Commentariorum Series In Evangelium Matthaei

First Thousand Years of Greek · First Thousand Years of Greek · 474 sections

34.2
Lucas autem hoc modo: vcum audieritis proelia et seditiones, ne terreamini; oportet enim primum haec fieri, sed non statim finis«. eis duo proponit, unum quidem ita: audietis proelia, alterum autem: atiditiones proeliorum. et primuni quidem videamus secundum simplicem traditionem, secundum quod multi intellegunt, quid distant auditiones proeliorum a proeliis. pone mihi proelia esse, ubi civitates super civitates insurgunt aut gentes gentibus, ut alter alterius <rem> tollat vel fortior interficiat fortem. quid ergo post proelia auditiones significent proeliorum ? maxime quia non est dictum: videbitis proelia e audietis de proeliis, sed utrimque posuit audietis; id est et proelia audietis et proeliorum auditiones audietis. et ponamus audire quidem proelia esse, quando filii pacis a proeliis custodiunt oculos suos mundos ut non videant maligna; et (quoniam non possunt aspicere super labores et dolores) audiunt de proeliis, qualis civitas pugnet adversus <le> civitatem aut qualis gens a quali expugnetur quid autem erit extra hoc alterum audire jyroelia, et audire auditiones proeliorum ? vide ergo si potes (quantum ad simplicitatem verbi dico) talem differentiam dare: non est idipsum longe positum <a> audire, quia proelium est, et iuxta proelium esse et ipsas proeliantium voces audire. habet ergo utrumque suam significationem. et forte qui quideni audit ipsas voces, quae fiunt in proeliis, audit proelia; qui autem de proeliis longe gestis audit, auditicmes audit proeliorum, nec enim ipsa proelia audit. cum sint autem sermones ambigui, potest quis ex diverso dicere, quoniam qui longe quidem est a proeliis, audit de illis; qui autem est iuxta proelia, audit ipsorum jyroeliorum auditiones. in utroque ergo videtur esse aliquis differentiae intellectus.
35.1
Ascende nunc ad moralem intellectum et spiritalem. si quo modo possis aliquem sensum de eminentia scientiae Christi et de subtilitate evangelistarum dignum invenire, ut non deponas evangelicae sapientiae dignitatem, vide ergo si recordantes ea, quae superius tradita sunt de eo quod ait: »multi venient in nomine meo dicentes: ego sum Christus, et multos seducent«, possumus secundum consequentiam etiam ista interpretari. omnis igitur qui perfectus est et videt in animam suam gloriosum adventum verbi, quod conrumpit et consummat mundum et crucifigit eum viro iusto, ut moriantur ei omnes res mundiales, et qui exercitatos liabet sensus ad capiendum, necesse est ut quaerens et discutiens in multa incurrat dogmatum proelia. audiet etiam multos profitentes veritatem et diversas de ea traditiones, ut sicut bonus miles verbi invulnerabilis animo maneat ab omnibus profitentibus veritatem, non autem videntibus eam neque manifestantibus sed contraria veritatis quasi veritatem pronuntiantibus, et dignus efficiatr suscipere in animam suam gloriosum Christi adventum, secundum quod est deus verbum, quod fuit »in principio apud «, quod solet venire ad eos qui, postquam cognoverint »Christum secundum ’ et susceperint verbum quod »factum est caro«, tantum ascendunt prae multis, ut possint non qualemcumque gloriam, sed »gloriam quasi unici a patre«.
35.2
Et forsitan in diversis gloriis verbum dei apparet, secundum virtutem imiuscuiusque animae videntis, secundum quod se capacem anima unaquaeque praebuerit. ei ergo qui perfectus est et ad consummationem saeculi pervenit. quantum ad se, tale apparet verbum, ut qui viderit eum dicat: »vidimus gloriam eius, gloriam quasi unici a patre, plenum gratia et veritate«. ergo si quis dignus est ut tale suscipiat verbum et videat, necesse habet ante huiusmodi visionem verbi audire in anima sua proelia; per alios autem, qui quasi veritatem adserunt quidquid illis fuerit visum, proeliorum auditiones. et bene salvator proficiscentibus ad perfectum discipulis, postquam haec locutus est de proeliis, superaddidit: videte, et non dixit: audite, hortans eos sollicitos esse, ut oculis animae possint videre (postquam audierint jjroelia et aiiditiones proeliorum) singulorum quae audiumtur naturam et videntes eam non terreantur: quoniam talia intelligibilia proelia solent in diversis persuasionibus occurrere hominibus iustis et conturbare et commovere animas eorum ad dubitandum, ne forte vera sint quae verisimilia esse videntur cum sint falsa, aut certe vel ad credendum eis perfecte quasi veris.
35.3
Quotquot ergo proficiscuntur ad perfectionem quae est in Christo et ad conversationem caelestis ecclesiae, cum audierint proelia haeresium, quae adversus veram fidem et adversus seipsos invicem proeliantur et audierint auditiones proeliorum »philosophiae et vanae seductionis secundum traditionem hominum, secundum elementa huius mundi, et non secundum Christum«, exercitantes seipsos in his dicuntur, quaerunt et cogitant mandatum Christi dicentis: videte, et vident quidem quae dicuntur, videntes autem cum verisimilitudine mendacia non seducuntur, sed sperant sine vulnere talium proeliorum gloriosum adventum videre Christi, qui est verbum; maxime si audientes secundum Christi mandatum proelia et auditiones proeliorum nullam pertrbationem animae patiantur, sed sub pace dei pro- tecti quae custodit »corda et sensus« dignorum, non fuerint territi. si autem audiens proelia et auditiones proeliorum, secundum quod exposuimus, non fuerit sollicitus ad videndum ea, quae dicuntur in diversis verisimilitudinibus, et quia non fuit sollicitus ad videndum territus fuerit, non solum decipietur a multis venientibus in nomine Christi et dicentibus: ego sum Christus, verum etiam interficietur ab huiusmodi gladiis insanabilia suscipiens vulnera, de quibus gladiis dictum est: »vulnerant gladii«, quorum solent sanare. hi autem qui perturbantur et, quia non sibi prospiciunt, in huiusmodi proelium cadunt, illi sunt qui in valle Sion vulnerantur et moriuntur, de quibus dicit scriptura: »vulnerati tui non vulnerati gladio, nec niortui tui niortui in bello«, de quibus nunc tantum nos oportet.
35.4
Sed non cuiuscumque hominis est se praeparare ad audiendum jjroelia et auditiones proeliorum, ut audiens videat et non terreatur, sed viri perfecti in C-hristo, in carne quidem viventis non tamen secundum carneni militantis, cuius militiae arma non sunt carnalia, sed fortia deo et vaientia destruere munitiones et cogitationes extollentium se adversus scientiam dei. nam secundum Salomonem multas »civitates munitas« haeresium, suasione verborum »ascendit vir sapiens«, et ascendens »destruxit munitionem in impii «. Paulus destruxit, qui paratus fuerat »ad destructionem civitatum munitarum« adversantium veritati. qui talis postquam audierit proelia et auditiones proeliorum videns et quasi sapiens ascendens super »civitates munitas« et destruens in quibus impii confidebant«, laudans deum et gratias agens deo quo didicit talia proelia proeliari, et servare mandatum quod ait: »sanctificate bellum«) clamat et dicit: »benedictus dominus deus, docet manus meas in bellum, et digitos meos in proelium; misericordia mea et refugium meum«. et propter huiusmodi proelia de David ab uxore Nabal: »proelia domini dominus meus pugnabit«. puto autem et mysteria esse talium proeliorum proelia, quae in scripturis leguntur; mysteria etiam esse destructionis proeliantium adversus veritatis congregationem maxime, quae leguntur in libro lesu Nave de destructionibus civitatum et mysteria sunt omnium congregationum adversariarum virtutum.
35.5
Audientes ergo proelia et auditiones talium proeliorum, adtendamus quod ait: videte ne terreamini. et debemus scire quoniam oportet haec fieri expectanti adventum verbi, ut audiat proelia et auditiones proeliorum, sed non statim ut audierit, mox erit finis. propter quod finem oportet expectare omnem hominem qui vult fieri salvus, quoniam »qui perseveraverit usque in finem, hic salvus «. secun- dum Lucam autem si audierimus »proelia et seditiones« ne proelia quidem, quae fiunt a »scientia falsi nominis« et a sapientia»principum huius mundi«, seditiones autem non consentientium invicem in conventu ecclesiae. diversas enim sententias de variis negotiis manifeste audimus (maxime qui volumus proficisci ad perfectionem quae est in Christo), non solum extra ecclesiam proelia, verum etiam in ecclesia intus seditiones: a quibus omnibus alieni fuerunt apostolorum discipuli, quorum omnium, sicut inActibus apostolorum est scriptum, »erat cor et anima «; confirmati enim erant »in eodem sensu et in eadem dcientia«. tamen nos, etsi audimus proelia et seditiones huiusmodi, non terreamur. »oportet enim primum«, antequam videamus perfectionem sapientiae, quae est in Christo, »fieri haec; sed non statim erit f finis« quem quaerimus. oportet enim stabiliri et confirmari in pace, ut sine terrore simus nec a seditionibus conturbemur, ut post haec valeamus capere finem qui non est in auditione proeliorum neque in ipsis seditionibus; pacificus enim finis longe est ab omnibus istis.
36.1
Exsurget enim gens adversus gentem et regnum adversus regnum, et erunt fames et pestilentiae et terraemotus per loca; haec enim omnia initia sunt dolorum (24, 7. 8).
36.2
Marcus eadem, addit autem »et turbelas«; Lucas similiter addit autem »terroresque de caelo et signa magna erunt et hiemes«. primum simplicia loci et corporaha exponamus. sicut enim aegrotant corpora ante mortem eorum, qui vim non extrinsecus patiuntur, et quemadmodum in omnibus per infirmitatem fit via ad separandam animam a corpore suo, sic talis et tanta creatura mundi, cum corrumpi coeperit, quasi initium habens et finem (quoniam »quae videntur temporalia sunt«, et quia »caelum et terra transibunt«), ante corruptionem ut langueat, ut terra quidem frequentius terraemotibus conquassetur, aer autem vim quandam morbiferam concipiens pestilens fiat, adhuc autem et vitalis virtus terrae repente deficiens offocet fructus et omnes naturas arborum deficiens generatrix earum virtus. his igitur accidentibus consequens est, ut et mobilis natiira. quasi totius mundi pars aliqua constituta necesse est ut conpatiatur universarum rerum mutationi: utputa, consueta escarum nutrimenta non resumens veniat ad defectum et corrumpatur. nam caeli »peribunt«, quoniam »sicut vestimentum veterescent«, autem veterescit et senescit, prope interitum est«. consequens ut et propter inopiam ciborum in avaritiam et bella homines excitentur adversus eos, qui non tantam patiuntur inopiam, et ut ex conparatione aliorum, qui in rebus necessariis sunt abundantium, fiant insurrectiones aliorum adversus alios, et gens pugnet adversus gentem et regnum adversus regnum: possibile est autem cum alia indigentia rerum etiam hominum bonum sensum habentium indigentiam fieri, ut per hoc tranquilla et pacifica vita non inveniatur in multis, sed insurrectiones et lites et perturbationes fiant, interdum quidem propter avaritiam, interdum autem propter concupiscentiam principatus, aliquando autem et propter gloriae vanae cupiditatem insanam, interdum autem et cupiditate vanae gloriae principum, qui non sunt contenti proprio regno, sed volunt suum quidem extendere principatum et multas sibi subdere nationes.
37.1
Adhuc autem profundiorem dabit aliquis causam eorum, quae ante consummationem mundi sunt eventura, maxime autem de proeliis. quoniam sicut adventus Christi in ’imis gentibus divina virtute fecit pacem, secundum quod dicit propheta de illo: »orietur in diebus eius iustitia, et abundantia pacis donec extollatur luna «, et sic pax multiplicata est mundi propter incrementa ecclesiarum futura. ut ea pax sahitis multorum fiat occasio, dum non coguntur exire ad bella et pugnare pro patriis sicut pridem fiebat, — sic consequens est et, cum propter abundantiam iniquitatis refriguerit »caritas multorum «, et ideo dereliquerit illos deus et Christus eius, iterum fieri proelia, videlicet dum non prohibentur operationes seminatrices bellorum a sanctitate, sed magis adhuc nutriuntur propter malitiam hominum supercrescentem, ut omnium accidentium malorum causa esse dicantur, qui accesserunt quidem ad verbum, sed postea »declinaverunt omnes et simul inutiles facti sunt « in mundialibus malis.
37.2
Nam quamdiu steterint sales terrae, ad quos dominus dixit: »vos estis sal terrae «, [et] omnia constant a salibus temperata; postquam autem infatuati fuerint ipsi sales, tunc (ut secundum scripturam dicamus) et ea quae saliebantur ab eis sicut insulsa infatuantur, corrumpuntur et foetent et resolvuntur. adhuc autem et quamdiu steterit »lux mundi «, omnia diriguntur a claro lumine dispensata; cum autem hoc ipsum lumen deminutum fuerit in animis hominum, dum propria et naturali esca non enutritur, tunc occupantibus omnia tenebris, cum in tristitia facta fuerint omnia et calamitatibus, fiet quasi conventus super omnia adversariarum virtutum, dum non vetantur a sanctis et a Christo in eis, qui solebat eos vetare, sed quasi in tenebris sine aliqua prohibitione operabuntur in cordibus hominum, ut excitent gentem adversus gentem et regnum adversus regnum. si autem (quemadmodum et placet quibusdam) et fames et pestilentiae ab huiusmodi operationibus fiunt et ab angelis satanae, similiter et fames et pestilentiae tunc invalescent ab advers <ari>; is virtutibus, quando non fuerint sales terrae et lux mundi Christi discipuli, qui sunt principes potestatis dei, destruentes in hominibus proelia quae faciunt adversariae potestates, et omnia quae ex earum malitia seminantur.
37.3
Et aliquando quidem in Israel fames et pestilentiae fiebant propter peccata et siccitates, quas orationes sanctorum solvebant, Samuelis, Hieremiae ceterorumque similium. bene autem positum est: erunt fames et jiestileniiae et terraemotus per loca. nec enim in semel vult deus humanum perdere genus, sed iudicans per partes paulatim in eo, dum fiunt fames et pestilentiae et terraemotus per loca, dat paenitentiae locum his qui ex modicis castigationibus emendantur et convertuntur ad deum. et quemadmodum incipientibus infirmari possibile est adferre medicinalia adiumenta. sic incipientibus fame et pestilentiis et terraemotibus per loca possibile est quibusdam hominibus ad conversationem et fidem et sapientiam sanctorum purgatoria dare. si autem incipientibus huiusmodi malis non fuerit facta pia correctio, proficient ad peius fames et pestilenfiae et terraemotus, cum locum habuerit »abominatio desolationis«, non contenta parte alia veniet enini ut etiam »in loco sancto « consistat.
37.4
Tamen insurrectiones gentium stiper gentes et regnorum adversus regna etfames et pestilentiae et terraemotus per loca adsidue exsurgentes, initia esse dicuntur peiorum calamitatum, quas dominus appellavit dolores. si ergo tales erunt primitiae dolorum, qualia putas erunt incrementa dolorum? qualis autem et finis erit generalium dolorum in universo mundo, ut non iam per partes sed universum exterminent mimdum ? tamen arbitror, quae sunt secutura, adversus impios fore tantummodo. ut in doloribus acutissimis et diutinis crucientur, donec deponant quae conceperunt et formaverunt semina peccatorum ab operationibus contrariis. et Pharao Cfuidem, non bene facere cupiens, praecepit omne masculinum quodcumque fuerit natum Hebraeis, ut proiciatur in flumen; deus autem bonus quasi vere bonus occidit semina malorum quae receperunt. ut per multos labores et dolores ea deponant, quoniam conceperunt dolorem et pepererunt iniquitateu-i. et quid aliud decet deum, nisi ut occidat omnem iniquitatem quam generant peccatores, quibus huiusmodi mortis dies melior est quam dies nativitatis ipsius, secundum quod scriptum est: »melior dies mortis super diem nativitatis « sic et abortum meliorem eo, quod nascitur, bene quis dicet: »et dixi bonum super eum abortum; nam « abortum huiusmodi »in vanitate venit et in tenebris ambulat, et in tenebris nomen eius contegetur «. et haec tractavimus abundantius consequentia aspicientes, secundum quod ait: haec omnia initia sunt dolorurn.
