Gautreks saga

Old Norse · Sagas · 11 sections

1
ÞAR hefjum vér eina kátliga frásögn af einum konungi,þeim er Gauti hét; hann var vitr maðr okvel stilltr, mildr ok máldjarfr. Hann réð fyrir Vestra-Gautlandi.Þat liggr milli Noregs ok Svíþjóðar fyriraustan Kjölu alla, ok skilr Gautelfr milli Upplanda okGautlands. Þar eru stórar merkr ok illt yfirferðar, þáer þelalaust er. Þessi konungr, er fyrr nefndum vér, fóroptliga með hauka sína ok hunda á mörkina, því athann var inn mesti veiðimaðr, ok þótti honum þat inmesta skemmtan.Í þann tíma var víða byggt, þar sem miklir skógarváru umhverfis, því at margir menn ruddu mörkina,þar sem fjarlæg var almannabyggð, ok gerðu sér þaralhýsi sumir, þeir sem flýit höfðu af almannaveg fyrirnokkur sín ranglig tiltæki. Sumir flýðu fyrir ljóðæskueða nokkur ævintýr ok þóttust þá síðr spottaðir eðahæddir verða, ef þeir væri fjarri annarra manna athlátri,ok lifðu svá út allan sinn aldr, at þeir fundu engaaðra menn en þá, sem hjá þeim váru. Þeir höfðu okmargir leitat sér staðar langt frá almannaveg, ok kómuþví engir menn þá heim at sækja, utan þat varð stundum,at villtust á mörkum, at menn hrötuðu þá til þeiraheimkynna, þótt menn vildu þar gjarna aldri komithafa.Þessi konungr Gauti, er fyrr nefndum vér, var farinnvið sinni hirð at veiða dýr á mörkinni með sínuminum beztum veiðihundum. Konungrinn gat at lítaeinn fagran hjört, ok þetta sama dýr vill hann gjarnaveiða ok slær lausum sínum veiðihundum ok eltirþetta sama dýr með svá miklu kappi, meðan dagrinnvannst til nætr. Hann var nú einn sinna manna okvar kominn svá langt á mörkina, at hann vissi, at hannmátti eigi komast til sinna manna sakir náttmyrkrs oklangrar leiðar, er hann hafði farit allan daginn; þatok með, at hann hafði skotit þetta dýr með spjóti sínu,ok stóð þat fast í sárinu, en konungr vildi þat meðengu móti láta, ef hann mætti ná, ok þótti skömm,ef hann nædi eigi vápni sínu. Hér hafði hann á lagtsvá mikit kapp, at hann hafði af sér kastat öllum klæðumnema línklæðum; berfættr var hann ok hafði engaskúa, ok hafði víða rifit hans leggi ok iljar bæði grjótok skógrinn. Ekki náir hann dýrinu. Tekr nú at myrkvaaf nótt, svá at aldri veit hann, hvert hann stefnir, nemrnú stað ok hlýðir til, ef hann heyrði til nokkurs, oklitla stund hefir hann stað numit, áðr hann heyrirhundsgá, ok þangat gengr hann, sem hann heyrir hundinngeyja, því at honum þótti þar helzt manna ván.Því næst sér konungr húsabæ lítinn. Þat sá hann,at maðr stóð úti ok helt á viðaröxi. Þegar hann sér,at konungr stefnir til bæjar, hleypr hann at ok dreprhundinn ok mælti: "Eigi skaltu optar vísa gestum á garðvárn, því at þat sé ek gerla, at sjá maðr er svá mikillvexti, at hann mun upp eta alla eigu bónda, ef hannkemr hér innan veggja. Skal þat ok aldri verða, ef ekmá ráða." Konungr heyrði orð hans ok brosti at;hugsar hann þat með sér, at hann var lítt við búinnúti at liggja, en þótti eigi vísar viðtökur, ef hann biðiþess, er honum væri inn boðit, gengr nú djarfliga atdyrunum. Hinn ferr fyrir dyrrnar ok vill hann eigi innláta. Konungr lætr hann kenna aflsmunar ok gengrór dyrum þann, er fyrir stóð. Konungr gekk til stofu.Þar váru fyrir fjórir karlar ok fjórar konur. Ekki varþar heilsat Gauta konungi; þó sezt hann niðr. Sá tóktil orða, er honum sýndist bóndaligastr, ok mælti: "Hvíléztu þenna mann hér inn koma?" Þrællinn svaraði,sá er í dyrunum hafði staðit: "Þessi maðr var svá sterkr,at ek hafða ekki afl við honum." "Ok hvat gerðir þú,þá er hundrinn gó?" Þrællinn svaraði: "Ek drap hundinn,því at ek vilda eigi, at hann vísaði fleirum slíkumgaurum at garði sem mér lízt þessi maðr vera." Bóndimælti: "Dyggr þræll ertu, ok má eigi þér um kenna,þó at þessir ófimligleikar hafi orðit, ok er vandlaunatþér þín umsjá, ok vil ek á morgin gefa þér verðkaup,ok skaltu þá með mér fara." Hús váru þar vel búinok menn vænir ok hæfiliga miklir. Þat fann konungr,at þeir óttuðust hann. Bóndi lét setja borð, ok varmatr á borinn. Ok er konungr sér, at honum munekki boðinn matr, stígr hann undir borð hjá bónda,tekr til matar ok snæðir djarfliga. Ok er bóndi sérþetta, hættir hann at matast ok dregr hattinn fyrir augusér. Hvárugir tala hér við aðra, ok er konungr varmettr, lyptir bóndi upp hetti sínum ok bað bera diskaaf borði, -- "því at nú mun eigi mat at varðveita."Síðan fór fólk at sofa.Konungr lagðist ok til svefns. Ok er hann hafði litlahríð legit, þá kom kona til hans ok mælti: "Mun eigiráðligt, at þú þiggir beina at mér?" Konungr svarar:"Þetta horfir vænliga, er þú vilt tala við mik, því athér eru dauflig hýbýli." "Eigi þarftu þat at undra, þvíat vér höfum aldri gest átt á ævi várri, ok þess get ek,at þú sér bónda engi aufúsugestr." Konungr mælti:"Vel mætti ek launa bónda fyrir allan þann kostnað,er hann hefir fyrir mér haft, þá er ek kem til mínsheimilis." Hún svaraði: "Til meira get ek mun umdraga en vér fáim sæmd af þér í móti þessu tilfelli."Konungr mælti: "Ek bið, at þú gerir mér kunnigt,hversu fólk yðvart heitir." Hún svarar: "Faðir minnheitir Skafnörtungr. Því hefir hann þat nafn, at hanner svá glöggr um kost sinn, at hann má eigi sjá, atþverri hvárki matr né annat, þat er hann á. Móðirmin heitir Tötra. Því hefir hún þat nafn, at hún villaldri önnur klæði hafa en þat, sem áðr er slitit ok atspjörum orðit, ok þykkir henni þat mikil hagspeki."Konungr spurði: "Hvat heita bræðr þínir?" Hún svaraði:"Einn heitir Fjölmóðr, annarr heitir Imsigull,þriði Gillingr." Konungr mælti: "Hvat heitir þú eðasystr þínar?" Hún svaraði: "Ek heiti Snotra. Hefi ekþví þat nafn, at ek þótta vísust allra vár. Systr mínarheita Hjötra ok Fjötra. Hér er sá hamarr við bæ várn,er heitir Gillingshamarr, ok þar í hjá er stapi sá, ervér köllum Ætternisstapa. Hann er svá hár ok þat flugfyrir ofan, at þat kvikendi hefir ekki líf, er þar gengrfyrir niðr. Því heitir þat Ætternisstapi, at þar meðfækkum vér várt ætterni, þegar oss þykkir stór kynslvið bera, ok deyja þar allir várir foreldrar fyrir utanalla sótt ok fara þá til Óðins, ok þurfu vér af enguváru forellri þyngsl at hafa né þrjózku, því at þessisældarstaðr hefir öllum verit jafnfrjáls várum ættmönnum,ok þurfum eigi at lifa við fjártjón eða fæðsluleysiné engi önnur kynsl eða býsn, þótt hér beri til handa.Nú skaltu þat vita, at föður mínum þykkja þetta verain mestu undr, er þú hefir komit til húsa várra. Væriþat mikil býsn, þótt ótiginn maðr hefði hér mat etit,en þetta eru með öllu undr, at konungr, kalinn okklæðlauss, hefir komit til húsa várra, því at til þessamunu engi dæmi finnast, ok því ætlar faðir minn okmóðir á morgin at skipta arfi með oss systkinum, enþau vilja síðan ok þrællinn með þeim ganga fyrirÆtternisstapa ok fara svá til Valhallar. Vill faðir minneigi tæpiligar launa þrælnum þann góðvilja, at hannætlaði at reka þik ór dyrum, en nú njóti hann sælumeð honum. Þykkist hann ok víst vita, at Óðinn muneigi ganga í mót þrælnum, nema hann sé í hans föruneyti."Konungr mælti: "Sé ek, at þú munt hér veramálfimust, ok skaltu hafa mína hollustu. Þykkjumstek sjá, at þú munt mær vera, ok skaltu sofa í hjá mérí nótt." Hún bað konung því ráða.Um morguninn, sem konungr vaknar, mælti hann:"Þik kveð ek at þessu, Skafnörtungr, ek gekk til yðvarsbæjar berfættr, ok því vil ek nú skúa af þér þiggja."Hann svarar engu ok fær honum skúa ok dró ór þvengina.Þá kvað konungr:"Skúa tvá,er mér Skafnörtungr gaf,þvengjum er hann þá nam;ills mannskveð ek aldri verðagrandalausar gjafir."Síðan bjóst konungr á brutt, ok leiddi Snotra hanná götu. Konungr mælti: "Bjóða vil ek þér með mérat fara, því at mér er grunr á, at nokkut gerist af okkrumfundi, ok ef þú ferr með sveinbarn, þá láttu Gautrekheita, ok drag svá af nafni mínu ok rekstri þeim,er ek hefi haft til hýbýla yðvarra." Hún svarar: "Vísván þykki mér á því, at þú getir þessu nær, en ekki máek með þér fara at sinni, því at í dag skal skipta arfimeð oss systkinum eptir föður várn ok móður, því atþau ætla at ganga fyrir Ætternisstapa." Konungr baðhana vel lifa ok bað hana koma á sinn fund, svá semhenni þætti tími til. Ferr konungr þar til, er hannkemr til sinna manna, ok sezt nú um kyrrt.
