu hennar váru græn,en ennit bratt, eyrun fellu víða. Engi mátti hana kallafríða. Illugi segist vilja eld sækja til hennar. Gríðr svarar:"Engan eld fær þú af mér, nema þú mælir þrjúsannyrði, ok ef þú gerir þetta skjótt, þá skaltu liggjahjá dóttur minni, en ef þú vilt eigi þenna kost, þáhirði ek eigi, þó at Björn kali til dauðs." Illugi segistþetta vilja.Eptir þetta gengr fram ein kona. Hún er svá fríð, atIllugi þóttist enga fríðari sét hafa. Ok þegar er hann sáhana, felldi hann mikla ást til hennar. Hún var hljóðok fáræðin. Illugi tók þá til máls: "Mér mun mál," segirhann, "at fá sannyrðin: Hellir þinn er hár ok breiðr,at ek hefi eigi sét hús meira né sterkara. Svá er oknefit á þér mikit, at ek hefi eigi sét meira skrípi en þúert, ok svá svört, at fagrt er gólfit hjá þér, ok engahefi ek ámátligri sét en þik, ok víst er dóttir þín fegri,ok ykkar hefi ek sét mestan mun, ok svá munu allirsegja, er ykkr sjá." Gríðr mælti þá: "Víst er þat," segirhún, "at hvárki viltu lofa mik né hæla mér, ok ekkilízt þér svá illa á mik sem þú lætr, en þat þykki mérnú ráð, at þú farir í hvílu með dóttur minni, ok leikallt þat, er þik lystir, því at þér lízt betr á dóttur mínaen á mik. Nú mun skjótt at öllu farit," segir Gríðr,"ok þarf ekki lengi lýsingar." Illugi segir svá veraskyldu. Gengr hann at hvílunni ok kastar klæðum, enkerling þjónar dóttur sinni, ok kómu þau í eina hvílubæði. Illugi snýst at henni ok gerir sik blíðan, en húngerir enga gleði af sér. Þrífr Gríðr þá í hár Illugaok kippir honum fram á stokkinn, en annarri hendibrá hún björtu saxi ok mjök bitrligu ok reiddi athöfði honum, en Illugi lá kyrr ok hrærði hvergi á sér.Gríðr mælti þá mjök reiðuliga: "Heyr þú, vándr herjansson,hví hugðir þú ek munda þola, at þú blygðaðirdóttur mína? Nei," segir hún, "þú skalt fá dauðanní stað." Illugi mælti þá: "Mitt hjarta hefir aldrihrætt orðit, ok því kom ek í helli þinn, at örlögin hafasvá fyrir ætlat. Þó deyr engi optar en um sinn, ok þvíhræðumst ek ekki þínar ógnir." Við þessi hans orðkastar Gríðr honum aptr. Hann snerist þá at brúðisinni ok var þá allglaðr. Ok er hann var sem blíðastrvið hana, vefr Gríðr hár hans um hönd sér ok kippirhonum á stokkinn fram ok reiðir saxit allt at höfðihonum: "Djarfr ertu, ok nú í stað skaltu dauðann fá."En Illugi sagðist eigi hræðast dauða sinn. Hún mælti þáhlæjandi: "Engan hefi ek slíkan hitt, at eigi hafi hræðztdauða sinn, nema þik. Far þú nú til svefns ok sofvel!" Ferr Illugi nú ok snýst at konu sinni ok er núallra blíðastr við hana. Gríðr hleypr þá enn at sænginniok kippir honum fram á stokkinn. Hún reiðir núsaxit, ok mjök er hún ófrýnlig at sjá, en allt fór semfyrr, at Illugi kvaðst eigi hræðast. Gríðr mælti þá:"Eigi ertu sem aðrir menn, þínar æðar skelfast hvergi,ok þú hræðist ekki. Nú skaltu þiggja líf af mér, okþar með gef ek þér dóttur mína, er Hildr heitir, okfæ ek þó aldri launat þinn velgerning, því at þú hefirkomit mér ór miklum álögum, því at með slíkum hættihefi ek margan myrt ok drepit, ok hafa allir hræðztmitt it ógurliga sax. Sextán vaska menn hefi ek drepitmeð þessu saxi, ok væri slíkt þó eigi kvenna verk. Númun ek segja þér ævisögu mína, en þú hlýða:
5
"Konungr sá réð fyrir Álfheimum, er Áli hét. Hannátti sér drottningu, er Álfrún hét. Þau áttu dóttur eina,sú hét Signý. Hún var at öllu vel at sér. Þegar Signýhafði aldr til, var hún gift þeim konungi, er Eirekrhét. Hann fell í vestrvíking. Dóttur áttu þau saman,þá er Hildr hét, ok var hún meyja fríðust. Fór Signýþá til föður síns ok var með honum. Drottning fekksótt, þá hana leiddi til bana, en konungr barst lítt af,en Signý var í skemmu ok hafði sorg mikla eptir konungsinn ok móður. Konungr fekk þá drottningu, erGrímhildr hét. Hún var fögr at sjá, en innan var húnit mesta flagð. Konungr unni henni mikit. Þau gátuat eiga sjau dætr, ok brá þeim öllum til móður sinnarok urðu inar mestu flagðkonur. Þat bar til í ríkinuvið kvámu Grímhildar, at maðr hvarf hverja nótt, okætluðu allir, at Grímhildr mundi því valda. Konungrtók nú at eldast, ok þótti drottningu minna verða afhjáhvílum en hún vildi. Hugsar hún nú at svíkja konungok fá sér annan ungan. Gefr hún honum nú eitrat drekka, ok fær hann þegar bana af, ok var hannheygðr hjá drottningu sinni. Grímhildr illskaðist núsvá, at hún eyddi allt ríkit bæði af fé ok mönnum.Eptir þessi verk Grímhildar gekk hún til skemmu þeirar,er Signý sat ok dóttir hennar, en er hún kemr þar,mælti hún svá: "Þú, Signý," segir hún, "hefir lengií sæmd mikilli ok sælu setit, en ek skal þat allt af þértaka, ok þat legg ek á þik, at þú hverfir í burt okbyggir í helli ok verðir in mesta tröllkona. Þú skaltGríðr nefnast. Dóttir þín skal fara með þér, ok hverrmaðr, sem hana lítr, skal fella til hennar mikla ást.