38.1
Quoniam autem et moralem intellectum aestimo esse etiam in isto loco, secundum ea quae dixi, consequenter et hic sunt dicenda: quoniam si quis gloriosam et regalem formam verbi visurus est et adventum ipsius gloriosum, necesse est ei, ut excitetur non solum audire »proelia et auditiones « intelligibilium »proeliorum«, ut videns discat nequaquam terreri, sed etiam ut videat gentem mendacii alicuius et motum verborum trahentium ad aliquam sectam insurgentem adversus aliam aliquam mendacii geMtern, quoniam huiusmodi gentibus numquam est pacificus finis. quod frequenter videmus inter haereses fieri et inter ecclesias malignantium, surgere alterius haeresis gentem super gentem alterius haeresis, sic et regnmn alicuius verbi insurget adversus alterius verbi erratici regnum: quoniam Satanas et omne mendacium adversus seipsum dividitur semper, propterea non potest stare. ergo qui proficiscitur ad videndam gloriam Christi et regnum, hoc est verbi perfectionem et regnum quod regnat et dominatur, ponens omnes adversarios sermones sub pedibus suis et in conculcationem pedum suorum, necesse est ei, ut quaerens veritatem frequenter inopiam sensuum patiatur, quibus proprie anima enutritur ad requisitionem eorum quae sunt quaerenda. et sicut aliquando qui proficiscebantur ad terram promissionis adfhcti sunt <et>; famem sunt carnalium ciborum tantam, ut caelestem accipiant mannam, sic oportet inopia sensuum temptari eum frequenter et nihil pati ex ea, qui perfectione verbi est nutrienclus. et cottidie hoc ipsum videmus in nobis, quando quaerimus aliquem veritatis sensum in scripturis: priusquam inveniamus quod quaerimus, aliquam inopiam sensuum patimur, donec solvitur in nobis eiusmodi inopia sensuum a deo, qui dat dignis »escam in tempore opportuno « ad manducandum et vestimentum ad induendum.
38.2
Oportet etiam eum, qui videt gloriosum adventum, id est adventum sapientiae in animam suam — necesse est eum videre pestilentias morbidorum sermonum et nihil pati ab eis. pestiferi autem sermones sunt omnes, qui ab hominibus pestiferis proferuntur, »iniquitatem in excelsum « loquentibus et ponentibus »in caelo os suum« in superbia et magna promissione: utputa, sermones adversus creatorem mundi et impiae blasphemiae quaedam ’pestilentiae sunt animarum, corrumpentes hominum mentes et facientes animas in errorum suspicionibus aegrotare; Valentini etiam de masculinis et femininis saeculis fabulae et de nativitate creatoris mundi, quam ex falsa sapientia confinxerunt, et quaecumque alia garrulant. quid aliud sunt nisi pestilentiae; Basilidis quoque sermones, detrahentes quideni eis, qui usque ad morteni certant pro veritateut confiteantur »coram hominibus « lesum, indifferenter autem agere docentes ad denegandum et ad sacrificandum diis alienis, non minus pestificant et corrumpunt audientes se, qui in hisdem sermonibus docent non esse alias peccatorum poenas nisi transcorporationes animarum post mortem. nam ut dimittam manifeste falsum esse quod dicitur, adhuc autem toUunt ab hominibus salutarem timorem, et qui vel propter timorem futurarum poenarum servaturi se fuerant a multi tudine peccatorum, nutriunt audaciam impietatis eorum. multaeigitur fames et pestilentiae erunt omnibus videre volentibus gloriosum Christi adventum in anima > sua >. sed nihil eis nocebunt; videbunt enim tantummodo eas, nihil autem patientur ab eis. patientur autem et motus eorum, quae quaeruntur in plurimis locis scripturarum verisimilitudinem contrarietatis vel mendaciorum habentibus; sed postmodum patientur nihil. nec motus auditionum falsarum avellet eos ab expectatione gloriosi et divini et perfecti adventus lesu Christi verbi. et qui dicturus est: »a timore tuo, domine, in utero concepimus et parturivimus, et peperimus spiritum salutis quem fecisti super terramc, aut secundum quod dictum est: »filii mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis«, necesse est eum in omnibus istis doloribus fieri famis et pestilentiarum et motuum, quos sustinens pariet quod concepit et formavit in se Christum verbum, ut dicat in nativitate eius: »ecce evangelizo vobis gaudium magnum«, et »gloriam in excelsis deo et pacem super terram «,
39.1
Tunc tradent vos in tribulationes et occident vos, et eritis odio omnibus gentibus propter nmnen meum. et tunc scandalizabuntur niulti et invicem tradent et odio habebunt invicem; et multi pseudoprrophetae insurgent et seducent multos; et quoniam abundabit iniquitas refrigescet caritas rtiultorum. sed qui permanserit in finem, hic salvus erit. et praedicabitur hoc evangelium regni in universo orbe in testimonium omnibus gentibus, et tunc veniet finis (24, 9 — 14).
39.2
Et sine expositione quidem textus a seipso est manifestus, quoniam frequenter traditi sunt discipuli Christi in tribulationes et propter verbum sunt interfecti et propter Christum odio habiti gentibiis. si autem discutere quis velit quod ait omnibus gentibus. non satis inveniet certum, quoniam omnibus etiam in ultimis partibus terrae commorantibus gentibus odio habetur populus Christi: nisi forte et hic aliquis dicat propter exaggerationem multarum positum omnibus pro multis. proponens autem tibi quod dicit tunc tradent vos, invenies quaestionem. nec enim postquam insurrexerunt »gens contra gentem et regnum adversus regnum «, et post »fames et pestilentias per loca « tunc traditi sunt in tribulationes et occisi sunt et odio habiti ab omnibus gentibus propter nomen Christi: nam et priusquam haec fierent, traditi sunt Christiani in tribidationes et dantes testimonium veritati sunt interfecti et odio habiti sunt gentibus, cum quibus habitaverunt.
39.3
Adversus hanc autem quaestionem, qui secundum verba vult intellegere, respondebit quoniam tunc maxime tradentur Christiani in tribulationes quemadmodum numquam, tunc odio habendi simt maxime ab omnibus gentibus cohabitantibus sibi sicut numquam et omnia patientur jyropter nomen Christi, cum surrexerit »gens contra gentem et regnum adversus regnum, et fient fames et pestilentiae et earum discutientes invenire aliquid quod loquantur. cuni haec ergo contigerint mundo, consequens est, quasi derelinquentibus hominibus deorum culturam, ut propter multitudinem Christianorum dicant fieri bella et fames et pestilentias. frequenter enim famis causa Christianos culpaverunt gentiles et quicumque sapiebant quae gentium sunt, sed et pestilentiarum causas ad Christi ecclesiam rettulerunt. scimus autem et apud nos terraemotum factum in locis quibusdam et factas fuisse quasdam ruinas, ita ut qui erant impii extra fidem causam terraemotus dicerent Christianos — propter quod et persecutiones passae sunt ecclesiae et incensae sunt — non solum autem, sed et qui videbantur prudentes, talia in publico dicerent. quiapropter Christianos fiunt gravissimi terraemotus.
39.4
Quod auteni dicitur et eritis odio omnibus gentihus propter nomen meum, sic salvare quis poterit. quia numquam quidem in unum consenserunt omnes gentes adversus Christianos; cum autem contigerint quae Christus praedixit, tunc quasi succendendi sunt omnes a quibusdam gentibus incipientibus Christianos culpare, ut tunc fiant persecutiones iam non ex parte, sicut ante, sed generaliter ubique adversus populum dei. tuTic continget illud ut multi scandalizentur, qui videntur in fide consistere; et alter alterum tradent. et erit odium inter ipsos etiam qui videntur fideles. tunc ’pseudoprophetae multi insurgent multitudinem insensatorum fallentes; tunc et refrigescente caritate non sohim apud infideles. sed etiam in ipsis fidelibus. et fervor caritatis ex multis iniquitatibus refrigescet, ita ut pauci remaneant certantes pro veritate usque ad finem, qui et salvandi sunt soli. et in hoc statu constitutis rebus. evangelium, quod prius non fuerat praedicatum in toto mundo (multi enim non sokim barbararum, sed etiam nostrarum gentium usque nunc non audierunt Christianitatis verbum), tunc praedicabitur, ut omnis gens evangelicam audiat praedicationem et nemo derehnquatur, qui non audivit. et tunc erit saeculi finis.
39.5
Si autem haec ita se habent, iam non ignorabimus de eo quod dicit tunc tradent vos, nec falsum suspicabimur quod ait et eritis odio omnibus gentibus propter nomen meum, dicentes veritatem huius verbi nondum esse inpletam, quamdiu non est factum quod ait tunc scandalizabuntur multi et invicem tradent. nondum enim multi proditores de ecclesia facti sunt, et nondiim multi falsi prophetae extiterunt rrmltos fallentes. sic et nondum odio habiti sunt ab omnibus gentibus, etiam in ultimis partibus terrae habitantibus, propter nomen Christi, sic et nondum est praedicatum evangeliunt regni m toto orbe. non ergo fertur praedicatum esse evangelium apud omnes Aethiopas, maxime apud eos qui sunt ultra flumen, sed nec apud Seras nec apud Ariacin nec*** audierunt Christianitatis sermonem. quid autem dicamus de Britannis aut Germanis, qui sunt circa Oceanum, vel apud barbaros Dacos et Sarmatas et Scythas, quorum plurimi nondum audierunt evangelii verbum, audituri sunt autem in ipsa saeculi consummatione ? aspice enim quod ait: et praedicabitur hoc evangelium regni in toto orbe in testimonium omnibus gentibus, et tunc erit finis. si autem vult quis temere dicere praedicatum esse iam evangelium regni in toto orbe in testimonium omnibus gentibus, consequenter dicere poterit ei, quod ait tunc eritfinis, iam finem venisse — quod dicere temeritatis est magnae et hominis non inteilegentis, quae Paulus ad Thessalonicenses secunda dicit epistola, dicens: »ne quis vos seducat ullo modo (quasi instet dies domini); quoniam nisi venerit primum discessio et revelatus fuerit homo peccati, filius interitus (et cetera), non erit domini dies «.
39.6
Haec secundum simplicem exposuimus traditionem. si autem debemus secundum quod morahter supra tradidimus et hic intellegere moralem tractatum, talia exponemus quoniam, qui visurus est secundum verbi dei adventum iHum gloriosum in animam suam, necesse est, ut secundum mensuram profectus sui ad verbi perfectionem insidias a contrariis operationibus patiatur quasi magnus athleta, et traditus in tribulationes derelinquatur. »multae« enim »tribulationes iustorum«, et quanto quis iustior voluerit fieri, tanto magis angustam et trihnlatam cum adfeetu ambulans viam in tribulationes incurrit et tribulatus occiditur mundo; et quanto ad manifestiorem proficiscitur visionem verbi, tanto amplius (quoniam perfectior invenietur Christus in eo) ab omnibus odientibus Christum odietur, non tantum a (jentibus omnibus Becwndvim carnem, quantum a gentibus spiritalium nequitiarum. ipsa enim inplantata manifestatio proprietatum Christi in eo, propter quas et dicitur Christianus, facit eum ab omnibus habentibus spiritum mundi odiri, adhuc ad perfectionera Christi ampHus et ampUus contendentem.
39.7
Sed et in discussionibus et quaestionibus pauci erunt intacti veritatem plenius adtingentes. plures autem scandalizabuntur et cadent ab ea, proditores et accusatores effecti in alterutrum propter dissensionem dogmatum veritatis, quam non onines adprehendere possunt: quae causa fiet ut odiant se invicem. et cum huiusmodi quaestiones in phires venerint, multi quidem erunt non sane tradentes de futuris sermonem et quomodo non oportet interpretantes prophetas, quos pseudoprophetas quis dicere non peccabit seducentes multos, valde autem pauci erunt veritatem investigantes. falsae autero doctrinae a proposito veritatis fortem quidem solvent. eos autem qui prurientes sunt aure multiphcabunt, ad delectamentum eorum loquentes iniquitatem legi contrariam. et tantum nocebunt verba docentium multorum contraria, ut etiam ferventem dilectionem (quae prius fuerat in simpHcitate fidei) refrigescere faciant aestimatione conprehensionis divinorum mysteriorum et veritatis. sed qui potuerit videns omnia haec manere in primo apostohcae traditionis et ecclesiasticae inductionis proposito, ipse salvabitur. et sic praedicatum evangelium in animas omnium erit in testimoyiium omnibus gentibus, id est omnibus cogitationibus incredulis omnium animarum.
40.1
Cum videritis abotninationem desolationis, quod scriptum est perDanielem prophetam, stantem in Ιοcο sancto, qui legit inteUegat (24. 15).
40.2
Verba prophetae quae lociitus est de abominatione desolationis futura, sunt haec: »et confirmabit testamentum multis septimana una, et in dimidio septimanae tolletur sacrificium et libatio, et super templum abominatio desolationis erit, et usque ad consummationem temporis consummatio dabitur super desolationem «. vere quidem conprehendere sermones Danielis nullius est alterius, nisi spiritus sancti qui fuit in Daniele, ut de septimanis omnem manifestet sermonem et de abominatione desolationis dicta ab eo. si autem oportet et nos pauca secundum quod nobis videtur exponere de hoc loco, dicendum est quoniam septuaginta annos, qui fuerunt post adventum salvatoris nostri, demonstrare videtur sermo. haec enim septimana, quae propter septem decadas annorum dicitur septimana, confirmavit testamentum multis, quando et apostoli Christi post ascensionem ipsius orationi et verbo instantes a deo inluminabantur in omnem scientiam voluntatis divinarum scripturarum a spiritu sancto. in dimidio autem septimanae, id est in tribus et semis decadis annorum, sublatum est sacrificium altaris, id est in triginta quinque annis inpletum est quod fuerat scriptum: »in dimidio septimanae tolletur sacrificium e libatio «. tunc autem et super templum, quod fuit in Hierosolymis, facta est abominatio desolationis templi et civitatis, in eo videlicet tempore »quando viderunt circumdatam Hierusalem ab exercitu «, ut (secundum quod prophetaverat salvator de ea) cognoscant »quod adpropiavit desolatio eius «. et hanc desolationis abominationem factam super templum ab exercitu Hierusalem circumdante dicit propheta »usque ad tempus consummationis « manere, ut consummatio fiat mundi super desolationem Hierusalem et templi Ciuod est in ea. et ubi sunt »qui se dicunt ludaeos et non sunt « ? qui dicunt: aedificabitur Hierusalem quae est deorsum, priusquam saeculi consummatio fiat ? »consummatio«, inquit »dabitur super desolationem eius«. si et aedificabitur teiiiplum, aedificabitur ei »qui adversatur et extollitur supra onme quoil dicitur deus aut quod colitur, ut sedeat in templo « huiusmodi, »ostendens se quasi sit deus«: »quem dominus lesus spiritu oris sui et destruet inluminatione adventus sui «. sive ergo placeat quibusdam aedificari hanc Hierusalem super terram, tamen non erit falsuni quod dicitur, consummationem esse dandam »super desolationem ipsius «.