2
Nú er frá því at segja, þá er Snotra kom heim, satfaðir hennar yfir fé sínu ok mælti: "Með oss hafaorðit býsn mikil, er konungr sjá hefir komit til várrahýbýla ok etit upp fyrir oss mikla eigu ok þat, semoss henti sízt at láta. Má ek eigi sjá, at vér megumhalda öllu váru hyski fyrir takfæðar sakir, ok því hefiek saman borit alla mína eigu, ok ætla ek at skipta arfimeð yðr sonum mínum, en ek ætla mér ok konu minniok þræli til Valhallar. Má ek eigi þrælnum betra launasinn trúleika en hann fari með mér. Gillingr skal hafauxa minn inn góða ok þau Snotra, systir hans. Fjölmóðrskal hafa gullhellur mínar ok þau Hjötra, systirhans. Imsigull skal hafa korn allt ok akra ok þau Fjötra,systir hans. En þess bið ek yðr, börn mín, at eigi fjölgiðþér lið yðvart, svá at fyrir þat megi þér eigi haldaarfi mínum." Ok er Skafnörtungr hafði talat slíkt erhann vildi eða honum líkaði, fóru þau öll upp á Gillingshamar,ok leiddu börnin föður sinn ok móður ofanfyrir Ætternisstapa, ok fóru þau glöð ok kát til Óðins.Nú er þau systkin váru í búi, þykkjast þau þurfaat hagræða sér. Þau taka sér spýtur ok spýta vaðmálat sér, svá at ekki þeira kemr við annat bert. Þóttiþeim þá trúast um unnit, at eigi mundi fólk þeirafjölgast. Snotra fann með sjálfri sér, at hún fór meðbarni. Þokaði hún þá spýtunni í vaðmálinu, svá at námátti hendi til. Hún lét sem hún svæfi. En er Gillingrvaknaði eða raumskaði af svefni, varp hann hendinnifrá sér ok kom við kinn hennar. Ok er hannvaknaði, mælti hann: "Hér hefir ófimliga til tekizt,er ek skal hafa grand gert þér. Mér sýndist sem þúsért miklu digrari en verit hefir." Hún svarar: "Leynþú þessu sem þú mátt." Hann svarar: "Þat endemimun ek ekki gera, því at þetta má með engu mótileynast, síðan er fólk okkart fjölgast." Litlu síðar fæddiSnotra eitt fagrt sveinbarn ok gaf nafn ok kallaði Gautrek.Gillingr mælti: "Stór býsn berr nú við, ok mánú eigi leyna, ok skal ek fara at segja bræðrum mínum."Þeir mæltu: "Allt ráð várt vill nú fyrir farastaf býsnum þessum, sem við berr, ok er þetta mikitlagabrot." Gillingr kvað:"Heimsligaer ek veik hendi til,er ek kom við kinn konu;lítil lyfkveða höfð til lýða sona,af því var hann Gautrekr getinn."Þeir kveða hann eigi mega um kunna, er hann iðraðistok vildi aldri, at þetta hefði orðit. Hann kveðstgjarna vilja ganga fyrir Ætternisstapa ok kvað talinsmæri býsn. Þeir báðu hann bíða, hvat við bæri fleira.Fjölmóðr sat at fé um daga ok bar með sér gullhellursínar, hvert sem hann fór, ok einn dag sofnaðihann ok vaknar við þat, at sniglar tveir svartir höfðuskriðit á gullhellur hans. Honum þótti dala eptir, þarsem dökknat hafði gullit, ok sýndist honum mikitþorrit hafa. Hann mælti: "Mikit er at verða fyrir þessufjártjóni, ok ef svá berr optar til, þá mun eigi gott atfara snauðr til Óðins, ok mun ek ganga fyrir Ætternisstapaok verða eigi optar fyrir þessari fjárauðn, þvíat aldri hefir orðit jafnkolsvart um mitt efni, síðanfaðir minn miðlaði mér fé." Hann segir bræðrumsínum þessi býsn, er við hafði borit, ok bað þá skiptaarfi. Hann kvað þá:"Stuttir sniglarátu steina fyr mér,nú vill oss hvetvetna hata;snauðr mun ek snópa,því at sniglar hafagull mitt allt grafit."Síðan fór hann ok hans kona á Gillingshamar ok gengusíðan fyrir Ætternisstapa.Þat var einn dag, at Imsigull gekk um akra sína.Sá hann fyrir sér þann fugl, er spörr heitir; hann erá vöxt sem tittlingr. Honum leizt nú horfa skaðavænliga,gekk með akrinum ok sá, at fuglinn hafðitekit ór axinu eitt kornit. Þá kvað hann:"Þat var spell,ok spörr of vanná akri Imsiguls;axi var skatt,ór var korn numit,þat mun æ Tötru ætt of trega."Síðan fór hann ok hans kona, ok gengu þau glöð fyrirÆtternisstapa ok vildu eigi fá optar slíkan skaða.Gautrekr var þá úti, er hann sá uxann góða. Hannvar sjau vetra. Honum varð þat fyrir, at hann lagðiuxann með spjóti til bana. Ok er Gillingr sá þetta, þákvað hann:"Ungr sveinndrap uxa fyr mér;þetta eru banvæn býsn;mun ek aldri eigasíðan jafngóligangrip, þó ek gamall verða."Hann mælti: "Nú er eigi viðsæmanda." Fór hann síðaná Gillingshamar ok gekk þaðan fyrir Ætternisstapa.Nú váru þau tvau eptir, Snotra ok Gautrekr, sonrhennar. Hún býr sik ok bæði þau til bruttferðar, faranú þangat til, er þau finna Gauta konung, ok tekrhann vel við þeim syni sínum. Fæddist hann þar uppmeð hirð föður síns ok var bráðgerr á allan þroska,ok líða nú svá fram nokkurir vetr, þar til er Gautrekrvar mjök fullkominn at þroska. Þá bar svá til,at Gauti konungr tók sótt ok kallaði til sín vini sína.Konungr mælti: "Þér hafið verit mér hlýðnir ok eptirlátirí öllu, en nú þykki mér mikil ván, at þessi sótt,er ek hefi, skili vára vingan. Vil ek ríki þetta, er ekhefi átt, gefa Gautreki, syni mínum, ok þar með konungsnafn." Þeim líkaði þetta vel, ok eptir andlátGauta konungs var Gautrekr til konungs tekinn yfirGautland, ok er hans víða getit í fornum sögum.En nú víkr þessi sögu nokkura stund norðr í Noreg,ok segir frá þeim fylkiskonungum, er þar váru í þanntíma, ok frá þeira afkvæmi. En þá síðan víkr þessisögu aptr til Gautlands til Gautreks konungs ok sonahans. Svá it sama gengr þessi saga um Svíaríki ok víðaannars staðar.