Þú skalt hvern myrða, er þú sér í hennar sæng. Þúhefir átt þér sjau systr. Þær skulu hverja nótt eigavið þik bardaga. Þær skulu alla vega þik sundra, höggvaok meiða, en aldri at heldr skaltu deyja, ok aldri skaltufyrr frelsast af þessum álögum en þú hittir þann mann,er eigi hræðist þitt it ógurliga sax, þá er þú reiðirþat, en með því at þeim mun þat ógurligt sýnast, munsá ekki finnast." Signý mátti ekki mæla fyrir harmiok gráti. Hildr mælti þá: "Vilda ek, Grímhildr, atek launaði þér þín álög, ok þat mæli ek um, at öðrumfæti standir þú á skemmu þessari, en öðrum heimaá konungshöll. Þrælar skulu þar kynda bál mitt í millifóta þér. Þat bál skal standa bæði nætr ok daga, oköll skaltu neðan af eldi brenna, en ofan frjósa, at aldrifáir þú þína ró. En ef vit mæðgur komumst ór þessumálögum, þá skaltu deyja ok detta ofan í bálit." Grímhildrtók þá til máls: "Mjök heimskligt er okkart tal,ok vil ek, at þetta haldist hvárki." Hildr sagði, at þatyrði at standa. Hurfu þær mæðgur þá burt í helliþenna, ok er ek sú in sama Signý, ok er hér Hildr,dóttir mín, ok vil ek nú gifta þér hana ok launa þérsvá, at þú hefir mér ór álögum komit." Ok at endaðriþessari sögu koma í hellinn sjau skessur með bitrligumskálmum ok hlaupa at Gríði ok höggva til hennarbæði hart ok tíðum. Hildr var nú ákafliga hrædd.Illugi veitir Gríði dugnað ok höggr til þeira bæði óttok tíðum, ok eigi léttir hann fyrr en þau hafa drepitþær allar, ok brennir þær allar á báli. Gríðr mæltiþá: "Nú hefir þú, Illugi, frelst okkr bæði af þessumskessum, ok hefi ek við þær átt ellifu vetr." Illugi segirþat nógu lengi verit hafa.
6
Eptir þetta fylgir Gríðr þeim til báts Illuga, ok gafhún þeim gull ok marga dýra gripi, ok hafði hann númeð sér eldinn, ok skildist hún þar við þau. Illugirær aptr til sinna manna. Þeir urðu við þat glaðir oklétu sér hitna. Mánuð lá konungsson þar, ok gaf honumaldri byr. Björn kenndi þat Hildi ok kvað Illugahana hafa sótta í hella, ok segir Björn, at hún sé inmesta tröllkona. Sigurðr bað Björn þegja, ok ekki vildihann því trúa, er Björn sagði. Eina nótt var þat, ermenn konungssonar sváfu á skipi, en er þeir vakna,sjá þeir, at Björn er horfinn, ok leituðu ok sjá umsíðir, at hann hangir upp við siglurá. Þeir vissu ekki,hverju þetta gegndi um líflát Bjarnar, en Gríðr hafðihengt Björn á þeiri nótt fyrir þat hann kallaði Hilditröllkonu.Eptir þat siglir Sigurðr frá Finnmörk, ok gaf honumþá vel byr ok kom heim til Danmerkr ok hafðifengit of fjár ok gaf gull á tvær hendr. Er hann núheima með föður sínum. Illugi var löngum með Sigurði,en þó átti hann stóran búgarð næri konungshöllinni.Litlu síðar tók Hringr konungr sótt þá, er hannleiddi til bana. Sigurðr lætr þegar erfi drekka eptirföður sinn ok lætr til bjóða öllum beztu mönnum ílandinu, ok var Sigurðr þá til konungs tekinn yfir þatríki, er faðir hans hafði átt. Hringr konungr hafðiverit fylkiskonungr í Danmörku, ok hafði hann ráðitfyrir Skán. Signý kemr nú til Danmerkr, ok tók Illugivel við henni ok þau Hildr. Illugi segir þá öll deili áhenni. Sigurðr konungr bað hennar sér til handa.Signý segir, at Illugi skuli vera hennar giftingarmaðr.Sigurðr talar þá þetta mál við hann, ok með samþykkihennar giftir Illugi honum Signýju. Váru þeira samfarirgóðar, ok áttu þau mörg börn, ok urðu öll mikilsháttar menn. Sigurðr konungr ok Signý drottning lifðumjök lengi, en Illugi lifði lengr, en ekki hefir veritgetit barna þeira Hildar. Þessi Illugi varð síðan fóstbróðirGnoðar-Ásmundar.Ok lúkum vér þessi sögu.

Old Norse texts from the Perseus Project (perseus.tufts.edu/hopper/opensource/download), via CLTK's old_norse_text_perseus mirror. Licence: CC BY-SA 3.0 US. Source.