40.3
Si autem oportet et de temporibus ’quid dicere, dicimus quo niam in Chronicis Phlegontis cuiusdam dicitur (si tamen debemus et hunc quasi vera dicentem de templo suscipere), quoniam circa quadragesimum annum a quinto decimo anno Tiberii Caesaris facta est destructio Hierusalem et templi quod fuit in ea. deduc ergo praedicationis domini fere annos tres et tempus resurrectionis ipsius, quando »per dies quadraginta apparens illis « docebat »eos de regno dei «, et invenies forsitan plus minus quoniam circa dimidium »septimanae« (conputans per decadas annorum) est conpletum quod dictum est: »tolletur sacrificium meum et libatio «, quando et »super templum abominatio desolationis « est facta, quae desolatio usque ad tempus consummationis manebit; »consummatio« enim, secundum quod diximus »dabitur super si autem constat nobis talis traditio »septimanae«, dicentibus (quantum ad dictum) inpletum esse, quod dictum est, non solum: »tolletur sacrificium meum et libatio «, sed etiam illud quod scriptum est, ut abominatio desolationum super templum contingat, sine dubio manifeste ostenditur adventus Christi etiam ex verbis Danielis prophetae dicentis: »septuaginta septimanae concisae sunt super populum tuum et super civitatem sanctam, ut consummetur peccatum et signetur peccatum et deleantur iniquitates, et ut adducatur iustitia aeterna, et ut signetur visio et propheta, et unguatur sanctus sanctorum. et cognosces et intelleges ab exitu verbi respondere et aedificare Hierusalem usque ad Christum ducem septem septimanae et septimanae sexaginta duae; et convertetur et reaedificabitur platea et murus, et evacuabuntur tempora. et post septimanas sexaginta duas interibit unctio et iudicium non est in eo; civitatem autem et sanctum corrumpet cum duce veniente, et excidentur in diluvio; et usque ad finem belli concisi interitus. et confirmabit testamentum multis septimana una; et in dimidio septimanae tolletur sacrificium <meum>; et libatio et pinnae ab interitu usque consummationem festinationis «. post haec sequitur sermo quem exposuimus sic habens: »et confirmabit testamentum multis septimana una « et cetera.
40.4
Arbitror autem septuaginta septimanas concisas »super populum et super civitatem sanctam, ut consummetur peccatum «, quattuor milia nongentos esse annos ab Adam usque ad septuaginta annos, qui fuerunt post dispensationem Christi. consummatum est enim peccatum populi, propter quod et a deo est derelictus. et illorum quidem peccatum signatum est, credentium autem iniustitia est deleta et post deletionem eius adducta est in Christo vita aeterna. sed »quoniam lex et prophetae usque ad Iohannem « qui ostendit Christum, propterea puto dictum signari visionem et prophetam. nam quoniam nequaquam sunt in prophetis visiones post lohannem, ideo signata est visio et propheta. signata autem visione et propheta, unctus est unigenitus sanctus sanctorum Christus. quem Christum unctum cognoverunt prophetae et Daniel et intellexerunt ahquo modo »ab exitu verbi «, quando »verbo domini caeli firmati sunt «. et »ab exitu verbi respondere « in sanctis qui ab initio fuerunt et prophetis domini, sed et »aedificare Hierusalem usque ad Christum ducem « transierunt »septimanae sexaginta duae «: hoc est primum quidem anni quadringenti nonaginta qui fiunt per decadas conputatae septimanae septem, post hoc autem anni quatuor milia trecenti quadraginta qui fiunt similiter per decadas conputatae septimanae sexaginta duae. jjost quos reversus est Christus, et aedificavit plateam in qua sapientia »fiducialiter agit «, et murum in cuius fastigio »praedicatur«. evacuata sunt autem populi tempora, propter quod super additas septem septimanis sexaginta duas septimanas sublatum est a populo chrisma quod fuit in templo, ut iam non sit iudicium apud eos. sed et civitas et sanctum corruptum est cuni superveniente postea duce populo illi, sive Herode sive Agrippa (hunc enim dicit esse historia Iudaeorum).
40.5
Sed vide ne putes, quod ait corrumpi »cum duce venientec, referri ad Christum; ubi enim voluit ipsum intellegi Christum, utrisque nominibus usus est Daniel dicens »usque ad Christum ducem «, quando autem tacet nomenChristi, corrumpendum introducit ducem, quoniam defecit dux post Christum et »dux de femoribus eius «, venit enim »cui reposita erant «. post quem excisus est »in diluvio « populus »usque ad finem belli concisi « super eos. sed his accidentibus illis, confirmavit deus »testamentum multis « in septimana una: in cuius septimanae dimidio cessare fecit incensum et sacrificia et templum (quod arbitror a pinna nominavit) interiturum »usque ad consummationem « in festinatione, quando et derelicta est peccantibus eis domus eorum. quae autem sequuntur in textu Danielis. sicut potuimus, exposuimus. haec auteni omnia visa sunt nobis ex Daniele iuxta interpretationem evangelici textus adponere, ut manifestemus verbum quod ait: cum videritis abominationem desolationis. quod dictum est per Daniel<em>; prophetam, stantem in loco sancto, quem qui intellegat.
41.1
Nunc autem ipsum textum evangelii declaremus. diximus stantem quidem in Ιοcο sancto abominationem desolationis principem esse qui Hierusalem circumdedit exercitu. itaque quoniam pessima contigerunt his qui tunc fuerant in ludaea. ideo haec futura prophetans populo dominus dicit: tunc qui in ludaea sunt, fugiant in montes. et talia fuerunt quae eontigerunt in tempore illo, ut ita dicamus, ut qui esset super tectum domus, non haberet tempus descendere et tollere aliquid de domo sua, et qui in agro non posset reverti in civitatem et tollere vestimentum suum. et non erat tunc tempus misericordiae neque super praegnantes neque super lactantes neque super infantes earum; ideo dicit (quantum ad verba dico): »vae praegnantibus et nutrientibus in illis «. et quasi ad ludaeos loquens, qui arbitrabantur in sabbato non oportere vel agere vel ambulare viam amplius quam est sabbati iter, ideo dicit: »orate autem ne fiat fuga vestra in hieme vel «; non solum enim in »sabbato«, sed etiam in »hieme« pessimum erat salutem quaerere per fugam.
41.2
Refertur autem ab his qui ludaicam historiam conscripserunt de illis quae tunc contigerunt, quoniam »tribulatio magna « facta est populo »qualis numquam fuit ab initio mundi usque « ad tempus Christi. sed nec postea fieri potest ut talia eis contingant, propter quod ausi sunt manus inferre super verum Christum dei, cuius mysterium et nomen venerans David dicebat de Saule se persequente et occidere se volente: »non iniciam manus meas in Christum domini «, praecisionem autem dierum illorum futuram »propter electos « dei qui credunt in Christum, adbreviationem intellegimus dierum illorum. tunc autem in magna calamitate populo constituto et electis qui sunt in ludaea pericula patientibus, multi seductores dicebant: »ecce hic Christus, ecce illic «. quos observare docens discipulos suos dicebat: »tunc si quis vobis dixerit: ecce hic Christus, ecce illic, nolite credere; surgent enim pseudochristi et pseudoprophetae, et dabunt signa magna et prodigiaw. dicere autem quis potest aut Simonem Magum, qui dicebat se esse virtutem dei magnam, aut si quis ei similis fuit, volens »seducere, si possibile esset, et elector «. haec praevenientes diximus, non adicientes in hoc loco aliam expositionem nisi eam quae secundum textum est, propter eos qui traditione simplici delectantur, ut quae videntur eis utilia diceremus, quoniam haec dominus futura prophetans praescius veritatis exposuit.
42.1
Si autem oportet, propter eos qui volunt et possunt, ascen- ἐπεὶ δὲ dere verbo ad altiora, replicenius ab initio proposita evangelii verba et, secundum quod possumus, exponamus eadem iterum spiritaliter.
42.2
Β (Matthaei) II, 48, 13 An.: καὶ ἀναγωγῆς δεῖται τὸ ῥητόν,
42.3
et primum quidem suscipiamus verbum de abominatione desolationis stante[m] in loco sancto. debetenim qui legit diligens esse et intellegere, ut non seducatur a desolationis abominatione. locus igitur sanctus intelligibilis est omnis dictio scripturae divinae, quam locuti sunt sancti prophetae qui fuerunt a saeculo, Moyses et post eum ceteri; non solum autem, sed etiani dictio evangelistarum vel apostolorum lesu Christi. in hoc ergo loco sancto omnium scripturarum tam veteris testamenti quam novi Antichristus, quod est falsuni verbum, stetit frequenter, per hoc ipsum quod stare videtur in scripturis divinis, ostendens se quasi sit deus et quasi ipse sit Christus dei verbum, et ipse est abominatio desolationis. est enim frequenter videre in argumentationibus impiis dogmatum apud haereses hanc ohominationem desolationis, lationis, id est Antichristum falsum verbum, Vgl. C Nr. 255 (= Β [Matthaei] 11,48,14) Or.: βδέλυγμα ἐρημώσεως) κατὰ ἀναγωγὴν ἑτερόδοξος λόγος καὶ ἀσεβὲς δόγμα εἰσαγόμενον ἀπὸ τῶν ῥητῶν τῆς γραφῆς, οἷς χρῶνται οἱ ἑτερόδοξοι. τὸ δὲ »ἑστὸς« δηλοῖ ὅτι κατασκευαῖς βεβαιοῦν θέλει τὰ ἑαυτοῦ δόγματα ὁ Ἀντίχριστος λόγος. abominationem desolantem a deo omnem hominem, qui receperit eam in se aboniinationem adversantem veritati, extollentem se super omne verbum quod est extra eum, quod adnuntiatur esse verbum dei, extollentem se et super omne quod unusquisque hominum colere vult, sive vere sive mendaciter (nam uniunquodque haeresium dogma non solum veritati adversatur, sed etiam ceteris dogmatibus similiter falsis), et quoniam sic extollitur, ut etiam in templo scripturarum sedeat, per ipsum templum, id est per ipsas scripturas, volens se ostendere quoniam ipse vere est deus verbum.
42.4
Semper ergo qui divinas legit scripturas intellegat eas, maxime quando viderit abominationem desolationis
42.5
ἀεὶ μέν οὖν τὸν ἀναγινώσκοντα μάλιστα] δεῖ σπεύδειν νοεῖν τὰς γραφάς, μάλιστα > ὅτε δόγμα φανερὸν εἰς ἐρήμωσιν τῆς ψυχῆς πρόκειται φέρον εἰς ἐρήμωσιν τὴν ψυχὴν κτλ. Β).
42.6
(secundum ea quae diximus) stantem in eo quem exposuimus loco sancto sanctarum scripturarum. qui autem intellexerit eum, destruet eum vera traditione, id est »inluminatione adventus « Christi qui est veritas, eum verbum quod in alieno loco sancto stare videtur, et intellegens talem ahominationem desolationis inritam faciet eam, et eiciet a loco sancto in quo stare videtur. maxime autem destruet eum Christus, qui loquitur in eo, verum lumen. iste autem Christus, si in aliquo loquatur volente audire et prodificari, non infirmatur, sed omne falsum verbum, quod est abominatio desolationis stans in loco sancto et sedens in templo dei (quod est Antichristus) »interficiet spiritu oris « per eos qui se praebuerint capaces ipsius, quod verbum falsum frequenter non stat, sed etiam sedet in templo, quando quasi rationabiliter et bene constructum videtur. qui autem vident hanc abominationem desolationis. ita ut possint de ea dicere: »non enim versutias eius ignoramus «, in eo dum legunt intellegentes, quae vera sunt. fugiant falsum, et recedant ubi eos mendacium conprehendere non valebit.
42.7
Non autem potest conprehendere mendacium eos, qui ex ludaea litterae fugiunt ad spiritalia et intelligibilia et sublimes veritatis montes. ut autem intellegamus: fugiant in montes, accipe in exemplum quod dicitur manifeste de fuga laudabili, quale est quod ait apostolus: »fugite fornicationemw, et quod ait Sapientia: »quasi a facie serpentis fuge peccatunid, vel quale est quod in mysterio dicit Rebecca lacob: »ecce Esau frater tuus minatur occidere te. nunc ergo, fili, audi vocem meam, et surgens fuge ad Laban fratrem nieum in Carran; et habita cum illo aliquos dies, donec avertatur ira fratris tui«. et (arbitror) qui filius est lacob, opera consummans lacob, intellegens omnem morem odibilem deo, qui est Esau, fugit quasi intellegens. si autem non fugiat eum, fornicarius est et pollutus sicut Esau, et quasi non fugiens Esau sed cohabitans ei non fit filius lacob. qui fugerat eum. ipse autem lacob habitans cum Laban utiliter sibi et dispensationi. quae erat secundum deum, »abscondit cor Syri. ut non adnuntiaret ei quoniam fugiebat«, et fugiebat ipse »et omnia bonum est ergo fugere etiam a Laban, a consiliatore carnalium qualitatum, in quibus habitantem non oportet permanere in eis, sed fugere cum omni domo sua. nam et si voluerit persequi post eum, deus illum avertet a fugientibus ipsum, ut, etsi conprehenderit eum postmodum aliquando. nihil mali facere ei possit fiducialiter pronuntianti atque dicenti: »apud quem inveneris deos tuos, non vivat in conspectu fratrum nostrorum: cognosce quid tuorum est apud me, et accipeu; nec enim cognosci poterit aiiquid apud lacob de rebus Laban,
42.8
In his ergo evangehcis dictis quae in praesenti tractamus, imperatur ut qui cognoscunt abominationem desolationis stantem in loco sancto. intellegant in eo dum legunt, ut fugiant in montes. qui ergo in tali Indaea quani diximus, id est »in vetustate «, constitutus habetur, fugiat in montes spiritalium novitatum. et si quis inventus fuerit ascendisse swper tectum verbi et stare in fastigio aedificationis eius, non descendat inde occasione ut auferat aliquid de domo sua; nihil enim opus habebit manens in tecto et abstinens se ne quando inde descendat. et si fuerit quis in agro — sive in eo in quo absconditus est thesaurus sicut dominus ait in parabola quadam, aut qualis fuit ager ille lacob plenus, cui adsimilaverat eum benedicens pater ipsius et dicens: »ecce odor filii mei sicut odor agri pleni quem benedixitdominus« in quo agro secundum spiritales benedictiones legis benedicitur omnis qui secimdum legem vixerit, dicente scriptura: »benedictus tu in civitate, et benedictus tu in agro« — qui ergo est in tali agro plantationis »quam plantavit pater «, non revertatur retro. non enim tantummodo ille »qui mittit manum in aratrum et reversus fuerit retro, non est aptus regno dei« sed etiam qui in agro est, tradidimus, et reversus fuerit retro causa eorum quae oportuerat oblivisci, sine dubio incurret in abominationem desolationis, id est in seductionem verbi mendacis: et maxime si spoliaverit se vesti- mentum suum vetus, id est »vete- rem hominem Π 274, 3 An.: ἀποτιθεμένους τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον τοῦτο γάρ φησι τὸ ἱμάτιον) cum actibus «, et iterum conversus fuerit retro tollere vestimentum suum. diligenter ergo debemus adtendere, ne forte aliquid eorum, quae sunt deorsum et sunt in domo, velimus descendentes tollere aut relictum vestimeiitum retro repetere relinquentes agrum et conversi retro, cum debueramus »adpetere ea quae sunt priora, et oblivisci posteriora«, et neque stare in aliqua regione illa, sed in monte ut non conprehendamur cum his qui sunt conbusti propter quod in Sodomis sunt conprehensi.