3
Húnþjófr hét konungr, er ráðit hefir fyrir Hörðalandi.Hann var sonr Friðþjófs ins frækna ok Ingibjargarinnar fögru. Hann átti þrjá sonu. Herþjófrhét sonr hans, er síðan var konungr á Hörðalandi,annarr hét Geirþjófr Upplendinga konungr, þriði varFriðþjófr Þelamerkr konungr. Þessir váru allir ríkirkonungar ok hermenn miklir, en þó var Herþjófr konungrfyrir þeim at viti ok ráðagerð. Hann var löngumí hernaði, ok varð hann af því frægr mjök. Í þennatíma var sá konungr á Ögðum, er Haraldr hét. Hannvar ríkr konungr. Hann var kallaðr Haraldr inn egðski.Víkarr hét sonr hans. Hann var þá ungr ok efniligr.Stórvirkr hét maðr; hann var sonr Starkaðar Áludrengs.Starkaðr var hundvíss jötunn. Hann tók ór ÁlfheimumÁlfhildi, dóttur Álfs konungs. Álfr konungrhét þá á Þór, at Álfhildr skyldi aptr koma. Þá drapÞórr Starkað, en flutti Álfhildi heim til föður síns,ok var hún þá með barni. Hún fæddi son þann, erStórvirkr hét, er áðr er nefndr. Hann var fríðr maðrsýnum ok þó svartr á hár, meiri ok sterkari en aðrirmenn. Hann var víkingr mikill. Hann kom til hirðarHaralds konungs á Ögðum ok gerðist hans landvarnarmaðr.Haraldr konungr gaf honum ey þá, er Þrumaheitir, á Ögðum, ok þar bjó Stórvirkr. Hann varlöngum í hernaði, en stundum var hann með Haraldikonungi. Stórvirkr nam á brutt Unni, dóttur Frekajarls af Hálogalandi, ok fór síðan heim til bús síns íÞrumu. Þau áttu son, er Starkaðr hét. Synir Freka jarls,Fjöri ok Fýri, fóru at Stórvirk ok kómu á bæ hans umnótt á óvart með her ok brenndu bæinn ok Stórvirkinni ok Unni, systur sína, ok alla menn, þá er þarváru, því at þeir þorðu eigi dyrr upp at lúka ok hræddust,at Stórvirkr mundi út komast. Þeir sigldu þegará brutt um nóttina ok norðr með landi, ok annan dageptir, er á leið, gerði at þeim storm, ok sigldu þeirí boða fyrir Staði, ok týndist þar öll skipshöfn þeira.Starkaðr, sonr Stórvirks, var þá ungr, er faðir hanslézt, ok fekk Haraldr konungr honum þá fóstr meðhirð sinni. Svá segir Starkaðr frá:"Þá var ek ungr,er inni brannflotna fjöldmeð feðr þjóðu,þrár nær vágifyr Þrumu innanherhröðuðrHaralds ins egðska.Ok menbrotamágar véltuFjöri ok Fýri,Freka arfþegar,Unnar bræðr,eiðu minnar."
4
Herþjófr Hörðalands konungr fór með her at Haraldikonungi um nótt á óvart ok drap hann í tryggðum,en tók í gísling Víkar, son hans. Herþjófr konungrlagði undir sik ríki þat allt, er átt hafði Haraldr konungr,ok tók margra ríkra manna sonu með valdi okí gísling, en tók skatta af öllu ríki.Grani hét einn ríkr maðr í liði Herþjófs konungs.Hann var kallaðr Hrosshárs-Grani. Hann bjó í ey þeiriá Hörðalandi, er Fenhring heitir, á þeim bæ, er á Askiheitir. Hann tók at herfangi Starkað Stórvirksson okflutti heim í Fenhring. Þá var Starkaðr þrévetr. Hannvar níu vetr í Fenhring með Hrosshárs-Grana. Svásegir Starkaðr:"Þá er HerþjófrHarald um vélti,sér ójafnansveik í tryggðum,Egða dróttinöndu rænti,en hans sonumhaftbönd sneri.Þrévetran mikþaðan of fluttiHrosshárs-Granitil Hörðalands;nam ek á Askiupp at vaxa,sákat niðjaá níu vetrum."Herþjófr konungr var hermaðr mikill ok var löngumí hernaði, ok var þá mjök herskátt í ríki hans. Hannlét hlaða vita á fjöllum ok setti menn til at gæta okskjóta upp vitum, ef ófriðr kæmi. Víkarr gætti vitannaá Fenhring við þriðja mann, ok skyldi þann vita fyrstupp kynda, ef herr væri sénn, en síðan hvern at öðrum.En er Víkarr hafði skamma stund vitans gætt,gekk hann einn morgin á Ask út ok fann Starkað,fóstbróður sinn, Stórvirksson. Hann var furðuligamikill. Hann var hímaldi ok kolbítr ok lá í fleti viðeld. Þá var hann tólf vetra gamall. Víkarr reisti hannupp ór fletinu ok fekk honum vápn ok klæði ok mældivöxt hans, því at honum þótti hann undarliga mikitvaxit hafa, síðan hann kom á Ask. Fengu þeir Víkarrsér skip ok fóru í brutt þaðan. Svá segir Starkaðr:"Afl gat ek ærit,uxu tjálgur,langir leggirok ljótt höfuð,en hímaldiaf hagli sat,fás forvitinn,í fleti niðri,Unz Víkarr komfrá vita innan,gísli Herþjófs,gekk inn í sal;hann kenndi mik,hann kvaddi mikupp at standaok andsvara.Hann mældi mikmundum ok spönnum,alla armatil úlfliða,-- -- -- -- --vaxit háriá höku niðri."Hér segir Starkaðr frá því, at hann hafði þá skegg, erhann var tólf vetra. Síðan reis Starkaðr upp, ok fekkVíkarr honum vápn ok klæði, ok fóru síðan til skips.Eptir þetta safnaði Víkarr liði, ok urðu þeir saman tólf.Þeir váru allir kappar ok hólmgöngumenn. Svá segirStarkaðr:"Þá safnaðiSörkvi ok GrettiHaralds arfþegi,Hildigrími,Erp ok Úlfi,Áni ok Skúmu,Hróa ok HrottaHerbrands syni,Styr ok Steinþórifrá Staði norðan;þar var inn gamliGunnólfr blesi;þá várum vérþrettán saman;fær varligafríðri drengi."Síðan fór Víkarr konungr með lið sitt á fund Herþjófskonungs. En er konungr spurði ófrið þenna, þá lét hannlið sitt til búast. Herþjófr konungr átti mikinn húsabæ,ok var þar gott vígi, svá at þat var náliga kastali eðaborg. Þar var fyrir sjautigi vígra manna ok ótalit allrverkalýðr ok þjónustumenn. En þegar er víkingar kómuat, gerðu þeir svá harða atgöngu, at þeir hristu grindrok hurðir ok hjuggu á gættin, svá at frá gengu lokurok slagbrandar, er innan váru fyrir hliðunum, en konungsmennhrukku frá, ok náðu víkingar inngöngu.Tókst þar þá bardagi mikill. Svá segir Starkaðr:"Svá kómum vértil konungs garða,hristum grindr,hjuggum gætti;brutum borglokur,brugðum sverðum,þar er sjau tigirseggir stóðukostum góðirfyr konungi;þó var um aukitöllum þrælum,verkalýðumok vatndrögum."Herþjófr konungr varðist lengi með liði sínu, því athann hafði marga frækna menn, en með því að Víkarrhafði valit lið með sér ok ágæta kappa, þá varð rýrtfyrir þeim lið Herþjófs konungs. Víkarr var jafnan framastsinna manna. Svá segir Starkaðr:"Var Víkarivant at fylgjaþví at fremstr ok fyrstrí flokki stóð;hjuggum hjálmameð höfuðgnípum,brynjur sneiddumok brutum skjöldu."Starkaðr sótti hart fram með Víkari á hendr Herþjófikonungi, ok þeir veittu honum bana. Allir kappar Víkarssóttu hart fram. Fellu þar margir menn, en sumirváru særðir. Svá segir Starkaðr:"Var Víkarivegs um auðit,en Herþjófiheiptir goldnar,særðum seggi,en suma drápum,stóðkat ek fjarri,þá er fell konungr."Þar fekk Víkarr sigr, en Herþjófr konungr fell, svásem áðr er sagt, ok þrír tigir manna með honum, enmargir sárir til ólífis, en engir fellu af Víkars mönnum.Eptir þat tók Víkarr skip þau öll, er Herþjófr konungrhafði átt, ok allt lið, þat er hann fekk, fór síðanaustr með landi með allt lið, þat er honum vildi fylgja.Ok er hann kom á Agðir, kómu til hans þeir, er verithöfðu vinir föður hans. Varð hann þá brátt fjölmennr.Var hann þá til konungs tekinn yfir Agðir allar okJaðar, ok hann lagði undir sik Hörðaland ok Harðangrok allt ríki þat, er Herþjófr konungr hafði átt.Víkarr konungr gerðist brátt ríkr ok inn mesti hermaðr.Hann var hvert sumar í hernaði. Víkarr konungrfór með her sinn í Vík austr ok gekk á land austan fjarðarok herjaði upp á Gautland ok vann þar mikit hervirki.En er hann kom upp í Væni, þá kom þar á mótihonum konungr sá, er Sísarr hét. Hann var austan órKænugarði. Hann var kappi mikill ok hafði lið mikit.Þeir Víkarr konungr ok Sísarr áttu þar bardaga harðan,ok gekk Sísarr hart fram ok drap margt manna af liðiVíkars konungs. Þar var Starkaðr með Víkari konungi.Hann gekk fram móti Sísari, ok áttust þeir lengi viðvápnaskipti, ok þurfti hvárrgi öðrum at frýja stórrahögga. Sísarr hjó af Starkaði skjöldinn ok veitti honumtvau sár í höfði mikil með sverði ok í sundr viðbeinit.Starkaðr fekk ok sár fyrir ofan mjöðmina á síðunni.Svá segir Starkaðr:"Vart þú eigimeð Víkariaustr í Væniárdag snemma,þá er sóttu vérSísar á velli,þat var þrekvirkiþokks megnara.Mik lét sverði hannsáru höggvinnskarpeggjuðuskjöld í gegnum,hjálm af höfði,en haus skoratok kinnkjálkaklofinn í jaxla;en it vinstraviðbein lamit."Starkaðr fekk ok holsár á annarri síðunni af atgeiriþeim, er Sísarr vó með. Svá segir Starkaðr:"Ok á síðusverði beittimér öflugrfyrir mjöðm ofan,en í aðraatgeir lagðiköldum broddi,svát á kafi yddi;þau sér merkiá mér gróin."Starkaðr hjó Sísar með sverði ok sneið svá um þverasíðu honum ok veitti honum mikit sár á fæti fyrir neðankné, ok at lyktum hjó hann af honum annan fótinní ökkla, ok þá fell Sísarr konungr. Svá segir Starkaðr:"Sneidda ek honumsíðu aðrabitrum brandium búk þveran;svá ek af heiptumhjörvi beittak,at alls meginsáðr kostaðak."Í bardaga þeim varð mannfall mikit, ok fekk Víkarrkonungr sigr, en Kænir lögðu á flótta, þeir er eptir lifðu.Eptir sigr þenna fór Víkarr konungr heim í ríki sitt.