43.1
Vae autein praegnantihus et nutrientibus in illis diebus (24, 19). Quoniam sunt et aliquae animae concipientes generationes, manifestavit propheta dicens: »a timore tuo, domine, in utero concepimus et parturivimus et peperimus spiritum salutis quem fecisti super terramw. sicut enim in qyraefjnaniibus formatur et figuratur semen, sic et in anima, quae suscipit verbum, paulatim formatur et figuratur conceptio verbi in ea. et hoc puto dicere Paulum ad Galatas: »filii mei. quos iterum parturio. donec formetur Christus in vobis«, simile est, tamquam si dicat: donec formetur et manifestetur verbum in vobis. in epistola ad Timotheum dicit item salvandam mulierem »per filiorum generationem, si permanserit in fide et dilectione et sanctitate cum castitater«. quae est autem haec mulier, nisi quae verbum concipit dei et veritatis, et parit opera bona similia Christo ? inrationabile autem est aestimare de sensibili generatione dictum quod ait: »mulier seducta in praevaricationem facta est; salva autem erit per filiorum generationem, si permanserit in fide et dilectione et sanctitate cum castitatec animae ergo, quae noviter susceperunt verbum et adhuc praegnantes constitutae necdum fructificaverunt in eo, in utero intelligibiliter habentes, non possunt sustinere »stantem in loco sancto« adversantem veritati sermonem, neque quominus seducantur persuasionibus eius. propterea si aliquando »abominationem desolationis« (secundum quod tradidimus) »stantem loco sancto« viderit anima in utero habens, quae necdum ex verbo, incurrit in vae quod dominus dicit: vae praegnantibus; proiciet enim conceptionem et evacuabitur a spe quae est in actibus veritatis.
43.2
Sed et si videatur formatum et fructificatum verbum, non autem fuerit enutritum sufficienter augentibus et magnum facientibus eum nutrimentis, sed manserit inmaturum, secundum similitudinem sugentis lactatum, et super huiusmodi generationes veniet quod super sugentes. si autem (sicut in multis exemplariis) scriptum est vae sugentibus, dicendum est quoniam animae sunt quae lactafttur adhuc, ad quas dicit apostolus: »lac vobis potum dedi, non escam; non- dum enim poteratis, sed nec usque adhuc potestis, adhuc enim estis carnales«. dicit autem et alibi: »facti estis opus habentes lacte, non sohda esca. omnis enim qui lacte alitur, inperitus est verbo iustitiae: parvulus enim est«. istae sunt ergo animae, quae infirmitatem. et quia facile seducuntur, non possunt inseducibiliter permanere a conspectu abominationis desolationis stantis »in loco sancto«: seductae enim consentiunt ei utpote deo. et est haereticorum ecclesias plenas de lamentandis jyraegnantibus vel nutrientibus vel sugentibus. plerumque enim animae, quae in ecclesia praegnantes fuerunt aut nutrientes aut sugentes <et> fuerunt a desolationis abominatione et seductae ab eo verbo falso, qui stat »in loco sancto« per falsam traditionem dogmatum perversorum, illius susceperunt vae quod a domino dictum est: vae in utero habentibus et nutrientibus, non autem quandocumque, sed in diebus illius abominationis desolationum. omnis enim qui audit verba »iniquitatem in excelsum« loquentium, et suscipit ea in eius, ille abominationi desolationis subditus fit.
44.1
Orate autem ut ne fiat fuga vestra hieme vel sabbato (24, 20).
44.2
Est enim, sicut diximus, quaedam fuga hominum secundum praeceptum verbi, ut qui fugit, quae fugere oportet, melior sit eo qui non fugit et ideo talia et maiora delinquit per hoc, quod non fugit, sed semetipsum subditum facit perdentibus animam malis. quoniam est autem constituta fuga atque laudabilis, manifeste docet apostohis dicens: »fugite fornicationem«. fugit autem fornicationem qui occasionem inritantem et provocantem ad fornicandum evitat, et neque iuvenibus in fabulis iuvenahbus conmiscetur (in quantum potest), ne forte consumatur per eas, neque descendit ad consuetudines eorum talium, sed avertit se omnino ab huiusmodi hominum concitationibus. qui vult fugere fornicationem, audiat et illud quod dicitur: »cum psaltatrice noli adsiduus esse, ne forte consumaris in desideriis « fugit autem fornicationem abundantius. qui accendentes et excitatrices seminis escas in quantum valet evitat, et vino si potest fieri non utitur, donec transeat ferventior aetas; si autem utitur, modico utatur secundum apostolicum praeceptum dicens: »Timothee, iam noli aquam bibere, sed vino modico utere propter stomachum tuum et frequentes tuas infirmitates«. et quid plura ? illc est fornicationem fugit, et semper fugam istam laudabilem operatur, quae a deo fugere non permittit. operatur autem hanc fngam, qui promptus est ad fugiendam fornicationem. et non solum fornicatio nobis est fugienda, sed et omne peccatum. ideo bene dixit scriptura: »quasi a facie serpentis fuge «. frequenter autem convenit fugere ab Antichristo verbo et »falsi nominis scientia«, maxime quando sic idoneus est homo, ut habeat dominum in se operantem qui interficiat »spiritu oris persuasiones persuasiones mendaciorum. nec ascendit ad tantum altitudinis, ut habeat in se eum, qui destruit »inluminatione adventus « omnem persuasionem verisimilitudinem veritatis habentem et adsimilantem se veritati.
44.3
Qui autem fugit, debet cognoscere etiam locum ad quem fugere debet, et orare etiam propter tempus, ut non in eo tempore fugiat quod est adversarium fugae. loca ergo fugientibus erunt montes, quos Christus ostendit dicens: »tunc qui in ludaea sunt, fugiant in montes«. et qui fugit in istos montes dicat Psalmum graduum habentem: «levavi oculos nieos in montes, unde veniet auxilium mihi«. ideo autem tollit oculos suos in montes, quia scit abundantiam quae est in montibus illis; propterea dicit: »fundamenta eius in montibus «. et si fugerit in montes quos praecepit dominus, veniet ad locum sanctum, in quo factus et videns visum illum magnum dicet quod dictum est: »transiens videbo visum hunc «. et qui huiusmodi est, audiet: »solve calciamentum pedum tuorum, locus enim in quo tu stas. terra sancta «. »fugiant« ergo »in « qui fugiunt secundum dei mandatum. quoniam ergo in tranquillitate animae constitutae possunt impetrare fugam salutis, heme autem conprehendente incurrunt in eos quos fugiunt, ideo orent ut ne fiat fuga eorum hieme vel sabbato, si quidem vigilaverit Christus in eis. si autem obdormierit, tunc descendens »procella venti in stagnum etiam super eum qui fugit, quia non simul lesus fugit cum ipso, ostendens ei fugam optimae viae. tamen si descenderit aliquando procella et hiemem fuerit operata, oret quis et suscitet orationibus suis Christum ut increpet »vento et «, ut »tranquillitate « iterum fugiat, ut non conprehendatur a fornicatione aut <ab> avaritia aut a vana aut ab aliquo malo se persequente, vel ab ipsa abominatione desolationis, id est dogmate falso.
45.1
Orate ut ne fiat fuga vestra hieme vel sabbato. deus in sex diebus fecit opera mundi et requievit in sabbato »requienit« autem »ab operibus« mundi quae facere coepit), opera autem iustitiae sine initio operatur et operabitur sine fine. sic et hominum genus ante Christi adventum operati sunt omnes opera mundi, et nemo requievit ab eis, sabbatizans iugiter ab operibus bonis. veniens autem dominus noster, sabbatum nostrum et requies nostra, adtulit nobis requiem sabbati sui, ut sicut ille requievit in sabbato ab operibus mundi, non autem requievit ab operibus iustitiae, sic et nos per ipsum sabbatizemus ab operibus mundialibus et carnalibus et nocivis, opera autem iustitiae semper exerceamus. quoniam autem ipse nobis adla- turus fuerat huiusmodi sabbatum, in quo nullum opus faciamus servile, testatur et ipse per prophetam dicens de indignis ludaeis ita: »donec iuravi in ira mea: si intrabunt in requiem meam«. et Laniech nomen inponens filio suo Noe in mysterio Christi ita dixit de eo: »et vocavit nomen eius Noe dicens quoniam: hic dabit nobis requiem a maeroribus nostris et ab operibus nianuum nostrarum et a terra, quam maledixit dominus«.
45.2
Omnis ergo qui vivit in Ohristo, semper in sabbato vivit et in requie requiescens ab operibus malis, operatur autem opera iustitiae incessanter. multi autem nomen Christi habentes, non gratiam, econtra sabbatizant ab operibus bonis, operantur autem opera mala. mediocres autem interdum dimittunt sabbatismum openim malorum et sabbatizant ab operibus bonis, non bona operantes sed mala. quidam autem et ab operibus malis sabbatizant, non autem exercent opera bona, cum oporteat non solum niala fugere, sed etiara bona exercere. in tali ergo sabbato operum bonorum, quando bona opera non facit homo Christianus, iubet nos Christus orare, ne fuga nostra fiat in illo. cessante enim te ab operibus bonis, si quidem steteris ante faciem abominationis et ultro te subdideris ei, voluntarie mortuus es gladio verbi mendacis. si autem volueris fugere et abominatio desolationis secuta fuerit te: sive persecutionibus suis franget te, quia non operantur in te virtutem patientiae opera tua bona; sive seductionibus suis capiet te, quoniam intelligentiae lumen non operantur in te opera tua bona. nemo enim in tali periculo falsi dogmatis facile superatur et fallitur, nisi qui nudus est ab operibus bonis. propterea et apostolus dicit de ipso periculo: »pro eo quod caritatem veritatis non acceperunt, dabit illis operationem erroris, ut credant mendacio, ut iudicentur omnes qui non crediderunt veritati sed consenserunt iniquitati«.
45.3
Cum autem viderimus »abominationem desolationis, quae dicta est per Danielem prophetam, stantem in loco sancto«, videbimus magnam tribulationem instantem, qualis facta non est ab initio mundi usque ad illam ipsam, neque fiet postea. quae enim maior tribulatio quam videre fratres nostros seduci propter sanctum locum a deso- lationis abominatione stante in eo ? et si qiiidem amici alicuius aut proximi mors corporalis magnam operatur tribulationem ei, qui non fuerit meditatus, ut sufferat eam, qualem putas tribulationem <fieri> ei qui conpatitur, quando unum fuerit passum membrum, et ei qui vel uritur, quando scandalizatus fuerit aliquis frater ? si autem et quis viderit seipsum moveri et conturbari a »desolationis« abominatione quasi non sit abominatio desolationis, et viderit se periclitari propter dilectionem quam habet in sanctum locum, ita ut paene consentiat ei abominationi tamquam sit deus et tradat semetipsum abominationi quasi deo, quomodo putas eum tribulari magna tribulatione, qualis non fuit ei ah initio ex quo venit in mundum usque ad illud tempus ? sed nec alia tribulatio talis eum poterit conprehendere aliquando, et maxime si quis trahitur, ut aestimet »abominationem stantem in loco « non esse »abominationem desolationis«, sed deum verbum.
45.4
Adhuc autem et si quis manifeste quidem videat »abominationem desolationis stantem in loco sancto«, et sequatur eam accipiens excusationem de divinis scripturis, quasi indifferenter liceat Christianitatem negare, dicens denegationem non esse denegationem, et escas immolatorum quasi nihil nocentes manducanti fuerit arbitratus (proferens de scripturis exempla), et quia indifferenter lice<a> in uno tempore mulieribus conmisceri diversis quasi et patribus ista facientibus olim — omnibus istis peccatis maius est abominatio desolationis id est verbum, quod in loco scripturarum sanctarum consistit »iniquitatem in « loquens et persuadens a creatore discedere, qui solus et verus est deus, et credere alteri nescio cui deo super istum, cui nullus similis est, cum talis noster salvator dicat: »pater, qui misit me, maior me est«. magna ergo tribulatio generatur a abominatione stante »in loco «, ita ut talia dicantur de ea: et nisi adbreviati essent dies illi, non esset salva facta omnis caro; propter electos autem adbreviabuntur dies illi. tanta autem et sic magna in illa abominatione desolationis fit tribulatio, ut deus operetur adbreviationem dierum tribulationis illius, superfluum eoruni praecidens quod additur a desolationis abominatione. aliter enim non est possibile, ut sanetur oinnis quae sananda est caro, nisi acceperit adbreviationeni ex deo.
45.5
Dies illae intelleguntur praecepta et dogniata veritatis posita in scripturis ad inknninationeni intellegentiuni aniniaruni. onmes auteni intellectus a »scientia falsi nominis« venientes, qui adduntur scripturaruni et coniunguntur, intellege mihi additamenta esse supra magnitudinem naturaleni dierum scripturae; quod additamentum bonus deus adbreviat per quos vult. et quotienscumque videris adventu verbi veritatis in sensu tuo praecidi altitudines extollentes se »adversus scientiam deic, totiens intellege adbreviatos dies tribulationis et circumcisam superfluam magnitudinem, quam contra naturam abominatio desolationis semper superaddit diebus domini qui sunt in scripturis. et propter electos adbreviantur dies illi, ut videntes in sensu suo praecisionem superfluitatis dierum et remanentem illam solummodo lucem quae secundum verbum est veritatis. nihil patiantur a desolationis abominatione, vel ab eo quod additum fuerat super veros et naturales dies scripturarum.
46.1
Tunc si quis vobis dixerit: ecce hic Christus. ecce illic, nolite credere. exsurgent enim pseudochristi et pseudoprophetae, et dabiint signa magna et prodigia, ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi. ecce praedixi vobis. si autem dixerint vobis: ecce in solitudine est, nolite exire; ecce in domibus, nolite credere. sicut enim fulgur exit ab oriente et apparet usqiie ad occidentem, ita erit adventus filii hominis; ubicumque enim fuerit cadaver. illiccongregabuntur aquilae. (24, 23 — 28). Quoniam diximus »abominatio- nem desolationis stantem in loco « esse mendacii verbum τὸ βδέλυγμα quod in loco scripturarum sancto ἢ ὧδε; stare videtur, dicet aliquis: et quomodo quasi non stante ea illic ita dicet aliquis discipulis Christi ecce hic Christm. ecce illic ? alius C1 Nr. 261 Or.: οἱ κατὰ θεωρίαν ἐκλαμβάνοντες τὰ εἰρημένα φασί) ἔστηκε, πῶς ἔστιν ὧδε autem dicet: ecce in solitudine est, alius autem: ecce in domibm ? vide ergo si ad haec dicere possumus, quod ait: ecce hic, ecce illic, quoniam quod dicit ecce hic, ecce illic non extra scripturam foras aspiciendum est. dicet enim qui seducere voluerit nos et defendere contraria veritati: ecce hic Christus, demonstrans verbi gratia hunc evangelii locum. alterius autem erroris auctor dicet: ecce hic Christus, offerens ad exemplum alterum textum. qui videtur defendere mendacii illius verbum quod proposuit vindicare. et sic ex lege, ex prophetis, ex apostolis profert unusquisque quae videntur defendere mendacium ilhid utpote veritatem. vel sic inpletur, quod ait: ecce hic Christus, ecce illic, ostendens non Christum, sed aliquem fictum eiusdem nominis, utputa secundum Marcionis doctrinam et secundum traditiones Valentini aut Basihdis longam fabulositatem aut secumdum ApeUis adversus Pauhim testimonium falsum. erunt autem et ahi phires, qui dicturi sunt discipuhs exdivinis scripturis, coniungentes eis suum proprium sensum: ecce hic Christus, ecce illic.
46.2
Si autem dixerint vobis: ecce in solitudine, nolite exire; ecce in domibus, nolite credere. quidam enim secreta quaedam proferentes dicunt: ecce in solitudine. quando ergo secretas et non vulgatas scripturas proferunt ad confirmationem mendacii sui, videntur dicere: ecce in sohtudine verbum veritatis. secretae enim scripturae recte sohtudines appellantur, in quibus aut pauci sunt credentes aut nullus. quotiens autem canonicas proferunt scripturas, in quibus omnis Christianus consentit et credit, videntur dicere: ecce in domibus verbum veritatis. sed nos ilhs credere non debemus nec exire a prima et ecclesiastica traditione nec ahter credere nisi quemadmodum per successionem ecclesiae dei tradiderunt nobis.
46.3
καὶ ὁ μὲν ἔξω τῆς πίστεως καὶ τοῦ τῆς ἐκκλησίας κανόνος καὶ τῆς γραφῆς λέγει· ἰδοὺ ἐν τῇ ἐρήμῳ.
46.4
vel sic: eorum verborum falsorum professores quidam quidem nec ab initio simulant scripturas, et sic faUere temptant. ideo (aestimo) eos serraones, qiii sunt oninino διὸ ἐπιφέρεται· μὴ ἐξέλθητε· ὁ extra scripturam, ostendere vo- γᾶρ σοφίᾳ κοσμικῆ πιστεύσας ἐξῆλθε lens dixit: si dixerint vohis: ecce καὶ γέγονεν ἐθνικός. in solitudine est, nolite exire, de regula fidei. eos autem, qui ad schisma simulant divinas scripturas, ostendere volens dixit: si dixerint vobis: ecce in domibus, nolite credere. quodcumque professi fuerint de scripturis et de mysteriis, quae sunt in eis ad demonstrationem, »nolite credere« quae dicuntur.
46.5
ὁ δὲ ἀπόκρυφα ἐπαγγελλόμενος (vgl. S. 94, 26) ἐρεῖ· ἰδοὺ ἐν τοῖς ταμείοις, διὸ ἐπιφέρεται· μὴ πιστεύσητε.
46.6
veritas enim similis est fulguri egredienti ab oriente et apparenti usque ad occidentem: qualis est veritas ecclesiae dei; ab ea enim sola »sonus in oninem terram exivit, et in fines orbis terrae verba «, et velociter currit sola vere veritas dei.
47.1
Sicut enim fulgur exit ab oriente et apparet usque ad occidentem, ita erit adventus filii hominis. scire autem debemus et illud, quoniam veritatis fulgur non aliquo quidem scripturarum loco apparet, ex alio autem scripturarum loco non defenditur, sed ex omni scriptu- rarum loco, id est sive ex legis sive ex prophetarum sive ex evangeliorum sive ex aposto- lorum scriptura defenditur: et hoc fulgur veritatis ab oriente, id est ab initiis Christi, apparet usque ad dispensationem passionis ipsius, in qua est occa- sus ipsius. et huic tali fulguri similis est adventus filii hominis, id est verbi veritatis. C 1 Nr. 263 Theodor. Her. (sic): τροπικῶς ἡ τῆς ἀληθείας ἀστραπή, ᾗ ἔοικεν ἡ παρουσία τοῦ υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, ἐν πάσῃ ἐξομαλίζεται νο- μικῇ, προφητικῇ, εὐαγγελικῇ, ἀποεχιενσ στολικῇ γραφῇ, καὶ ἐξελθοῦσα ἀπὸ dvaToAwr, τῶν doycbv τοῦ Χριστοῦ, φαίνεται ἴως τῶν κατὰ τὴν οἰκονομίαν τοῦ πάθους δυσμῶν. et sic autem intellegere possumus quod ait: exit ab oriente et apparet iisque ad occidentem. Christus verbum esse et veritas et sapientia dei ostenditur a primo initio creaturae mundi usque ad novissimam apostolorum scripturam (id est a Genesi usque ad apostolicos libros), post quos nullis scripturis ita credendum est sicut illis. aut ita: quoniam »lex et prophetae usque ad Iohannem«, in quibus est veritatis, et oriens quidem est lex, occidens autem »finis legis« sola autem ecclesia neque subtrahit huius fulguris verbum et sensum, neque addit quasi prophetiam aliud aliquid. sed si oportet subtiliter quaerere quod non singulariter dicta est oriens neque singulariter occidens, sed ita: ab orientibus usque ad occidentes, dicemus quoniam una oriens et una occidens »lex et prophetae us- que ad «; alia oriens usque ad occidentem Christus lesus usque ad Paulum, cui no- vissimo apostolorum »quasi abortivo apparuit« Christus.
47.2
ὅρα δέ εἰ μία ἀνατολὴ ὁ νόμος, μία δύοις τὸ πέρας τοῦ νόμου· ἄλλη ἀνατολὴ ἕως δύσεως Ἰησοῦς Χριστὸς ἕως Παύλου, ᾧ ἐσχάτῳ πάντων »ὡσπερεὶ ἐκτρώματι ἐφάνη«.
47.3
Considera autem et hoc, quoniam unam superivis diximus »abominationem desolationis, quae dicta est per Danielem prophetam, stantem in loco samctp«. superaddit autem quasi de multis enim pseudochristi. generaliter enim unus est Anti- species autem illius mul- tae, tamquam si dicamus: men- dacium generaliter unum est, se- cundum differentias autem fal- sorum dogmatum inveniuntur multa esse mendacia.
47.4
C Nr. 261 (SchluB, vgl. Β [Matchristus, thaei] II, 53, 18 An.) Or.: κοὶ γενι- κῶς μέν εἷς Ἀντίχριστος, ὡς τὸ ψεῦ- ἰδικῶς δὲ πολλοὶ καὶ πολλὰ ψευδῆ διδάγματα κοὶ δόγματα.
47.5
si enim mendacium nihil differt a mendacio, utputa Basilidis aut Marcionis aut Valentini aut Apellis aut aliquorum similium, unum videtur esse mendacium. si autem secundum diversa dogmata mentiuntur, multi sunt qui exsurgunt. hi enim sunt Antichristi; et quicunque post eos surrexerint.
47.6
sicut autem veri <verbi> Christi et unius facti sunt, qui a saeculo fuerunt sancti prophetae pro- nuntiantes Christi iiassiones et postmodujn glorias eius futuras, sic mihi intellege secundum unumquemque pseudochristuin multos eius falsos ’prophetas.
47.7
ὡς δὲ Χριστοῦ, dhiOov; προφῆται, καὶ Ἀντιχρίστου, ὄντος ψευδοῦς λόγου, ψευδοπροφῆται.
47.8
non ergo alicuius unius mendacii doctores, sed omnium pseudoprophetae sunt illius Antichristi, cuius falsos sermones praedicant quasi veros et docent. secundum haec ergo, quae diximus, qui ecclesiastice docent verbum, prophetae sunt Christi; qui autem Marcionis vel alicuius eorum praedicant verbum falsum, prophetae sunt eius Antichristi qui est secundum Marcionem, id est illius mendacii quod introduxit Marcion, et alii falsi prophetae sunt mendacii illius quod est secundum Basilidem, alii vero illius quod est secundum Apellem. similiter dices et de praedicatoribus singularum haeresium. omnia enim persuasoria, quae proferuntur ad defensionem Antichristi verbi. signa sunt illius Antichristi et prodigia: quaecumque suggeruntur a sapientissimo »omnium bestiarum « serpente et magno sensu principe Assyriorum, signa sunt magna et prodigia, ut in errorem inducantur, si possihile est, etiam electi. exaggerationis autem sermo est dicens si possibile est; non enim pronuntiavit neque dixit. ut in errorem mittantur etiam electi, sed ostendere vult quoniam frequenter valde persuasorii sunt sermones haereticorum et commovere potentes etiam eos, qui sapienter audiunt. sed praedicente nobis omnia salvatore neque in solitudinem exeamus neque his qui profitentur Christum in domibus credamus.
47.9
His autem, quae diximus, adiciamus adhuc quoniam omnis sermo profitens se esse veritatem, cum non sit veritas, sive apud gentiles sive apud barbaros, aliquo modo Antichristus est, volens seducere quasi veritas et separare ab eo, qui dixit: »ego sum veritas«. propterea non debemus adtendere eis qui dicunt: ecce hic Christus, non autem ostendunt eum in ecclesia, quae plena est fulgure ab oriente usque ad occidentem, quae plena est lumine vero, quae est »columna et firmamentum veritatis«, in qua tota totus est adventus filii hominis dicentis omnibus qui ubique sunt: »ecce ego vobiscum sum omnibus diebus vitae usque ad consummationem saeculi«. et ubicumque fuerit quod est secundum dispensationem passionis eius cadaver Iesu, qui ideo cecidit ut erigat eos qui ceciderunt, illuc congregabuntur non qualescumque, sed aquilae, discipuli; de quibus etiam propheta dicebat: »pennigerabunt sicut aquilae, et current et non laborabunt, et ibunt et non esurient«, et Salomon in Proverbiis adsimilat eum qui »in deo est dives«, dicens: »paratae sunt ei pinnae sicut aquilae, et convertetur in domum praepositi sui«. et vide, quoniam non dixit: ubicumque fuerit cadaver, ibi congregabuntur vultures aut corvi; sed volens ostendere magnificos et regales esse omnes qui in passionem domini crediderunt, proprie dixit: ubi fuerit cadaver, illic congregabuntur et aquilae.
48.1
Statim post tribulationem dierum illorum sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum, et stellae cadent de caelo, et virtutes caelorum movebuntur. et tunc parebit signumfilii hominis in caelo, et tunc plangent se omnes tribus terrae (24, 29 — 30a).
48.2
Π 277, 6 An: ὅπου γὰρ τὸ κατὰ τὴν οἰκονομίαν τοῦ πάθους πτῶμο πεσόντος τοῦ Ἰησοῦ, ἵνο τοὺς πεσόντας οτήσῃ, ουναχθήσονται οὐχ οἱ τυχόντες, ἀλλ᾿ οἱ πτεροφυοῦντες μαθηταὶ καὶ xατὰ τὸν Σολομῶνα κατασκευάσαντες πτέρυγας ὡς ἀετοὶ μεγαλοφυῶς καὶ βασιλικῶς, πρὸς τὸ πάθος Χριστοῦ πεπιστευκότες· διὸ οὐ γῦπες, οὐ κόρακες, ἀλλὰ τὸ μὴ νεκροβόρον ζῷον.
48.3
CoiLsiderantes maiores propositiones incurrere quam est sensus honiinum, etiam eorum qui plurimum in apientia profecerunt prae aliis, age discutiamus sermonem, primum quidem quaerentes quae facile recipi possunt ad expositionem evangelici textus quasi domino in ipso prophetante; deinde requiremus quae sit veritas horum verborum secundum eos qui altius et subtilius esse aliquid arbitrantur in verbis, servantes consequentiam moralium traditionum etiam in his quemadmodum supra.
48.4
dicet ergo abquis: quemadmo- dum in magnis ignibus succendi incipientibus tenebrae ex fumo plurimo videntur extolb, sic in consummatione mundi ab igne qui accendendus est, obscurabun- tur etiani »luminaria «, C v Nr. 23 (vgl. Β [Matthaei] II, 55, 20) Or.: οἶς λεκτέον κατὰ τὸ ῥητόν, ὅτι ὡς ἀπὸ τοῦ πολλοῦ τῆς ἐκπυρώσεως καπνοῦ ἢ ἀπὸ τοῦ μη- κέτι τρέφεσθαι τοῖς ἀναθυμιάμασιν οἱ μεγάλοι φωστῆρες σκοτίζονται καὶ οὐ διδόασι τὸ φῶς, ut, sole obscurato, consequenter obscurationi solis etiam luna inpedita a sole percipere lumen nec proprium lumen dare sinatur. et sic necesse est conprehendant mundi naturam primum tenebrae magnae. sic autem permarcescente stella- rum lumine, reliquum earum cor- pus crassius factum, > non valeat exaltari sicut primum cum a himine ipso portatum extollebatur, cadet de caelo. his accidentibus consequens est caelorum rationabiles virtutes, patientes stuporem, commotionem aliquam pati et conturbari, remotas vide- licet a primis functionibus suis. οὕτω μαραινομένου τοῦ ἐν τοῖς ἄστροις φωτὸς τὸ λεῖπον γεῶδες οὐ δυνάμενον μετεωρίζεσθαι ἔξεδρον ἀπὸ τῶν οὐρανῶν ἔσται, αἵ τε λογικαὶ τῶν οὐρανῶν δυνάμεις ξένον σάλον παθοῦσαι καὶ τοῦ διελη- λυθότος αὐτοὺς πόλιν κατιόντος σα- λευθήσονται, τάχα ἐπὶ τὸ βέλτιον, ita qui haec sic intellegit esse, adiciet quia signum filii hominis, in quo cae- τό τε σημεῖον, ᾧ εἰρηνοποιήθη τὰ lestia facta sunt wquae in caelis ἐν οὐρανῷ κοὶ ἐπὶ γῆς φανεῖται, erant et quae in terris«, apparebit, utputa virtus quam operatus est filius hominis suspensus in ligno; et in caelo maxime fulgebit signum ipsius. et homines ex omnihus tribubus, qui prius non crediderunt Chri- stianitati adnuntiatae adhuc au- tem male de ea dixerunt, tunc recognoscentes per signum illud manifestatum plangent se ὡς τοὺς ἀπίστους εἰς συναίσθησιν ἐλθόντας θρηνὴσαι ἐπὶ τῷ κακῶς εἰρηκέναι Χριστιανισμόν. et lamentabunt propter ignorantiam suam atque peccata, quia verbum domini non receperunt.
48.5
Alius vero aliter arbitrabitur de his verbis, quoniam (sicut haec verba demonstrant) nec per ignem fiet mundi corruptio, sed per defectionem ipsius. et tali utetur exemplo, quoniam sicut deficiente lumine lucernae paulatim minuitur lumen, sic caelestium luminum deficiente nutrimine, sol obscura- bitur, iam non habens super se venientia spiramenta(vgl. S. 99, 12: . . . ἢ ἀπὸ τοῦ μηκέτι τρέφεσθαι τοῖς ἀναθυμιάμασιν . . .) ab eis. maiore autem kiminari haec patiente, multo magis et luna nec ipsum poterit exhibere splendorem igneum illum et secundum defectiones suas apparentem. his ergo contingentibus super solem, lumen etiam stellarum deficiet, ut quod remanserit in eis quasi terrenum (vgl. S. 99, 20: /. . . τὸ λεῖπον γεῶδες) cadat de caelo, et omnes caelorum virtutes his accidentibus movebuntur. sicut enim in dispensatione crucis »sole deficiente tenebrae factae sunt super onmem terrama, sic et signof ilii hominis apparente in caelo deficiet solis lumen et lunae, adhuc et stellarum, quasi consumptum a raulta virtute signi illius, quo apparente, quae tunc in terris remanserint trihus plangent se. utetur ad haec exemplo Esaiae prophetae dicente hoc modo: »ecce χρηστέον εἰς ταῦτα τοῖς ἐν Ἡσαίᾳ περὶ τῆς ἡμέρας κυρίου enim dies domini insanabilis venit irae et furoris, ponere orbem terrae desertum et peccatores perdere ex ea. stellae enim caeli et Orion et omnia ornamenta caeli non dabunt lumen suum, et obscurabitur in oriente sol, et luna non dabit claritatem suam. et praecipiam orbi terrae mala, et impiis peccata eorum.« item et de loel talia: »ante faciem confundetur terra et movebitur caelum, sol et luna contenebricabunt, et stellae non dabunt himen. et dominus dabit vocem suam ante facieni virtutis suae, quia valida sunt castra eius nimis, quoniam fortia sunt opera verborum eius.« item: «et dabo prodigia in sursum, et in terra sanguinem et ignem et vaporem; sol convertetur in tenebras et hina in sanguinem, priusquam veniat dies domini magnus et praec larus.«
48.6
Et his simiha multa invenies in scripturis, si nihil aUud in locis evangehcis aspicere vohieris praeter simphcia verba. nam et secundum hoc quod dicit, tunc plangent se omnes tribus terrae, quasi nulla opus habens interpretatione, accipies de propheta Zacharia καὶ τοῖς ἐν Ζαχαρίᾳ περὶ τοῦ κόφε- αθαι τὰς φυλὰς εἰρημένοις. taha verba: »et erit in illa die quaeram auferre omnes gentes quae venient super Hierusalem, et effundam super domum David et super omnes habitantes in Hierusalem spiritum gratiae et miserationis; et respicient ad me propter quod saltaverunt, et plangent super se planctum sicut super dilectum, et dolebunt dolorem sicut super primo- genitum. in illo die magnificabitur planctus super Hierusalem sicut planctus mali granati in campo excisi, et planget se terra per tribus; tribus domus David seorsum et mulieres eorum seorsum, tribus domus Nathan seorsum et mulieres eorum seorsum, tribus domus Levi seorsum et mulieres eorum seorsum, tribus domus Semei seorsum et mulieres eorum seorsum, omnes tribus quae subrelictae sunt seorsum et mulieres eorum « videbitur ergo quibusdam usque huc interpretationem debere producere et nihil discutere supra textum.