5
Víkarr konungr spyrr, at Geirþjófr konungr hafði liðsafnaðmikinn á Upplöndum ok ætlaði með þann herat Víkari konungi ok hefna Herþjófs konungs, bróðursíns. Þá bauð Víkarr konungr út almenningi af ríkisínu, fór með þat lið til Upplanda móti Geirþjófi konungi.Þeir áttu mikla orrostu, svá at þeir börðust sjautjándaga samfast, ok þá fell Geirþjófr konungr, en Víkarrkonungr hafði sigr. Þá vann Víkarr konungr undir sikUpplönd ok Þelamörk, því at Friðþjófr Þelamerkr konungrvar ekki heima í ríki sínu. Þess getr Starkaðr, at súvar in þriðja orrosta Víkars konungs, er hann hafðiunnit á Upplöndum:"Lét þreksamrþriðja sinniHildar leikháðan verða,áðr Upplöndunnin yrðiok Geirþjófrof gefinn helju."Síðan setti Víkarr menn yfir þat ríki, er hann hafðiunnit á Upplöndum, en hann fór heim í Agðir ok gerðistbæði ríkr ok fjölmennr. Hann fekk sér konu ok áttivið henni tvá sonu. Hét Haraldr inn ellri, en inn yngrihét Neri. Hann var manna vitrastr, ok varð þat allt atráði, er hann lagði til, en svá var hann sínkr, at hannmátti engan hlut svá gefa, at honum væri eigi þegareptirsjár at. Svá segir Starkaðr:"Átti sérerfivörðutírsamr tvátiggi alna;hét hans sonrHaraldr inn ellri;setti hann þannat Þelamörku.Var sínkgjarnsagðr af gulliNeri jarl,nýtr í ráðum,Víkars sonr,vanr í sóknum;sá réð einnUpplendingum."Neri jarl var hermaðr mikill, en svá sínkr, at til hanshefir jafnat verit öllum þeim, er sínkastir hafa veritok sízt hafa öðrum veitt. En er Friðþjófr frétti fallbræðra sinna, fór hann til Upplanda ok tók þat ríkiundir sik, er Víkarr hafði fyrr unnit. Þá sendi hannVíkari orð, at hann skyldi skatt gjalda af sínu ríki eðaþola her hans. Svá segir Starkaðr:"Réð Friðþjófrfyrst at sendaheiptar boðhorskum jöfri,hvárt Víkarrvildi gjaldahilmi skatteða her þola."En er þessi orðsending kom Víkari, þá stefndi hannþing ok átti tal við ráðuneyti sitt at svara þessu vandmæli.Þeir báru saman ráð sín ok réðu lengi um. Svásegir Starkaðr:"Réðum um,ræddum lengi,urðum vitekki dælir;þat kaus herr,at konungr skyldiríkr með herrómu knýja."Þau orð váru send Friðþjófi konungi, at Víkarr konungrvildi verja land sitt. Fór þá Friðþjófr konungrmeð her sinn ok ætlaði at herja á Víkar konung. Óláfrinn skyggni hét konungr einn í Svíþjóð, þar sem heitirNærríki. Hann var ríkr ok hermaðr mikill. Hann bauðút almenning af sínu ríki ok fór til liðveizlu við Víkarkonung. Þeir höfðu mikit lið ok fara með her þannmóti Friðþjófi konungi ok svínfylktu liði sínu til bardaga.Svá segir Starkaðr:"Réð Óláfraustr inn skyggni,sældar gramr,fyr Svíaríki;hann bauð útalmenningi;mikill var hanshelmingr talinn."Þar tókst harðr bardagi, ok gengu menn Víkars konungsvel fram, því at þar váru margir kappar í liðimeð þeim. Þar var inn fyrsti kappi Starkaðr Stórvirksson,annarr Úlfr ok Erpr ok margir aðrir góðir drengirok miklir kappar. Víkarr konungr gekk hart fram.Starkaðr var brynjulauss ok gekk í gegnum fylkingarok hjó tveim höndum, sem hér segir:"Gengum framí glam vápnakonungs mennkappi gnægðir;þar var Úlfrok Erpr litinn;hjó ek brynjulaussbáðum höndum."Ok er Víkarr konungr sótti hart fram með kappa sínaá hendr Friðþjófi konungi, þá helt við los á fylkinghans. Þá beiddi hann friðar Víkar konung. Svá segirStarkaðr:"Réð Friðþjófrfriðar at biðja,því at Víkarrvægði ekkiok StarkaðrStórvirkssonalmátt framallan lagði."Þar var inn mesti bardagi ok inn snarpasti, ok fellmikill hluti liðs Friðþjófs konungs, en er hann beiddifriðar, stöðvaði Víkarr konungr her sinn. Gekk þáFriðþjófr konungr til sætta við Víkar konung. Skyldiþá Óláfr konungr semja sáttmál milli þeira, ok var súsætt, at Friðþjófr konungr gaf upp ríki sitt allt á Upplöndumok Þelamörk, en hann fór ór landi. Setti Víkarrkonungr yfir þessi ríki sonu sína. Gaf hann Haraldikonungsnafn yfir Þelamörk, en Nera jarlsnafn ok ríkiá Upplöndum. Hann vingaðist við Gautrek konung áGautlandi, ok þat segir í sumum bókum, at Neri heldinokkut ríki af Gautreki konungi, þann hluta Gautlandser honum var nálægastr, ok væri hann ok jarlGautreks konungs ok í ráðum með honum, þegar þessþyrfti við. Eptir þetta fór Víkarr konungr heim í ríkisitt ok varð frægr mjök af sigri þeim, ok skildu þeirÓláfr konungr með vináttu ok heldu þat jafnan síðan.Fór hann heim austr í Svíaríki.
6
Rennir hét maðr ok var bóndi einn ríkr. Hann hafðiatsetr í ey þeiri, er síðan er Rennisey kölluð. Sú eyliggr fyrir Noregi norðr undan Jaðri. Hann hafði veritvíkingr mikill, áðr hann settist í búnað. Konu áttihann sér ok einn son barna. Sá hét Refr. Þá er hannvar ungr, lagðist hann í eldaskála ok beit hrís ok börkaf trjám. Hann var furðuliga mikill vexti. Ekki færðihann saur af sér, ok til einskis rétti hann sínar hendr,svá at öðrum væri til gagns. Faðir hans var fjárorkumaðrmikill, ok líkaði honum illa óþrifnaðr sonar síns.Refr varð frægr mjök at engum snotrleik né frama,heldr at því, at hann gerði sik athlægi annarra sinnahraustra frænda, ok þótti föður hans hann ólíkligr tilnokkurs frama, sem öðrum ungum mönnum var þátítt. Rennir bóndi átti einn þann grip, er hann hafðimeiri mætur á en öðrum sínum fjárhlutum. Þat vareinn uxi. Hann var bæði mikill ok skrautligr fyrirhorna sakir. Ristin váru horn á honum ok rennt gullií skurðina ok í stiklana ok svá silfri. Af silfri var festrmeðal horna uxanum ok þar á þrír gullhringar. Þessiuxi bar langt af öðrum uxum, þeim sem í landinuváru, sakir vaxtar ok alls kostar umbúðar. Var Rennirbóndi svá vandlátr um hann, at hann skyldi aldrigeymslulauss vera. Rennir var jafnan í bardögum meðVíkari konungi, ok var þeim vingott.
7
Víkarr konungr gerðist hermaðr mikill ok hafðimarga kappa með sér, þá er ágætir váru, en Starkaðrvar mest metinn af öllum þeim ok kærastr konungi,þar hann var öndvegismaðr hans ok ráðgjafi ok landvarnarmaðr.Hann þá margðar gjafir af konungi. Víkarrkonungr gaf honum gullhring þann, er stóð þrjármerkr, en Starkaðr gaf honum eyna Þrumu, er Haraldrkonungr hafði gefit Stórvirki, föður hans. Hannvar fimmtán sumur með Víkari konungi, sem hannsegir:"Mér gaf Víkarrvalamálm,hring inn rauða,er ek á hendi ber,mér þrímerking,en ek Þrumu honum,fylgda ek fylkifimmtán sumur."Víkarr konungr sigldi af Ögðum norðr á Hörðalandok hafði lið mikit. Hann lá í hólmum nokkurum lengiok fekk andviðri mikit. Þeir felldu spán til byrjar, okfell svá, at Óðinn vildi þiggja mann at hlutfalli athanga ór hernum. Þá var skipt liðinu til hlutfalla, okkom upp hlutr Víkars konungs. Við þat urðu allirhljóðir, ok var ætlat um daginn eptir, at ráðsmennskyldu eiga stefnu um þetta vandmæli.Um nóttina nær miðri nótt vakti Hrosshárs-GraniStarkað, fóstra sinn, ok bað hann fara með sér. Þeirtaka bát einn lítinn ok reru til eyjar einnar inn fráhólminum. Þeir gengu upp til skógar ok fundu þarrjóðr eitt í skóginum. Í rjóðrinu var fjölmenni mikit,ok var þar þing sett. Þar sátu ellifu menn á stólum,en inn tólfti var auðr. Þeir gengu fram á þingit, oksettist Hrosshárs-Grani á stólinn inn tólfta. Þar heilsuðuallir Óðni. Hann mælti, at dómendr skyldi þádæma örlög Starkaðs. Þá tók Þórr til orða ok mælti:"Álfhildr, móðir föður Starkaðs, kaus föður at synisínum hundvísan jötun heldr en Ásaþór, ok skapa ekþat Starkaði, at hann skal hvárki eiga son né dótturok enda svá ætt sína." Óðinn svaraði: "Þat skapa ekhonum, at hann skal lifa þrjá mannsaldra." Þórr mælti:"Hann skal vinna níðingsverk á hverjum mannsaldri."Óðinn svaraði: "Þat skapa ek honum, at hann skal eigain beztu vápn ok váðir." Þórr mælti: "Þat skapa ekhonum, at hann skal hvárki eiga land né láð." Óðinnmælti: "Ek gef honum þat, at hann skal eiga of lausafjár."Þórr mælti: "Þat legg ek á hann, at hann skalaldri þykkjast nóg eiga." Óðinn svaraði: "Ek gef honumsigr ok snilld at hverju vígi." Þórr svaraði: "Þatlegg ek á hann, at hann fái í hverju vígi meiðslasár."Óðinn mælti: "Ek gef honum skáldskap, svá at hannskal eigi seinna yrkja en mæla." Þórr mælti: "Hannskal ekki muna eptir, þat er hann yrkir." Óðinn mælti:"Þat skapa ek honum, at hann skal þykkja hæstr inumgöfgustum mönnum ok inum beztum." Þórr mælti:"Leiðr skal hann alþýðu allri." Þá dæmdu dómendrallt þetta á hendr Starkaði, er þeir höfðu um mælt,ok sleit svá þinginu. Fóru þeir Hrosshárs-Grani okStarkaðr til báts síns. Þá mælti Hrosshárs-Grani tilStarkaðs: "Vel muntu nú launa mér, fóstri, liðsemdþá, er ek veitta þér." "Vel," sagði Starkaðr. Þá mæltiHrosshárs-Grani: "Þá skaltu nú senda mér Víkar konung,en ek mun ráðin til leggja." Starkaðr játar þessu.Þá fekk Hrosshárs-Grani geir í hönd honum ok sagði,at þat mundi sýnast reyrsproti. Þá fóru þeir út til liðsins,ok var þá komit at degi.Um morguninn eptir gengu ráðgjafar konungs ástefnu til umráða. Kom þat ásamt með þeim, at þeirskyldu gera nokkura minning blótsins, ok sagði Starkaðrupp ráðagerðina. Þar stóð fura ein hjá þeim okstofn einn hár nær furunni. Neðarliga af furunni stóðeinn kvistr mjór ok tók í limit upp. Þá bjuggu þjónustusveinarmat manna, ok var kálfr einn skorinn okkrufðr. Starkaðr lét taka kálfsþarmana. Síðan steigStarkaðr upp á stofninn ok sveigði ofan þann inn mjóvakvistinn ok knýtti þar um kálfsþörmunum. Þá mæltiStarkaðr til konungs: "Nú er hér búinn þér gálgi, konungr,ok mun sýnast eigi allmannhættligr. Nú gakktuhingat, ok mun ek leggja snöru á háls þér." Konungrmælti: "Sé þessi umbúð ekki mér hættuligri en mérsýnist, þá vænti ek, at mik skaði þetta ekki, en ef öðruvíser, þá mun auðna ráða, hvat at gerist." Síðan steighann upp á stofninn, ok lagði Starkaðr virgulinn umháls honum ok steig síðan ofan af stofninum. Þá stakkStarkaðr sprotanum á konungi ok mælti: "Nú gef ekþik Óðni." Þá lét Starkaðr lausan furukvistinn. Reyrsprotinnvarð at geir, ok stóð í gegnum konunginn.Stofninn fell undan fótum honum, en kálfsþarmarnirurðu at viðju sterkri, en kvistrinn reis upp ok hóf uppkonunginn við limar, ok dó hann þar. Nú heita þarsíðan Víkarshólmar. Af þessu verki varð Starkað mjökóþokkaðr af alþýðu, ok af þessu verki varð hann fyrstlandflótti af Hörðalandi. Eptir þat strauk hann bruttór Noregi ok austr í Svíaveldi ok var þar lengi meðUppsala konungum, Eireki ok Alreki, sonum AgnaSkjálfarbónda, ok var í herförum með þeim. Ok er Alrekrspurði Starkað, hvat hann kunni tíðenda at segjafrá frændum sínum eða sjálfum sér, þá orti Starkaðrkvæði þat, er heitir Víkarsbálkr. Þar segir svá frá drápiVíkars konungs:"Fylgda ek fylki,þeim er framast vissak,þá unda ek beztævi minni,áðr fóru vér,en því flögð ullu,hinzta sinnitil Hörðalands.Þess eyrendis,at Þórr um skópmér níðings nafn,nauð margs konar;hlaut ek óhróðigrillt at vinna.Skylda ek Víkarí viði hávumGeirþjófsbanagoðum of signa;lagða ek geirigram til hjarta,þat er mér harmasthandaverka.Þaðan vappaða ekvilltar brautir,Hörðum leiðr,með huga illan,hringa vanrok hróðrkvæða,dróttinlauss,dapr alls hugar.Nú sótta ektil Svíþjóðar,Ynglinga sjöt,til Uppsala;hér láta mik,sem ek lengi man,þöglan þulþjóðans synir."Þat má finna á Starkaði, at honum þykkir þetta eitthvertverk sitt verst ok óskapligast orðit hafa, er hanndrap Víkar konung, ok ekki höfum vér frásagnir heyrðar,at hann hafi ílendr orðit í Noregi síðan. En erStarkaðr var at Uppsölum, þá váru þar tólf berserkirmálamenn ok váru mjök ágjarnir ok spottsamir viðhann, ok váru óðastir at því bræðr tveir, Ulfr okÓtryggr. Starkaðr var þögull, en berserkir kölluðuhann endrborinn jötun ok níðing, svá sem hér segir:"Hér settu miksveina milli,heldr hæðinnok hvítbráan,skelkja skatnarok skop dragaofs óframirat jöfurs greppi.Sjá þykkjast þeirá sjálfum mérjötunkuml,átta handa,er Hlórriðifyr hamar norðanHergrímsbanahöndum rænti.Hlæja rekkar,er mik séa,ljótan skolt,langa trjónu,hár úlfgrátt,hangar tjálgur,hrjúfan háls,húð jótraða."En er Eirekr konungr ok Alrekr settust heima, þá fórStarkaðr í hernað með skip þat, er Eirekr konungrhafði gefit honum ok hafði skipat með Norðmönnumok Dönum. Fór hann víða um lönd ok framdi orrosturok einvígi ok hafði jafnan sigr, ok er hann ekki lengrvið þessa sögu. Alrekr konungr varð skammlífr, en þatvarð með þeim atburði, at Eirekr konungr, bróðir hans,sló hann í hel með beizli, er þeir höfðu riðit at temjahesta sína. Eptir þat réð Eirekr konungr einn Svíþjóðulengi síðan, sem enn mun síðar sagt í þessi sögu afsamskiptum þeira Hrólfs Gautrekssonar.