49.1
Quoniam autem qui loquitur de scripturis divinis debet curare non solum simplices, ut neglegat causa eorum illos, qui possunt abundantius sustinere subtilium verborum naturam, ne forte falsae sint traditiones huiusmodi et nihil tale, quale debet esse quod a deo dici debeat de huiusmodi rebus: et propter huiusmodi ergo viros pauca quaedam. secundum quod possumus, moraliter exponemus. dicent autem huiusmodi homines: quomodo potest dici de sole quoniam obscurabitur lumen eius, cum quando Esaias propheta profectum aliquem solis in consummatione fore declarat, hic autem sermo ademptionem ? similiter et de luna Esaias quidem refert quoniam erit sicut sol, praesens autem sermo, quia non dabit lumen suum. de stellis autem talia dicent, quoniam de terra in caelum multum spatium est, niaxime usque ad zonam mediam in qua non sunt erraticae stellae; secundum considerationem ergo altitudinis eius est aestimare, quoniam nisi supra modum essent magnae stellae, neque ex tanto spatio lumen earum videretur ab omnibus, qui sunt in omni parte terrarum. sicut autem quidam dicere temptant, aut omnes aut plures earum maiores esse quam ipsa est terra (argumento utentes ad commendandam rationem verborum suorum, quoniam omne caelum in modum sphaerae collectum universam conplectitur terram), dicent etiam aliquid tale, quoniam: qui veritatem dictorum istorum simpHciter ex ipso colligunt textu, rem natura ipsa inpossibilem dicunt ut possibilem, ut stellae tantae magnitudinis cadant de caelo. quo enim et cadent, cum magnitudini earum non sufficiat terra nec capere possit, ut ita dicam, magnitudinem duarimi stellarum ? pone tamen capere eam duas vel tres, numquid et tantam multitudinem capere potest ? ne ergo aliquid aliud forte moraliter sentire oportet in scripturis divinis. et audaciae quidem est, necessarium autem; tamen multo tractatu opus est in his locis, qui vult simul et possibilitatem ostendere scripturarum et veritatem.
49.2
Dicet ergo obscurandum so- lem esse diabohim qui »trans- Β (Matthaei) II, 55, 2 An.: ἐν δὲ dvayojyfj ἐρεῖς σκοτιζόμενον ἥλιον τὸν διάβολον ἐπὶ πολὺ μὲν μετασχηματιζόμενον ὡς ἄγγελον φωτὸς καὶ πολλοὺς ἀπατήσαντα ὡς ἥλιον, ἐπὶ δὲ συντελείας ἐλεγχθησόμενον σκότος καὶ ὑποκριτὴν ἀνατολῆς.
49.3
projiterea de illo intellegi potest quod ait sol ohscurabitur. et dicet honestiorem esse hanc rationem, quam aestimare talem solem passurum obscuritatem. omnes, inquit, consentire convenit absque periculo aliquo huic probato sermoni de huiusmodi sole sic obscurando. et secundum consequentiam huiusmodi solis intellegenda est etiam Juna, quae videtur inluminari σελήνην δὲ οὐ δώσουσαν »τὸ φέγγος« figurat se in angehim lucis« 10 quasi sol multos sefhicit. quoniam ergo in consummatione est arguendus, cum sit tenebrae simulet autem esse se solem. τὴν τῶν πονηρευομένων ἐκκλησίαν, ἐπαγγελλομένην μὲν διδόναι τὸ φῶς, τότε δὲ ἐλεγχθησομένην ἀνατραπέντων αὐτῆς τῶν δογμάτων. ab huiusmodi sole. omnis enim »ecclesia malignantium« frequenter lurnen se habere et dare promittit, tunc autem arguita et manifestata cum reprobatis dogmatibus suis. non dabit claritatem suam. σελήνην δὲ οὐ δώσουσαν τὸ φέγγος τὴν τῶν πονηγρενουμένον ἐκκλησίαν, ἐπαγγελλομένην μὲν διδόνοι το φῶς, τότε δὲ ἐλεγχθησομένην ἀνατρατέντων αὐτῆς τῶν δογμάτων. sed et quicumque sive in dogmatibus sive in virtutibus falsis hominibus quidem veritatem promittebant mendaciis autem seducebant se adtendentes, hi convcnicnter dicendi sunt stellae cadentes de caelo, de caelo autem (ut ita dicam) suo, ubi erant altitudines constitutae extollentes se »adversus scientiam dei«. τοὺς δὲ ἐν ὐψώμασι λόγων ἐπαιρο- μένους »κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ θεοῦ« τοὺς πεσουμένους ἀστέρας ἐκ τοῦ ἰδίου οὐρανοῦ. ad commendationem autem sermonis huiusmodi utetur exemplo Proverbiorum dicente: »lumen iustorum semper inextinguibile est, lumen autem impiorum « <et adiciet,> scientiam quidem veram (quam inluminaverunt sibi qui audierunt dicentem: »inluminate vobis lumen scientiae«) lumen esse iustorum, falsam autem lumen esse impiorum, et sanctorum quidem lumen semper inextinguibile esse, cadentium autem a veritate lumen extingui. obscurahitur ergo lumen solis illius quem diximus et lunae illius quam exposuimus, sed et *** omnes qui extollunt se »contra scientiam dei«, cadent ab sua, quam arbitrati sunt esse caelum; forsitan et sic convenit quod est dictum: wvidebam satanam sicut fulgur cadentem de caelo«. autem accidentibus de huiusmodi sole et luna et stellis, virtutes caelorum divinae non omnino inmobiles erunt, sed movebuntur, quando arguitus fuerit ille sol et obscuratus, et luna illa non exhibebit claritatem suam, et tales stellae ceciderint, sicut et ludas dicit in epistola sua. tunc quod clarum est apparebit in caelo et omni, qui portavit »imaginem caelestis«. cum autem haec ita fuerint facta, tribus caeli laetabuntur; terrae autem trihus quae imaginem portaverunt terrae, plangent se. adhuc autem pro commendanda huiusmodi sua traditione adiciet dicens, qui hanc fecit interpretationem, quoniam sensibili sole obscurato (ut hoc ita esse concedatur) et luna claritatem non dante et cadentibus stellis nec est possibile esse hominum tribus in terris. si autem possibile non est, utique nec (secundum quod loquitur textus) plangent se tribus terrae. tunc ergo (sicut ait dominus in evangelio) »qui nunc rident«, tunc plangent se, et plangebunt qui sint tribus terrenae. secundum haec et Esaiae sermones et loel temptabit interpretari, qui vult ad moralem expositionem sublevare quae dicta sunt.
49.4
Adhuc autem ad ea quae dicta sunt de cadentibus stellis, non sine ratione est adsumere de Revelatione lohannis, de tertia parte stellarum tracta a cauda draconis in terram. dicit enini ita: »et visum est aliud signum in caelo, et ecce draco magnus rufus, habens capita septem et cornua decem et super capitibus suis coronas septem, et cauda eius traxit tertiam partem stellarum caeli, et misit eas in terram« omnia haec exponere singillatim de capitibus septeni draconis, quae forsitan possunt referri vel ad aliquos principes rerum nequitiae, sive ad tanta ducentium »ad mortem« peccata, non est temporis exponentur autem tempore suo in Revelatione lohannis. sed nec decem cornua dicere (quoniam sunt regna serpentinae malitiae et habentia serpentis naturam, [et] super pectore et ventre incedere per peccata) nec modoexponere tempus est, quid <sit> narratio praesens septem diadematibus quae draco videtur habere super septem capitibus suis (utputa diademata per singulos qui vincuntur suscipit aliquod caput draconis).
49.5
Horum autem principales expositiones atque probationes oportet fieri, cum ipse hber propositus fuerit nobis ad exponendum; nunc autem hoc solum oportet de Revelatione illa exponere, quoniam cauda draconis »traxit tertiam partem stellarum caeH, et misit eas in «. aestimo enim quoniam, qui debet audire: »post dominum deum tuum « et »venite post «, et ad haec quidem obstruit aures suas peccatum autem sequitur, trahitur a cauda draconis vadens post eum. si autem contigerit eum, qui sic vixit ut audiat: »vos estis lux mundi«, et aliquando splenduerint opera eiiis bona, hic constitutus stella et in caelo habens conversationem, si avulsus fuerit a dracone in terram, hic erit stella a cauda draconis tracta et missa in terram. sic stellae a cauda draconis trahuntur et mittuntur in terram. sunt autem ahae (quarum pars ahqua obscuratur et, quod maius est quidem, luminosum est), quas videtur ostendere de Revelatione sermo sic habens: »et quartus angelus tuba cecinit; et percussa est tertia pars soHs et tertia pars lunae et tertiapars stellarum, ut obscuretur tertia pars eorum.« sunt autem quidam, qui nec omnino servaverunt dictum est: »sic luceat lumen vestrum coram «, nec omnino extincti et obscurati sunt sed ex parte. quidam enim propter scientiam quideni fulserunt sicut splendor caeli, quidam autem propter conversationem facti sunt sicut stellae caeli. sed videmur quibusdam non consequenter secundum praecedentes expositiones haec protulisse et pro parte exposuisse, quoniam illic quidem stellas casuras diximus, qui videbantur fuisse stellae non autem erant. hic autem de his, qui vere fuerunt stellae et aut ad plenum ceciderunt aut ex parte. ad quos respondemus quoniam proferentes exempla haec quae protulimus hoc demonstravimus, quia omnino steUae homines sunt intellegendi, non quales stellae. alioquin ille locus suam habet interpretationem et hic suam.
49.6
Tamen his ita factis parebit signum filii hominis in caelo, et plangent se tunc tribus terrae. ad haec non est absurdum uti exemplis Zachariae prophetae ita habentibus: »et erit in illa die quaeram auferre omnes gentes quae veniunt super Hierusalem, et effundam super domum David et super habitantibus in Hierusalem spiritum gratiae et miserationis; et respicient ad me quoniam saltaverunt, et plangent super se planctum sicut super dilectum, et dolebunt <m> super primogenitum. et in die illo magnificabitur planctus in Hierusalem sicut planctus mali granati excisi in campo, et planget se terra per tribus; tribus domus David secundum se et mulieres eoruni secundum se, tribus domus Xathan secundum se et muHeres eorum secundum se, tribus domus Levi secundum se et mulieres eorum secundum se, tribus domus Semei secundum se et mulieres eorum secundum se, et omnes rehctae tribus secundum se et muHeres eorum secundum se.« omne igitur terrenum agmen cum sit tribus quod esse sibi ipsi adtribuerunt, maxime si oportet in aliquo peccatorum abundantius plangere, plangent cum simihbus suis.
49.7
Arbitror autem per haec ostendi differentias eorum qui videntur in fide fuisse et in suo agmine. non autem placuerunt cleo. est ergo domus David plangens, qui ex populo constituti digna planctu egerunt aut de regibus et magnatibus. qui autem ex doctoribus male vixerunt, sunt tribus Nathan plangens, quoniam Nathan fuit propheta; docere autem est prophetare. ita qui sunt peccatores ex his, qui praejjositi fuerunt ecclesiae et sacerdotium habuerunt iniunctura et non bene dispensaverunt praeposituram suam, tribus sunt domus Levi plangens. et verum quidem dicere, vel de his quas diximus vel de tribu Semei, dei solius est. nos autem in praesenti putamus, quoniam omnes, qui catechizati fuerunt et instructi sunt divino mysterio, nec fuerunt ordinati in aliqua tribuum, quas diximus supra, et peccaverunt peccata gravia (quales sunt pknimi laicorum), tribus sunt Semei, reliqui auteni homines quas dixit tribus relictas, quas non specialiter nominavit. non autem qualecumque est opus dicere et de mulieribus singularum tribuum plangentibus se secundum se. et vide si potes in singulis quibusque classibus eos quidem, qui corporaliores et mundialiores fuerunt, dicere mulieres, qui autem eoruni conparatione meliores fuerunt, viros fuisse.
50.1
Et videbmit filium Jiominis venientem in nubibus cum virtute et gloria multa (24, 30b).
50.2
Quoniam videtur suscepisse ecclesia catholica cum aliis traditionibus etiam de Christi adventu secundo quoniam erit in gloria, manifestum est. utrum autem, secundum quod scriptum est in hoc loco, nubes corporales atque sensibiles aestimare debemus vehiculum esse ipsius et secundum huiusmodi nubes multam illam virtutem et gloriam expectare debemus, aut iuxta observationem verbi simplicioris etiam moraliter est considerandum, aut nec omnino observare debemus simplicitatem verbi sed solummodo moralem exsequi intellectum, non cuiuscumque est deliberre et diligenter scrutari singula loca, et postquam tractaverit verbum secundum ea. sic pronuntiare quid potissimum verius sit eorum et continens evangelicum sensum et voluntatem Christi, qui ista locutus est. sed age nos pauca de modica virtute, si tamen vel ipsam habemus, exponamus his in locis. agmina puUularunt. reliquas trihus tacuit, quae non habent aliquod privilegium dignitatis; in eo autem quod ait »omnes tribus reliquae . . . «, universas absque nomine comprehendit
50.3
Et primum quidem secun- dum textum videbunt oculis cor- poralibus filium hominis in specie humana venientem super Β (Matthaei) II, 56, 6 An.: υἱὸν δέ ἀνθρώπου ἑουιόν φησιν ὡς ἐνσώματον ἐλευσόμενον nubibus supernis, quae ideo nubes caeli dicuntur, cwn virtute et gloria multa. et conveniunt huic expositioni quae superius in evangelio dicuntur hoc modo: »cum adsumpsisset lesus Petrum et lohannem et lacobum, eduxit eos super montem excelsum nimis seorsum. et transfiguratus es coram eis, et splenduit facies eius sicut sol, et vestimenta eius facta sunt sicut lumen. et visus est eis Moyses et Helias conloquentes cum eo«. »et ecce (inquit) nubs hicida obumbravit et ecce vox de nube dicens: hic est filius meus dilectus, in quo conplacui; ipsum audite.« sicut ergo quando »transformatus est, et facies eius sicut sol et vestimenta eius facta sunt sicut lumena et »vox« venit »de nube dicens: hic est fihus meus dilectus, in quo conplacui«, sic, cum venerit iterum, forsitan in speciem transformabitur gloriosam, aut sicut tunc transformatus est coram tribus discipuHs suis, po- stea veniet non super una nube, sed super multis, quae erunt ve- hiculum eius. quoniam autem consequens est ut in meliorem gloriam reformetur, quam fuit transformatus in monte, mani- festum est ex eo quod tunc quidem propter tres tantummodo transformatus est, in consummatione autem mundi totius apparebit in gloria multa, ut videant eum omnes in gloria. Β (Matthaei) II 56, 14 An.: ὥσπερ δέ, ὅτε μετεμορφώθη ποραλαβὼν τοὺς τρεῖς μαθητάς, νεφέλη φωτεινὴ ἐπεσκίασεν αὐτούς, οὕτως ἐν τῇ δευτέρᾳ παρουσίᾳ ἐνδοξότερον μετα- μορφωθεὶς ἐπὶ πλειόνων ἥξει νεφε- λῶν, ὡς ἂν οὐ τρισὶν ἀλλὰ πλείοσιν ὁρώμενος. et tunc quidem descendens »lucida nubs adumbravit «, postea autem multae nubes portabunt »filium hominis « cum vehiculo digno gloriae suae.