8
Nú ferr tveim fram sögunum. Skal nú segja fyrstfrá því, er áðr var frá horfit, at Gautrekr konungr stýrirGautlandi ok gerðist mikill höfðingi ok inn mesti bardagamaðr.Þat þótti konunginum vanta mjök á sínaríkisstjórn, at hann var maðr ókvæntr, ok vildi hannleita sér ráðs. Haraldr er konungr nefndr. Hann réðfyrir Vindlandi. Hann var vitr maðr ok ekki mikillbardagamaðr. Hann átti sér drottning ok eina dótturvæna ok vel siðuga, er Álfhildr hét. Gautrekr konungrbýr ferð sína til Vindlands ok biðr dóttur Haralds konungs.Því máli var vel svarat, ok svá margt, sem þeirtöluðu hér um, varð sá endir á, at Gautrekr konungrskal fá meyna. Flytr hann hana heim í Gautland okdrekkr til hennar brullaup. Ok er þau höfðu eigi lengiásamt verit, fæðir Álfhildr dóttur eina fríða. Þeiri varnafn gefit, ok heitir hún Helga. Hún var snemmabráðger. Hún óx upp með föður sínum, ok þótti húninn bezti kostr þar í Gautlandi.Gautrekr konungr hafði margt manna með sér, þeiraer mikilhæfir váru. Hrosskell hét maðr. Hann var vinrGautreks. Hann var mikill víkingr. Hann þá einn tímaheimboð með Gautreki konungi, ok at skilnaði gafGautrekr konungr honum sæmiligar gjafir. Hann gafHrosskeli stóðhross góð, hest grán ok með fjögur merhross.Þau voru öll silkibleik ok in vænustu. Hrosskellþakkaði konungi gjafirnar, ok skildu þeir með mikillivináttu. Gautrekr konungr stýrir nú ríki sínu um mörgár ok sitr nú um kyrrt, þar til at drottning kennir sóttar,ok eigi lyktar fyrr hennar sótt en drottning erdauð út borin. Gautreki konungi þótti þetta inn mestiharmr. Konungr lætr verpa haug eptir drottningu. Honumfekk þetta svá mikils, at hann gáði eigi ríkisstjórnar.Hann sat á haugi hvern dag ok beitti þaðan haukisínum ok gerði sér þar af skemmtan ok dægrastytting.
9
Nú er frá því at segja, at Neri jarl hafði ríkisstjórná Upplöndum, sem fyrr er sagt, ok er hann fréttir drápVíkars konungs, föður síns, hefir hann stefnu við Haraldkonung, bróður sinn, ok er þeir finnast, tala þeirum arfskipti sín í milli. Kemr þat ásamt með þeim,með því at Haraldr var ellri þeira bræðra, at hannskal taka ríki þau öll undir sik, er Víkarr konungrhafði fyrir ráðit, ok vera þar konungr yfir, en Nerijarl skal hafa Upplönd sem áðr ok Þelamörk, þat ríki,sem áðr hafði stýrt Haraldr konungr, bróðir hans, okskildust þeir bræðr með góðu samþykki. Neri jarl varsvá vitr, at eigi fekkst hans maki. Varð þat allt at ráði,er hann lagði til, um hvat sem þeir áttu at vera. Aldrivildi hann gjafir þiggja, því at hann var svá sínkr, athann tímdi engu at launa.Þess er getit við, er áðr var frá sagt, at Rennir bóndigekk einn dag um eldaskála. Hann rasaði um leggiRefs, sonar síns, ok mælti til hans: "Mikil skömm erat slíkum syni, er þú vill þik til ills eins hafa. Núskaltu verða á bruttu ok koma eigi optar fyrir augumér eða í augsýn, meðan þú ferr þessi fólsku fram."Refr svarar: "Með því attu rekr mik frá þér, þá munþat makligra, at fari sá gripr með mér, er þú átt beztanok þér þykkir mest at láta." Rennir mælti: "Engigripr er sá í minni eign, at ek vilda eigi til þess gefa,at ek sæja þik aldri, því at þú ert athlægi ættar þinnar."Eptir þat skildu þeir tal sitt. Ok eigi miklu síðareinn veðrdag góðan stendr Refr upp ok býst í brutt.Hann tekr ok uxann góða ok leiðir til strandar. Hannhrindr fram einu skipi ok ætlar á land. Ekki hirðirhann, þótt uxinn vökni nokkut. Síðan sezt hann viðárar, en bindr uxann við skipit ok rær svá til lands.Hann var í stuttum feldi ok í ökulbrókum, ok er hannkemr á land, leiðir hann uxann eptir sér, ferr fyrstaustr eptir Jaðri ok svá sem leið liggr til Upplanda.Eigi léttir hann fyrr sinni ferð en hann kemr tilbæjar þess, er Neri jarl átti fyrir at ráða. Hirðmennjarls sögðu honum, at þar var kominn Refr Rennisfíflok leiðir eptir sér uxann góða. Jarl bað þá ekki gabbahann. Ok er Refr kom at hallardyrum þeim, sem jarlvar vanr at sitja í, bað hann dyravörðu kalla á jarl tiltals við sik. Þeir svöruðu: "Eigi lætr þú dvöl á fólskunni,ok er jarl eigi því vanr at hlaupa til tals viðþorpara." Refr mælti: "Komi þér orðum mínum, enhann ráði svörum." Síðan gengu þeir til móts við jarlok sögðu, at Refr inn heimski beiddi hann út koma.Jarl mælti: "Segi þér, at ek mun hitta Ref; eigi veit,hverju heilli hverrgi kemr." Gekk jarl út, ok kvaddiRefr hann vel. Jarl mæltu: "Hví ertu hér kominn?"Refr svaraði: "Faðir minn hefir mik brutt rekit, en hérer einn uxi, er ek á, ok hann vil ek þér gefa." Jarlsvaraði: "Hefir þú eigi spurt, at ek þigg engar gjafir,því at ek vil engum manni launa." Refr svaraði: "Spurthefi ek sínku þína, at engi þarf til fjár móti at ætla,þótt þér sé gefit, en þó vil ek, at þú þiggir þenna grip,ok má vera, at þú gerir mér gagn í orðum þínum,hverr sem peninga laun verða." Jarl mælti: "Þiggjamun ek uxann við þessi þín ummæli, ok gakk þú innok ver hér fyrst í nótt." Refr lét lausan uxann ok gekkinn. Jarl bað fá honum klæði, svá at skammlaust væri.Síðan þó Refr sér, ok var hann inn drengiligasti maðr.Hann sat þar um hríð. Öll höll jarls var búin meðskjöldum, svá at hverr tók annan, þar sem þeir váruupp festir. Jarl tók einn skjöld, sá var allr lagðr meðgull, þann gaf hann Refi. Ok er jarl gekk til dagdrykkju,horfði hann í hliðit, þar sem skjöldrinn hafðihangit. Hann kvað þá vísu:"Skein inn skrautligi raunar,skjöldr hekk áðr á tjöldum,oss verðr opt af þessuangr mest, er ek lít þangat;skarð erat skapligt orðit;skjótt mun ek snauðr af auði,er braut með gjöf gautargrandlaust bera randir."Jarl lét snúa hásæti sínu, svá fekk honum mikils, atskjöldrinn var í bruttu.Ok er Refr fann þetta, gekk hann fyrir jarl ok hafðiskjöldinn í hendi sér ok mælti: "Herra," segir hann,"ver kátr, því at hér er skjöldr sá, er þér gáfuð mér.Hann vil ek nú yðr gefa, því at mér kemr hann atengu haldi, þar sem ek hefi ekki fleira vápna." Jarlmælti: "Gefðu allra drengja heilastr, því at þat ermikil prýði höll minni at hafa hann aptr í þann stað,sem hann hekk áðr, en hér er einn gripr, er ek vilgefa þér, ok má vera, at þér verði at gagni, ef þú ferrmínum ráðum fram." Jarl fekk honum í hendr eittheinbrýni, -- "ok mun þér þykkja þessi gjöf ekki fémikil."Refr mælti: "Eigi veit ek, at hverju haldi mérkemr þetta." Jarl mælti: "Svá er þó mál með vexti,at ek vil engan mann sitjanda fæða, svá at eigi starfinokkut. Nú vil ek senda þik til Gautreks konungs, oksel þú honum í hendr heinarbrýni þetta." Refr mælti:"Ekki em ek vanr at fara á milli tíginna manna, okeigi veit ek, hvat konungi skal þetta brýni. Jarl mælti:"Ekki þyrfti at geta vitsmuna minna, ef ek sæja eigilengra fram en þú, en engi frama raun mun þér íþessu vera, at hitta konunginn, því at þú skalt ekkivið hann mæla. Mér er sagt, at konungr sé opt á haugidrottningar ok beitir þaðan hauki sínum, ok optliga,er á líðr daginn, þá lezt haukrinn. Þá lætr konungrsveipa höndina hjá stólnum, ef hann finnr nokkut atkasta til hans. Nú ef svá ferr, ef konungr fær ekki atkasta til hauksins, þá stikk þú brýninu í hönd honum,en tak við, ef hann réttir nokkut þér í hönd ok farþá aptr til mín." Síðan fór Refr at tilvísun jarls okkom þar, sem konungr sat á hauginum, ok fór þatsvá sem Neri gat til, at konungr fleygði öllu til hauksins,því er hann fekk til. Refr settist hjá stólinum atbaki konungi. Síðan sér hann, hvar komit var. Konungrréttir höndina á bak sér aptr. Refr stingr brýninuí hönd honum, en konungr kastar þegar á bakhaukinum, ok flýgr hann upp snart, er heinin komvið hann. Konungi þótti vel sigrazt hafa ok vildi eigi,at sá missti síns, er honum hafði gert greiða, ok réttiá bak sér gullbaug ok sá eigi til hans meðan. Refrtók við ok fór til fundar við jarl. Hann spurði, hversufarizt hefði. Refr sagði ok sýndi honum bauginn. Jarlmælti: "Þetta er góðr gripr, ok er eigi seta nýtri enafla slíks."Þar var Refr um vetrinn, en er váraði, þá mælti jarl:"Hvat skaltu nú at hafast?" Refr mælti: "Mun nú eigihægt um, ek má nú selja bauginn til lausafjár." Jarlmælti: "Til mun ek enn hlutast með þér. Konungrheitir Ella. Hann ræðr fyrir Englandi. Honum skaltugefa bauginn. Mun þér þat eigi frá fé verða, en komtil mín at hausti. Mat ok ráð mun ek eigi við þikspara, þótt engi verði önnur uxalaunin." Refr mælti:"Eigi vilda ek, at þú gætir þess." Síðan fór hann tilEnglands ok gekk fyrir Ellu konung ok kvaddi hannsæmiliga. Var Refr þá vel búinn bæði at vápnum okklæðum. Konungr spurði, hverr þessi maðr var. Hannsvaraði: "Ek heiti Refr, ok vilda ek, at þér þægið afmér gullbaug þenna," ok lagði á borðit fyrir konunginn.Konungr leit á ok mælti: "Þetta er mikil gersemi,eða hverr gaf þér?" Refr svaraði: "Gautrekr konungrgaf mér bauginn." Konungr mælti: "Hvat gaftu honum?"Refr svaraði: "Eitt lítit heinarbrýni." Konungrmælti: "Mikit er um örleik Gautreks konungs, er hanngefr gull við grjóti. Þiggja vil ek hringinn," sagði konungr,"ok býð ek þér hér at vera." Refr mælti: "Hafiðþökk, herra, fyrir boð yðvart, en aptr ætla ek mér tilNera jarls, fóstra míns." Konungr mælti: "Dveljastverðr þú hér um stund." Konungr lét búa eitt skip,ok einn dag bað hann Ref ganga með sér. Konungrmælti: "Hér er eitt skip, er ek vil gefa þér með öllumþeim farmi, er þér má bezt henta, ok mönnumsvá mörgum sem þú þarft. Vil ek eigi, at þú sért lengrannarra farþegi at fara hvert er þér líkar, ok er þettaþó lítit hjá því, sem Gautrekr konungr launaði þérheinarbrýnit." Refr mælti: "Þetta er allstórmannligalaunat." Síðan bjó Refr sik til skips með nógum efnumok þakkaði konungi með mörgum fögrum orðum.Konungr mælti: "Hér eru rakkar tveir, er ek vil gefaþér." Þeir váru harðla litlir ok fagrir, ok enga hafðiRefr slíka sét. Viðjar váru á þeim af gulli, ok spenntgullhring um háls hvárum þeira ok sjau smáhringará festinni milli þeira. Eigi þóttust menn sét hafa slíkargersimar í þeiri tegund.Síðan fór Refr á brutt ok kom í ríki Nera jarls. Hanngekk í móti honum ok bað hann vel kominn, -- "okfar til mín með alla menn þína." Refr mælti: "Ek hefinú nógan kaupeyri fyrir oss at leggja." Jarl mælti:"Þat er vel, en ekki skal þat kaupeyri þinn skerða, enaf váru borði skaltu mat eta, þó eru eigi mikil uxalaunin."Refr mælti: "Þat eina þykki mér at, er þúgetr þess." Nú er Refr með jarli um vetrinn ok verðrallvinsæll, ok váru með honum margir sporgöngumenn.Ok er váraði, mælti jarl við Ref: "Hvat skalnú at hafast?" Refr mælti: "Mun nú eigi hægt, þvíat fé skortir nú eigi, at ráðast í víking eða kaupferðir?"Jarl mælti: "Svá er þat, en til mun ek hlutast enn meðþér. Nú skaltu fara suðr til Danmerkr á fund Hrólfskonungs kraka ok færa honum rakkana, því at þeireru ekki ótíginna manna eign, ok mun enn eigi fráfé verða, ef hann vill þiggja." Refr mælti: "Þú skaltráða, en eigi er mér nú féfátt."
10
Nú býst Refr ok siglir til Danmerkr. Hann finnrHrólf konung ok gengr fyrir hann ok fagnar honum.Konungr spyrr hann, hverr hann væri. Hann kveðstRefr heita. Konungr svaraði: "Ertu kallaðr Gjafa-Refr?"Hann svaraði: "Þegit hefi ek gjafir af mönnumok þó enn gefit stundum." Refr mælti: "Rakka þessaina litlu vil ek, herra, gefa yðr með búnaði sínum."Konungr mælti ok leit til: "Slíkt eru stórar gersimar,eða hverr gaf þér?" Refr svaraði: "Ella konungr."Hrólfr konungr mælti: "Hvat gaftu honum?" Refrsvaraði: "Gullbaug." "Eða hverr gaf þér hann?" Refrsvaraði: "Gautrekr konungr." "Eða hvat gaftu honum?"Refr svaraði: "Heinarbrýni." Hrólfr konungrmælti: "Mikit er um örleik Gautreks konungs, er hanngefr gull við grjóti, en þiggja mun ek rakkana, ok vermeð oss." Refr svaraði: "Aptr skal ek at hausti til Nerajarls, fóstra míns." Hrólfr konungr svaraði: "Svá mável vera." Var hann nú með konungi um hríð. Nú býrRefr skip sitt at hausti. Þá mælti konungr: "Laun hefiek hugat þér. Skip skaltu af mér þiggja svá sem afEnglakonungi, skal þat vera með inum bezta farmiok mönnum." Refr mælti: "Hafið mikla þökk fyrirstórmannliga gjöf," ok bjóst síðan. Hrólfr konungrmælti: "Hér eru gripir tveir, Refr, er þú skalt af mérþiggja, þat er hjálmr ok brynja." Refr tekr við gripunum.Þeir váru báðir af rauðu gulli gervir, ok skiljastþeir Hrólfr konungr með mikilli blíðu, ok ferr Refrnú til móts við Nera jarl, ok stýrði hann þá tveimrskipum. Jarl tók vel við honum ok sagði, at enn hafðiheldr vaxit féit, -- "ok skulu þér allir til mín í vetr,ok eru þó lítil laun fyrir uxann, en eigi hæfir mér atspara orð mín til gagns þér." Refr svaraði: "Þíns tilstillisnýt ek at öllu þessu." Ok var Refr þar um vetrinní góðu yfirlæti ok gerðist frægr maðr.