50.4
Dicet autem aiiquis, quoniaiu sicut in fictione liominis accepit deus »limum de terra« et »finxit «, sic, ut appareat Christi, accepit deus de caelo et de caelesti corpore et corporavit primum quidem in nubem lucidam, in consummatione auteni in nubes lucidas, propter quod et nubes caeli dicuntur, secundum quod et limus terrae est dictus. et decet patrem talia miranda donare filio suo, qui »seipsum humiliavit«, et propter dilectionem »non arbitratus est esse se aequalem deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens«, et factus est »agnus dei« ut tollat »propter « enim »et deus superexaltavit eum et donavit illi nomen quod est super omne nomen«. non solum autem eum secundum spiritum, sed etiam secundum corpus (ut per omnia sit exaltatus), et corpus, quod suscepit de virtute altissimi et de virgine huiusmodi ministerium ministrante. debebat enim et honorari ut et super talibus nubibus veniret; forsitan super nubibus animatis et rationalibus, ut ne sine anima et inrationabile esset vehiculum filii hominis glorificati, sicut fuit sine anima currus. inrationabiles autem equi, in quibus visus est adsumi Helias secundum scripturam dicentem: »et ecce currus ignis et equi ignis«.
50.5
Quoniam autem animatae et rationabiles nubes erunt, quae erunt vehiculum filii dei, proferimus exempli causa quod dicitur: »et veritas tua usque ad nubes«, et iterum: »mandabo nubibus pluant super eam pluviam«, maxime autem ex eo quod dicitur: ecce nubs lucida adumbravit eos, et ecce vox de nube dicens«, quia nubs filii erat pater, sed (ut ita dicam) verbum dei factum est ad eam, sicut factum est ad prophetas. et sicut qui audit Esaiam dicentem: »filios genui et exaltavi, ipsi autem me spreverunt«, Esaiam sed deum patrem audit in Esaia, sic qui audiebant de nube vocem dicentem »hic est filius meus«, non nubem, sed patrem in testificantem gloriae filii audiebant. si ergo ante passionis dispen- sationem talis fuit nubs prophetans, quid debemus dicere de nubibus caeli super quibus venientem filium hominis videbunt cum virtute et gloria mtdta qui viderint eum tunc ? et si quidem, ut ne terram calcaret filius dei in Hierosolyma, diligentes eum »straverunt vestimenta sua in «, neque asellum qui portabat eum volentes terram calcare, quid mirum si pater et deus omnium nubes sternat caelestes sub corpore filii descendentis ad opus consummationis ? et primum quidem venit lesus cum virtute et gloria qua glorificaverat eum pater, ex qua virtute »faciebat signa et prodigia in « et »omnem infirmitatem et languorem« sanabat; propter quam et dicebat: me aliquis; ego enim scio virtutem de me exisse«. omnis autem virtus conparatione virtutis illius multae, cum qua in fine venturus est, modica erat; virtus enim erat exinanientis seipsum. virtus autem illa multa, de qua scribitur: videbunt filium hominis venientem super nubibus cum virtute et gloria multa, erit dei verbi, qui restitutus est in statum quem habuit »a principio apud deum«, priusquam seipsum. sic et multam gloriam eius intellege, incipiens a gloria vultus Moysi et transiens ad Heliam, qui visi sunt in gloria quando »facta est species vultus« filii dei »altera« et mutatum est intellegens autem etiam quod dicitur: »si enim quod evacuatur per gloriam, multo magis quod manet in gloria«, videbis multam gloriam filii, de qua scriptum est: cum virtute et gloria multa.
50.6
Adhuc autemmagisintelleges, de qua loquitur textus. accipiens de > quod taliter habet: »et cum haec dixisset, videntibus illis elevatus est, et nubs suscepit eum ab oculis eorum. et cum intenderent in caelum eunte illo, τρόπον ἑθεάσασθε αὐτὸν πορευόμενον ecce duo viri steterunt in vestibus albis, qui et dixerunt: viri Galilaei, quid statis aspicientes in Β (Matthaei) II, 56, 7 An.: καθὰ καὶ ἀνελήφθη ἐρχόμενος ἐν νεφέλαις, ὡς ἐν ταῖς Πράξεσιν ἔφησεν ὅτι »νεφέλη ὑπέλαβεν αὐτόν, κοὶ ἰδοὺ ἄνδρες δύο εἶπον αὐτοῖς· οὗτος ὁ Ἱησοῦς οὕτως ἐλεύσεται, ὃν εἰς τὸν οὐρανόν«. ccieluiu ? hic Iesus, qui receptus est a vobis in caelum, sic veniet quemadmoduni vidistis eum euntem in caelum«, si enim credimus istis, quibus nubs dicitur eum suscepisse et sustulisse in caelum, quomodo non secundum textum veniet de caelo. sicut viderunt eum »euntem in caelum« discipuli eius ? et in lohannes similiter dicit: »ecce veniet cum nubibus, et videbit eum omnis oculus et quicumque eum conpunxerunt«. intellegat autem potest, utrum id ipsum est super nubibus caeli venire eum et »cum nubibus« eum venire, aut aliae quidem sunt nubes super quibus aliae autem »cum quibus« veniet. considera autem in visione Esaiam dicentem: »ecce dominus sedet super nubem levem. et veniet in Aegyptum«, utrum Aegyptum dicit hanc, quae communiter aut totum mundum. secundum enim ipsum lohannem locus in quo dominus eorum est crucifixus«, »vocatur Sodoma et «, sive totus mundus sive ludaea Sodoma et Aegyptus appellatur. qui autem »super nubem « veni <e>t in in primum ascensionem faciet in ludaeam (rationisest enim venientem eum iterum, illic primum fieri). »Sodoma« autem »ubi dominus eorum crucifixus est« appellatur, sicut et aliquando dictum est popuhim illum et principes eius: »audite verbum domini, principes Sodomorum; adtendite legem dei, plebs Gomorrhae«.
50.7
In his traditionibus utetur etiam illud quod dicitur: »rapiemur in nubibus obviam domino in aerem, et sic semper cum domino erimusf, et dicet: si beati homines in nubibus rapientur in aerem, quid mirum est in nubibus filium dei venire cum virtute et gloria multa ? item nubs obumbrabat populum venientem ex Aegypto. si ista creduntur, quomodo non consequens est domino populi vehicuhim fieri nubes caelestes, ut sedeat super eis ? si autem recipitur liber, qui dicit, quoniam sapientia est, quae »facta est« populo tunc nubis in die et flamma ignis in nocte«, dicet aliquis nubes super quibus videbunt filium hominis venientem, »virtus altissimi« est et »spiritus sanctus«, quae fient ei in nubibus caeli; ut illis invectus. cum sit ergo fortior et non contemptibilis ratio haec, qui vult quidem secundum utrumque modum suscipere, quae dicuntur, non reprobabit, et si dixerit quis intelligibiles nubes, in quibus veniet filius hominis, sive sanctas et divinas virtutes sive beatissimos prophetas. et dicet, qui secundum et gloriosum verbi adventum futurum hominibus in consummatione saeculi moraliter confitetur, sicut supra diximus traditum, sed non destruet etiam textum. qui autem dispiciens gloriosum et admirabilem textum loci et sicut »dei amicus« solo spiritali putat consistere verum, ignoscendum esse dicet quasi pueris et parvulis in Christo« eis. qui corporaliter suscipiunt cum multa autem virtute venit cottidie adanimam omnis creden- tis secundus verbi <dei> adventus in nubibus propheticis <et aposto- >, id est in scripturis prophetarum et apostolorum, quae manifestant eum Β (Matthaei) II, 56, 20 An.: ἐν δἐ ἀναγωγῇ ωεφέλαι, ἐφ’ ὧν ἔρχεται ὁ κύριος, αἱ θεῖαι γραφαὶ τὴν ἔνδοξον τοῦ deov λόγου ἐπιδημίαν et in omnibus verbis suis veritatis lumen ostendunt et exorientem eum divinis et super humanam naturam intellectibus suis declarant. sic autem eis, qui intellegunt, manifestatorum dogmatum in prophetis atque apostolis dicimus apparere etiani gloriam midtam, quae in secundo verbi adventu videtur.
51.1
Et miUet angelos suos cum tuba magna, et congregabunf electos eius a quattuor ventis, a summis caelorum usque ad terminos eorum (24, 31).
51.2
Similiter apud Marcum hoc dicit modo: »et tuc mittet angelos suos et congregabunt electos a quattuor ventis a summo terrae usque ad summum caelic quod dicit salvatorem mittere angelos suos cum tuba magna (quaecumque est illa) ad congregandos electos eius, con- sequenter dicitur eis, quae in parabola alia referuntur de seniinibus et zizaniis; et interpretans parabolam sic dicit quoniam »messis consummatio est. messores angeli sunt. sicut ergo colliguntur zizania et igni cremantur, sic erit in consummatione saeculi. mittet filius hominis angelos suos, et coUigent de regno eius omnia scandala et eos qui faciunt iniquitatem, et mittent eos in caminum ignis: illic erit fletus et stridor dentium. tunc iusti fulgebunt sicut solinregno patris suic tale aliquid dicit et in parabola »sagenae missae in mare«.
51.3
Ergo »messores angeli« mittuntur a salvatore colligentes zizania, ut post haec sancti fulgeant »sicut sol in regno patris sui«, ut postea congregentur electi a quattuor ventis, a summis caelorum usque ad terminos eorum. considera utrum (sicut opinantur simpliciores) eos tantum. qui tunc inventi fuerint in corpore, congregandos <diat electos> aut certe omnes qui »in deo patre dilecti sunt et lesu Christo sunt conservatu«. et vide nisi melius est dicere, con- gregandos esse ab angelis Christi onmes ab adventu Christi usque ad consummationem vocatos at- que electos. Β (Matthaei) II, 57, 2 An.; αυνά- γονται δἐ ὑπὸ τῶν ἀγγέλων τοῦ θεοῦ ἤτοι οἱ ἀπὸ τῆς παρουσίας τοῦ Χριστοῦ μέχρι τῆς συνελείας κλητοὶ καὶ ἐκλεκτοὶ quaeres autem si etiam eos, qui fuerunt a constitutione mundi usque ad adventum, si tamen electi Christi non solum sunt illi, qui ex adventu eius sunt sancti (sicut quidam magistri haeresium dicunt), sed omnes qui a constitutione mundi fuerunt. qui viderunt sicut Abraham Christi diem et divina exultatione exultaverunt in eum. ἢ κοὶ οἱ ἀπὸ κτίσεως καὶ καταβολῆς κόσμου χαρέντες ἐπὶ τῷ ἰδεῖν τὴν ἡμέραν Χριστοῦ ὡς Ἀβραάμ. si autem non tantum (sicut simplices arbitrantur) eos qui invenientur in corpore congregaturi sunt angeli, sed omnes Christi electos. considerare est dignum. quid interea facientes aut in quo loco commorantes congregabunt electos. quoniam autem non tantum illos, qui in corpore fuerint conprehensi, dicit congregandos Christi electos, sed etiam illos qui de corporibus sunt egressi, manifestat sermo dicens congregandos electos non solum a quattuor ventis, sed etiam a summia caelorum usque ad terminos eorum. nemini autem super terra arbitror convenire quod ait, ut congregentur a summis caelorum, nisi forte eos, qui inter homines in- terim apud angelos docentes cae- lestia commorantur, congregabunt angeli sancti, ut anteeruditos in summis caelis usque ad terminos eorum et instructos tradant perfecto magistro, verbo filio dei, ad conregnandum ei τάχα ἐν τῷ μεταξὺ παρὰ τοῖς προ- παιδεύουσι τὰ οὐράνια ἀγγέλοις δια- τρίβοντες, ἵν᾿ ὑπὸ τελείῳ διδασκάλῳ, λόγῳ <υἱῷ Diehl> θεοῦ, παιδευθέντες συμβασιλεύσωσιν αὐτῷ. et ad susceptionem eorum, quae tradiderit filius his qui doctrinam caelestem ante susceperint.
51.4
Quoniam autem umbra est haec vita nostra in terris, consequens est ut nunc a lege et prophetis erudiantur, qui in illa plenitudine temporis reliqua sunt scituri et pleniora a filio dei scituri secundum res ipsas caelestes, ut qui sunt in summis caelorum quasi in quibusdam eruditionibus sint, ut possint postmodum capere sapientiam dei, magis autem sapientiam ipsum filium dei, »cum venerit quod« vere «. et quattuor ventos ex quibus electi Christi congregabuntur, intellegamus quaerentes, quorum bonorum futurorum habuerunt umbram quae in Numeris sunt conscripta de unaquaque tribu filiorum Israel. unde primus fuit ordo castrorum luda cum virtute ipsorum constituens ad orientem, et cum his ex utraque parte Issacar et Zablon. et ad Africum tribus Ruben, et ex utraque parte Symeon et Gad. et tribus Ephrem secundum mare, et ex utraque parte Beniamin et Manasse novissima. et tribus Dan ad aquilonem, et ex utraque parte Aser et Nephthalim. forsitan ergo et tunc tribus egressae umbrae erant castrorum secundum mysteria veri Israel. et sicut tunc ex quattuor ventis congregatae sunt in ludaeam et in hereditatem per lesum post Moysen paedagogum et procuratorem institutae, sic a quattvor ventis angeli congregabunt electos (a ventis autem non terrenis, sed a summis caelorum usque cul ienninos eorum), ut ab lesu nostro congregati percipiant divinam et veram hereditatem.
51.5
Apud Matthaeum ergo qui congregantur Christi electi, ex quattuxyr ventis congregantur, a summis caelorum usque ad terminos eorum, apud Marcum autem »a quattuor ventis, a summo terrae usque ad summura «; postea autem a summis caelorum usque ad terminos eorum. intelleges autem eos qui congregantur »a summo terrae«, conversationem eoruni qui fuerunt in terris, et secundum quod possibile est perfectionem eorum qui sunt conversati in terris. omnes ergo qui super terra bene vixerunt, non simpliciter congregantur a terra, sed »a summo terrae«, utputa a summa conversantium super terram. autem post summam conversationis, quae fuit in terris, susceperit subsequensconversatio eos, quiconversationem habueruntin caelis, nonsimpliciter a summo caelo <suscipit> sicut »a summo «, sed a caelis, quoniam unumquodque caelum suae institutionis et initia habet et perfectiones id est terminos. utputa, post conversationem summam quae fuit super terram, suscipit iterum hominem conversatio unius caeli et perfectio quae in ea est. iterum suscipit eum secunda conversatio secundi caeli et perfectio quae in ea est. iterum suscipit eum tertia conversatio tertii caeli et perfectio quae in ea est. et sic intellege mihi multorum caelorum multa conversationum initia esse et terminos id est perfectiones, a quibus initiis et terminis diversorum caelorum congregat deus suos electos. aut ita a summis caelorum usque ad terminos eorum: caeli sunt vel scripturae divinae vel auctores earum, in quibus habitat deus; summa autem scripturarum sunt initia earum, termini autem consummationes earum. congregantur ergo sancti a summis caelorum, id est ab eis coepto, qui vivunt in initiis scripturarum, usque ad eos. qui vivunt in consummationibus earum: amplius ut dicam, a rudibus eorum usque ad perfectos eorum. qui autem mittuntur angeli a salvatore ad congregandum electos eius, congregabunt eos non cum voce qualicumque, sed cum tuha quae vocatur magna, non vocem dante incertam, sed certam et manifestam, ut qui audierint didicerint, parent se ad viam perfectionis quae ducit ad filiumdei.