11
En um várit spurði jarl Ref: "Hvat skal nú í sumarat hafast?" Refr svaraði: "Herra, þér skuluð fyrir sjá,en eigi er mér nú féfátt." Jarl mælti: "Ek ætla þatsatt; nú er ein ferðin sú, er ek vil fyrir þik leggja.Konungr heitir Óláfr ok liggr í hernaði. Hann hefirátta tigu skipa. Hann liggr úti vetr ok varmt sumará sjó. Hann er inn frægasti herkonungr. Honum skaltufæra hjálm ok brynju, ok ef hann þiggr, þá væntir mik,at hann biði þik kjósa laun fyrir, en þú skalt kjósa atráða fyrir liði hans hálfan mánuð ok halda þangat,sem þér líkar. En maðr er sá með konungi, er Ref-nefrheitir. Hann er it mesta illmenni. Hann er ráðgjafikonungs. En þat sé ek trautt, hvárt þar má meiragæfa þín eða tröllskapr hans, en þar mun þó verðatil at hætta, hvern veg verðr. Síðan skaltu halda hingatöllu liðinu, ok má þá verða, at ek fá launat þéruxann góða." Refr mælti: "Til opt þykkir mér þú hansgeta." Síðan skildu þeir.Fór Refr nú at leita Óláfs konungs ok fann hannþar, sem hann lá með skipaflota sínum, ok leggr þegarat konungs skipinu, gengr upp á skipit ok kvaddi konunginn.Óláfr konungr spurði, hverr hann væri. Refrsagði til sín. Konungr mælti: "Ertu kallaðr Gjafa-Refr?"Hann svaraði: "Gefit hafa mér stundum göfgirmenn, ok ek hefi jafnan gefit nokkut í mót. En héreru tveir gripir, er ek vil þér gefa; þat er hjálmr okbrynja, því at yðr munu þessir gripir fullvel hæfa."Konungr mælti: "Hverr gaf þér gersimar þessar, er ekhefi eigi sét slíkar ok at síðr sét, at ek hefi enga spurnaf haft, ok hefi ek þó farit víða um lönd?" Refr svaraði:"Hrólfr konungr kraki gaf mér þessa gripi." Konungrmælti: "En hvat gaftu honum?" Refr mælti:"Rakka tvá með gullviðjum, er Ella Englakonungr gafmér." "En hvat gaftu Ellu konungi?" sagði Óláfr konungr."Gullbaug einn, er Gautrekr konungr gaf mérok launaði mér fyrir eitt heinarbrýni." Óláfr konungrmælti: "Mikit er um örleik slíkra konunga, ok berrGautrekr konungr þó yfir þeira örleik allra, eða hvártskal ek þiggja þessa gripi, Refnefr, eða eigi?" Hannsvaraði: "Eigi þykki mér ráð, at þú þiggir, ef þú hefireigi vit til at launa," ok í því þrífr hann gripina oksteypist fyrir borð með. Refr sér, at skjótt mun hannilla leikinn, ef hann missir gripanna, ok ferr eptir honum,ok er harðr þeira atgangr, ok lýkr svá, at Refrnáir brynjunni, en Refnefr hefir hjálminn ok leggsttil botns ok tryllist á honum á grunnum niðri, en Refrkemr upp mjök máttfarinn. Þá var þetta kveðit:"Ráð þykki mérRefnefs veranokkuru verrien Neri kenndi,varpat sínuá sæ féiGautrekr, er gafgullhring Refi."Óláfr konungr mælti: "Þú ert inn ágætasti maðr."Refr mælti þá: "Nú vilda ek, at þú þægir þenna grip,sem nú er eptir." Óláfr konungr mælti: "Ek vil vístþiggja ok kunna nú eigi minni þökk annars en áðrbeggja, ok var þat missýni, er ek þá eigi báða í fyrstu.Er þat nú eigi at undrast, þar sem ek hlýdda illsmanns ráði, ok kjós þér laun fyrir." Refr svaraði: "Ekvil ráða fyrir skipum þínum ok liði í einn hálfan mánuðok halda þangat, sem ek vil." Konungr mælti:"Kynligt kjör er þetta, en þó skulu skip til reiðu."Síðan heldu þeir til Gautlands til móts við Nera jarl.Þeir kómu þar síð dags. Refr gerir Nera jarli menn álaun, at hann vill hitta hann. Jarl ferr til fundar viðRef, ok segir hann honum allt um sínar ferðir. "Núer þar komit, fóstri," sagði jarl, "at nú er í ráði, hverrgiftumaðr þú verðr, því at nú vilda ek koma þér ímægðir við Gautrek konung, at þú fengir dóttur hans."Refr bað hann einn forsjá at hafa. Jarl mælti: "Núskaltu, næst er vit finnumst, bregðast eigi ókunnigr við,hvat sem ek mæli, ok andstefna eptir því, sem ég bý íhendr þér." Síðan reið jarl í burt ok létti eigi sinniferð, fyrr en hann kom á fund Gautreks konungs. Jarlkom þar um miðnætti ok segir honum, at herr óvígrer kominn í ríki hans, -- "ætla þessir menn at taka þikaf lífi ok taka undir sik ríkit." Konungr spyrr: "Hverrer höfðingi fyrir herinum?" Jarl svaraði: "Sá, er ossmundi eigi þykkja líkligr til, at at engu mundi viljahafa mín ráð, þat er Refr, fóstri minn." Konungrmælti: "Þú munt enn miklu við hann ráða, eða muneigi ráðligra at safna her í móti?" Jarl mælti: "Ef þérkomið engum sættum á við þá, þá þykki mér mikilván, at þeir geri hér mikit hervirki, áðr þú kemr liðiat þér, ok vil ek heldr fara með boðum sæmiligum okvita, ef sætt tækist með yðr, því at mér þykkir mitt ríkifyrst á forgörðum, er þeir eru þar nær komnir." Konungrsvaraði: "Lengi höfum vér þínum ráðum hlýtt.""En þat vil ek," sagði jarl, "at þú, konungr, heyrir uppá viðtal várt." Konungr bað hann því ráða. Síðan fóruþeir við nokkura menn, þar til er þeir nálguðust skipin.Sá konungr, at þeir höfðu fjölda hermanna, okþótti torvelt í móti at standa. Jarl mælti ok kallaði aflandi á skipamenn: "Hvárt er fóstri minn formaðrhers þessa?" "Svá er víst," sagði hann. "Eigi ætlaða ekþat, fóstri, at þú mundir herja á ríki mitt eða svá itsama á ríki Gautreks konungs. Skal nokkut til undanlausnar,at friðr mætti verða? Vil ek þat allt til vinna,at þín sæmd væri þá meiri en áðr, ok þykkist ek vita,at konungr mun svá vilja fyrir sitt efni. Vilda ek, atþú þægir af konungi sæmdir ok létir þá í náðum hansríki; en ek veit, at mikilþægr muntu at vera, ok erþat eigi undarligt, því at ríkr jarl var móðurfaðir þinn,en faðir þinn öruggr kappi." Refr svaraði: "Þiggjaskal ek góð boð, ef mér eru boðin." "Veit ek," segirjarl, "at eigi mun þik með litlu mega tryggja. Sé ek,hvar hugr þinn mun á horfa um þetta mál. Þú muntvilja hafa jarlsríki þat, er ek hefi haldit af Gautrekikonungi; þar með muntu vilja, at konungr gefi þérdóttur sína." Refr svaraði: "Sjándi ferr þú, jarl, eptirum þetta, ok þessu mun ek játa, ef konungr vill þettasamþykkja." Jarl mælti til konungs: "Svá sýnist mérsem þat sé ráðligra at taka þessa sætt en vér hættimút lífi váru undir þessa heljarmenn, ok sé eigi ólíkligt,at þeir vinni fyrst ríki þetta, en taki þá dóttur þínaat herfangi. Er þat ok it sæmiligasta at gifta dótturþína jarlbornum manni, en ek mun leggja til með Refráð mín, ok sé hann forstjóri fyrir ríki þínu, ok farifram vili yðvarr um þetta mál." Gautrekr konungrsvaraði: "Jafnan hefir oss, jarl, vel dugat þín ráð, okvil ek þína forsjá á hafa. Lízt mér ok ofrefli mikit ateiga við her þenna." Jarl mælti: "Þann veg mun eknú helzt setja ráðit at láta Ref styrkja ríki þitt ok hefjahann til ráðs." Síðan fór þetta fram með eiðum, okskildi jarl fyrir allri sætt þeira, ok fór Gautrekr konungrheim. Refr mælti þá: "Nú hefir þú, Óláfr konungr,veitt mér mikit lið, skaltu nú fara leiðar þinnar,hvert er þér líkar." Óláfr konungr svaraði: "Vitrirmenn hafa hér hlut at átt, sem þér eruð." Síðan sigldiÓláfr konungr á braut.Ok er flotinn var á bruttu, þá mælti Gautrekr konungr:"Hér hefi ek átt við slæga menn um, en ekkimun ek nú rjúfa eiða mína." Þá mælti jarl til Refs: "Núeru þínir menn einir eptir, ok máttu nú sjá, at hverju liðiek hefi þér komit, ok er ráð þetta þér hentiligt. Mávera, at þér sé launaðr uxinn, ok hefi ek óframar launatþér, því at þú gaft mér alla eigu þína, en ek á stóreignireptir." Nú lét Gautrekr konungr búa til veizlu,ok gekk nú Refr at eiga Helgu, dóttur Gautreks konungs.Þar með gaf Gautrekr konungr honum jarls nafn,ok þótti inn frægasti at öllum vaskleik, var ok ætthans af tígnum mönnum, en faðir hans inn mesti víkingrok kappi. Refr stýrði þessu jarls ríki ok varð ekkigamall. Neri jarl varð bráðdauðr, ok segir ekki í þessisögu frá honum lengra. Lét Gautrekr konungr drekkaerfi eptir hann. Tók konungr þá heldr at þyngjastfyrir aldrs sakir. Var hann meir ágætr at örleik sínumok framgöngu, en eigi er þat sagt, at hann væri djúpvitr,en þó var hann vinsæll ok stórgjöfull ok innhæverskligasti at sjá. Ok lýkr hér Gjafa-Refs sögu.

Old Norse texts from the Perseus Project (perseus.tufts.edu/hopper/opensource/download), via CLTK's old_norse_text_perseus mirror. Licence: CC BY-SA 3.0 US. Source.