52.1
Quoniam autem volumus intellegere quid est tuba magna, debemus spiritalia spiritalibus conparare. age nunc et de tubis, in quantum capere possumus. breviter exponamus, si tamen possumus ex congregatione et admonitione istorum exemplorum intellegere et magnam angelorum tubam. scriptum est enim in Numeris: »et locutus est dominus ad Moysen dicens: fac tibi duas tubas argenteas, ductiles facies eas; et erunt tibi ad congregandam synagogam et erunt tibi ad promovenda castra. et tubabis in eis, et congregabitur ad te omnis synagoga ad ostium tabernaculi testimonii; si autem in una tubaverint, venient ad te onmes principes militum Israel. et tubabis significationem primam, et promovebunt castra qui consistunt ad orientem; et tubabis significationem secundam, et promovebunt castra qui consistunt ad austrum; et tubabis significationem tertiam. et promovebunt castra qui consistunt secundum mare; et tubabis significationem quartam, et tollent castra qui consistunt ad aquilonem; ergo tubabunt tuba in promotione eorum. et quando congregatis congregationem, tubate et non significatione. et filii Aaron sacerdotes tubabunt tubis, et erit vobis legitimum sempiternum in generationibus vestris. si autem exieritis ad bellum in terra vestra contra adversarios, tubabitis tubis. et rememorabimini in conspectu dei vestri, et salvabimini ex inimicis vestris. et in diebus laetitiae vestrae et in festivitatibus <vestris> et in neomeniis vestris tubabitis tubis et in vestris et in sacrificiis salutarium vestrorum, et erit memoria vestri in conspectu dei vestri. ego dominus deus vester«.
52.2
Vide etiam in istis quoniam in prima significatione tubae promovent castra qui sunt secundum orientem, in secunda autem promovent castra qui sunt secundum austrum, et ut breviter dicani ex quattuor ventis congregant sacerdotes tubantes eos qui sunt ex castris Israel: et secundum conparationem sacerdotum tubantium, angeli Christi cum tuba magna congregabunt electos eius a quattuor ventis. sed in Nunieris quidem haec facta scribuntur in terris, in evangeliis autem »a summo terrae usque ad smnmum caeli«, post haec autem a caelorum usque ad summa eorum. et forsitan <si est> »lex umbram habens futurorum «, et in Numeris quoque, quod positum est de tubis et ordinibus Israel, umbra est futurorum: ne forte ergo argenteae tubae (quoniam argentum in multis locis pro verbo suscipitur) *** magna vox verbi intellegitur tuba argentea congregans unumquemque »in ordine «, secundum umbram quidem sicut Moyses nominavit, secundum mysterium autem secundum quod dicit Paulus in epistola ad Corinthios prima. primum autem cum tubis rationalibus promovent castra. ita legislatio fit de his rebus, quae ad belknn pertinent Israel, memorantis per illam significationem tubarum bellicas res; quae tubae ferunt eos, qui conmemorantur per eas significationes tubarum bellicas res, ad salvandum eos ab inimicis eorum. voces autem argentearum et productilium tubarum in diebus laetitiae Israel, quae adsumuntur in neomeniis ipsorum, erant umbrae futurarum neomeniarum, de quibus dicit apostolus: »nemo vos iudicet in esca aut in potu aut in parte diei festi aut neomeniae aut sabbatorum, quae sunt umbra «. adsumuntur autem et in holocaustis et in sacrificiis salutarium Israel. quas significationes tubarum, exempla et umbras caelestis culturae, quasi <Israel> alicuius et conversationem habentis in caelo, exponere convenit.
52.3
Haec autem exempla accepimus, ut vel ex parte intellegere valeamus quod scriptum est: mittet angelos suos cum tuha magna, et congregabunt electos eius. evangelicas autem tubas ostendit et in prima ad Thessalonicenses apostolus dicens: »hoc autem vobis dicimus in verbo domini, quoniam nos qui vivimus, qui remanebimus in adventu domini, non praeveniemus eos qui dormierunt; quoniam ipse dominus in iussu et in voce archangeli et in tuba dei descendet de caelos.«. item ad Corinthios prima: »omnes quidem dorniiemus, non autem omnes inmutabimur, in momento, in ictu oculi, in novissima tuba; tubabit enim, et mortui resurgent incorrupti, et nos inmutabimur.« est autem et aliqua secundum legem et tubarum festivitas, neomenia septimi mensis, forsitan mysterium alicuius verae festivitatis et tubae alicuius spiritalis et magniloquae.
53.1
A ficu autem discite ixirabolam: quando enim iam ramiLS eius factus fuerit tener et folia producit, scitote quia prope est aestas; sic et vos cum videritis haec omnia. scitote quia prope est in limine. amen dico vobis, quoniam non praeteribit generatio haec, donec omnia fiant. caelum et terra transibunt. verba autem mea non praeteribunt (24, 32—35).
53.2
Quomodo defico similitudo eorum quaedicta suntintellegipossit, secundum quod possumus exponemus: ne forte totus hic mundus et con- summatio eius fico adsimiletur, κόα unusquisque proficiscentium ad vitam beatam ut videat Christi verbi gloriosum in se et perfec- tum adventum, fico similis ha- beatur. sicut enim ficus Β (Matthaei) II, 58, 9 An.: ἄλλως τε συκῇ παραβάλλεται ὁ πᾶς κό- σμος, οὗ ἡ συντέλεια προφητεύεται, ἢ ἕκαστος τῶν ἐπὶ τὸ μακαρίως ζῆν ὁδευόντων κοὶ τὸ ἰδεῖν τὴν Χριστοῦ λόγου ἔνδοξον ἐσομένην αὐτῷ καὶ τελείαν ἐπιδημίαν. ὡς γὸρ ἡ σθκῆ, in tempore quidem hiemis vitalem quidem virtutem habet in se, absconditam autem habet eam et non satis manifestam, postmodum autem cum virtus ipsa vitalis prodire coeperit ad manifestationem praetereunte hieme, ex ipsa valetudine eius ramus efficitur tener, producit et folia; et sicut arbor in virtute ipsa folia habet et fructus, et primum qui- dem est gemma, deinde paulatim proficiscitur, novissime autem et ipso effectu: sic et mundus et οὕτω καὶ ὁ κόσμος καὶ ἕκαστος τῶν σῳζομένων νῦν μὲν (ὡς ἐν δυνάμει ἔχει φύλλα καὶ καρπούς, ὕστερον δέ ἐνεργείᾳ unusquisque eorum, qui salvantur, in fine ante Christi adventum (quasi in hieme) in se absconsam habet vitalem virtutem, Christo auteni inspirante, qui sunt teneri et non duricordii rami et quae abscondita erant in eis, progrediuntur in folia aestate instante et manifestos fructus ostendunt, τῶν ἐν θέρει φανερωθησομένων. quos qui aspicit in Christo iam videt.
53.3
Sic et in aliqua parabola refertur Pastoris, si cui placeat etiam illum legere librum, quoniam »saeculum praesens hiems est iustis«, qui apparent similes proximis suis natura, arboribus videlicet ceteris siccis, tempore autem opportuno in fructibus suis apparent. si autem et in prinio Psahno tale aliquid sit, quod de beato dicitur illo, quoniam »erit tamquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo, et folium eius non defluet, et omnia quaecumque faciet prosperabuntur«, et tu considera est scriptum. »hiems transiit, abiit sibi, flores apparuerunt in terra«, sicut scriptum est in Cantico canticorum, ex quo Christus advenit, qui temperiem introduxit et hiemales spiritus fecit cessare. et ficus, id est mundus, tenerum ramum, id est ecclesiam, fecit nunc quidem folia proferentem, donec est in proximo aestas nondum tamen advenit; facta autem aestate, plenius perfectos et maturos Christo fructus praestabit, quando secundum Hieremiam ficus boni boni sunt valde, congregati in cophinis bonorum ficorum, ex quibus Christus accipere vult et quasi edere dulcedinem eorum. absit autem a nobis ut lesu veniente ad nos et volente manducare de fico, ut non inveniatur fructus in ea. si enim non fuerit inventus fructus in ea, dicet ad eam in suo adventu, quae non ostenderit fructus: »numquam ex te quis- quam fructum manducetu. potest autem ficus illa intellegi populus circumcisionis, ad quem esuriens dominus venit, et cum non invenisset »fructum in ea« sed solani speciem vitalem, dixit: »numquam ex quisquam fructum «. propter quod in adventu eius »continuo arefacta est« illa ficus, id est populus ille, illa autem altera quae (quantum ad priora tempora) sterilis erat, quae fuerat iam excidenda propter quod nullam habuerat adhibitam sibi diligentiam a suo fossore, cum stercus illi coeperit circummitti, proferet fructus; quae aliquando evacuaverat terram, nunc autem largiores fructus producet etiam pro tempore transacto in quo sterilis fuit. Et unusquisque nostrum post hie- mes temptationum et post tristi- tiam periculorum transactorum ad aestatem festinat proferens tenerum ramum, non illud durum sed molle cor ad credendum deo; et profectus nostri profe- runt folia interim et flores ope- rum, ut postmodum etiam per- fectissimos fructus »cum venerit quod perfectum «, in Christo exhibeamus. adhuc et ipsi, qui salvantur, καὶ ὁ χειμασθεὶς δέ ἐν πειρασμῷ ἐπὶ θέρος ὁδεύει φέρων ἁπαλὸν κλάδον, μὴ σκληρὰν καρδίαν, καὶ αἱ ἐν ἔργοις προκοπαὶ φέρουσι τὰ φύλλα καὶ ἡ τελειότης τοὺς καρπούς (1. καὶ τελειοτάτους καρπούς Diehl). habent in se veram vitem (eum qui dixit: »ego sum vitis vera«) et οὕτω καὶ συκῆ τὸ ἅγιον πωεῦμα secundum aestimationem vitis et φέρον τοὺς σωτηρίους καρπούς, ficum veram <spiritum sanctum> offerentem sahitares fructus, ubi wrequiescit unusquisue« secundum spiritalem promissionem »sub vite« sua et »sub ficu «. et vitis quidem illa in his qui floret et dat suum odorem, ficus autem et ipsa profert fructus suos, ut post dignum profectum digni efficiantur caelestibus torcularibus fructus eorum, et cophinis ficorum valde bonorum eius fici, τὰ σῦκα τὰ χρηστά, quae teneros fructus et bonos protulit ante aestum; cuius fructus etiam languentes, non autem pigritantes orare, medicantur. sicut scriptum est de Ezechia rege in Esaia, qui salvatus est per ficos, ὧν ἡ παλάθη ἐθεράπευσεν Ἑζεκίαν τὸν βασιλέα. ut ne moreretur; sed et sol super eum in gradibus demonstravit maiorem et clariorem ei diem effectam. multa est ergo spes in ficu, quae ex dei verbis primum quidem fecit tenerum ramum suum, postea autem nascentia folia. talibus prope est aestas, et prope est in limine gloriosus et in nubibus Christi adventus, et adventus gloriae verbi dei, et »prope « huiusmodi hominibus »regnum dei«.
54.1
Amen dico vobis, quoniam non transibit generatio haec, donec omnia haec fiant. caelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt.
54.2
Videamus quae sit generatio haec, de qua loquitur Christus. et simplices quidem ad destruc- tionem Hierusalem referunt ver- ba; et de illa generatione aesti- mant dictum, quae fuit in tempore Christi et passionem eius aspexit, non transitura[m] priusquam fie- ret destructio civitatis illius. B (Matthaei) II, 59. 27 An.: οἱ μὲν πλείους ἀνοίσουσι τὸν λόγον ἐπὶ τὴν καθαίρεσιν τῆς Ἱερουσαλήμ, ἥν εἶδον οἱ κοὶ τὸ πάθος τοῦ Χριστοῦ ἰδόντες. λέγει οὖν ὅτι πάντως ἐκ- βήσεται τὰ εἰρημένα καὶ μενεῖ ἡ γενεὰ τῶν πιστῶν. . . nescio autem si verbum ad verbum exponere possunt quod ait: »non videtis haec omnia ? amen dico vobis, non relinquetur hic lapis super lapidem qui non destruatur« usque ad illud quod ait: prope est limine. forsitan enim in quibusdam poterunt in aliis autem omnino non poterunt, et satis coangustati nescio si aliquid dicere potuerint. Nos autem in locis multis ob- servantes nomen generationis du- pliciter accipimus. arbitramur ἢ ἐπεὶ πολύσημος ἐν τῇ γραφῇ ἡ γενεὰ λέξις δηλοῖ γὰρ καὶ τὸν ἐκ περιτομῆς λαὸν καὶ τὸν ἐξ Μνῶν) enim duas esse generationes, unam quidem ludaeorum, alteram autem gentium.
54.3
sic intellegimus et Ecclesiasten dicentem: »generatio vadit et generatio venit, et terra in aeternum stat« de populo enim ludaeorum qui fuerat transitiu-us, ait »generatio vadit«. de autem gentium credituro dixit »generatio venit«. tale aliquid et in Psalmo octogesimo nono dici a Moyse in oratione ipsius: »domine, refugium factus es nobis a generatione in generationem«. enim generationum refugium est deus, quia »unus deus qui iustificat circumcisionem ex fide et praeputium per fidem«. et quoniam tantum ludaeorum, sed etiam gentium est deus«,
54.4
ergo non praeteribit generatio novi ἀκουστέον, ὅτι οὐ μὴ παρέλθῃ ἡ testamenti, quae est in facie sal- ἐν ὄφει τοῦ σωτῆρος τῆς καινπῆς vatoris, neque abibit ad illas διαθήκης yeved οὐδὲ ἐλεύσεται ἐπὶ beatas promissiones illius sae- τὰς ἐπαγγελίας, ἕως οὗ πάντα ἃ cuLi, donec otnnia fiant quae lo- εἶπεν ὁ σωτὴρ γένηται. καὶ ἑκάστῳ cutus est Christus. unicuique δὲ ἡμῶν ravra γενέσθαι μυστικῶς enim nostrum oportet omnia fieri δεῖ, quae praedicta sunt,
54.5
sicut per singulas expositiones tradidimus. una ergo generatio est ecclesiae quae coepit ex doctrina domini salvatoris usque ad consummationem. et haec ipsa generatio transibit quidem aliquando totum saeculum hoc (et pertransibit eum, ut hereditet illum futurum), tamen donec fiant haec omnia, non transibit; quando autem in his omnibus ἐὰν ἀπὸ τῆς διδασκαλίας ἕως τέλους sufficiens fuerit et inpassibilis ἐν πᾶσι τις διαρκέσας μείνῃ ἀπαθὴς permanserit usque ad gloriosum ἄχρι τῆς ἐνδόξου Χριστοῦ παρουσίας. Christi adventum, tunc pertransitbit.
54.6
tamen donec fiant haec omnia (non quaedam eorum quae dicta sunt, quaedam autem non) <illa non> sunt futura: tamen transibit generatio haec. cum omnia haec fuerint facta. cum transierit
54.7
non solum terra, sed etiam caelurn, id est non solum hi homines quorum vita terrena est, et propterea terra dicuntur, sed etiam illi quorum »converswatio est in caelis«, et ideo caelum vocantur. transibunt autem ad futura et omnes status eorum, ut veniant ad eminentiora Β (Matthaei) 60, 29 An.: τοὺς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐν γῇ μετωνυμικῶς οὐρανὸν καὶ γῆν λεγομένους διελεύσεσθαι Tidaav τὴν ἑαυτῶν κατάστασιν, ἵνα ἔλθωσιν ἐπὶ τὰ ὑπερέχοντα.
54.8
et meliora. quorum revelationem (cum sint filii dei) expectatio creaturae expectat, et »omnis creatura congemiscit eis et dolet«, a timore domini in utero accipientes pepererint »spiritum salutis« facientes suas feturas; et tunc transibit generatio de qua loquitur Christus, et caelum secundum quod exposuimus, et terra secundum quod tradidimus.

First Thousand Years of Greek. CTS URN tlg2042.tlg028.1st1K-lat1. Via the Perseus Digital Library / Open Greek and Latin TEI corpora. Licence: Available under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License. Source.