Aeneid

Non lacrumis hoc tempus, ait Saturnia Iuno:

Adcelera et fratrem, siquis modus, eripe morti,

aut tu bella cie conceptumque excute foedus:

auctor ego audendi. Sic exhortata reliquit

incertam et tristi turbatam volnere mentis.

Interea reges, ingenti mole Latinus

quadriiugo vehitur curru, cui tempora circum

aurati bis sex radii fulgentia cingunt,

Solis avi specimen; bigis it Turnus in albis,

bina manu lato crispans hastilia ferro;

hinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo,

sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis,

et iuxta Ascanius, magnae spes altera Romae,

procedunt castris, puraque in veste sacerdos

saetigeri fetum suis intonsamque bidentem

adtulit admovitque pecus flagrantibus aris.

Illi ad surgentem conversi lumina solem

dant fruges manibus salsas et tempora ferro

summa notant pecudum paterisque altaria libant.

Tum pius Aeneas stricto sic ense precatur:

Esto nunc Sol testis et haec mihi Terra vocanti,

quam propter tantos potui perferre labores,

et pater omnipotens et tu Saturnia coniunx,

iam melior, iam, diva, precor, tuque inclute Mavors,

cuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques;

fontisque fluviosque voco, quaeque aetheris alti

religio et quae caeruleo sunt numina ponto:

cesserit Ausonio si fors victoria Turno,

convenit Evandri victos discedere ad urbem,

cedet Iulus agris, nec post arma ulla rebelles

Aeneadae referent ferrove haec regna lacessent,

sin nostrum adnuerit nobis Victoria Martem

(ut potius reor et potius di numine firment),

non ego nec Teucris Italos parere iubebo

nec mihi regna peto: paribus se legibus ambae

invictae gentes aeterna in foedera mittant.

Sacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto,

imperium sollemne socer; mihi moenia Teucri

constituent, urbique dabit Lavinia nomen.

Sic prior Aeneas; sequitur sic deinde Latinus

suspiciens caelum tenditque ad sidera dextram:

Haec eadem, Aenea, terram mare sidera iuro

Latonaeque genus duplex Ianumque bifrontem

vimque deum infernam et duri sacraria Ditis;

audiat haec genitor, qui foedera fulmine sancit.

Tango aras, medios ignis et numina testor:

nulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet,

quo res cumque cadent; nec me vis ulla volentem

avertet, non, si tellurem effundat in undas

diluvio miscens caelumque in Tartara solvat;

ut sceptrum hoc (dextra sceptrum nam forte gerebat)

numquam fronde levi fundet virgulta nec umbras,

cum semel in silvis imo de stirpe recisum

matre caret posuitque comas et bracchia ferro,

olim arbos, nunc artificis manus aere decoro

inclusit patribusque dedit gestare Latinis.

Talibus inter se firmabant foedera dictis

conspectu in medio procerum. Tum rite sacratas

in flammam iugulant pecudes et viscera vivis

eripiunt cumulantque oneratis lancibus aras.

At vero Rutulis inpar ea pugna videri

iamdudum et vario misceri pectora motu;

tum magis, ut propius cernunt non viribus aequis.

Adiuvat incessu tacito progressus et aram

suppliciter venerans demisso lumine Turnus

tabentesque genae et iuvenali in corpore pallor.

Quem simul ac Iuturna soror crebrescere vidit

sermonem et volgi variare labantia corda,

in medias acies, formam adsimulata Camerti,

cui genus a proavis ingens clarumque paternae

nomen erat virtutis, et ipse acerrimus armis,

in medias dat sese acies haud nescia rerum

rumoresque serit varios ac talia fatur:

Non pudet, O Rutuli, pro cunctis talibus unam

obiectare animam? Numerone an viribus aequi

non sumus? En omnes et Troes et Arcades hi sunt

fatalesque manus, infensa Etruria Turno:

vix hostem, alterni si congrediamur, habemus.

Ille quidem ad superos, quorum se devovet aris,

succedet fama vivusque per ora feretur:

nos patria amissa dominis parere superbis

cogemur, qui nunc lenti consedimus arvis.

Talibus incensa est iuvenum sententia dictis

iam magis atque magis, serpitque per agmina murmur;

ipsi Laurentes mutati ipsique Latini.

Qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutem

sperabant, nunc arma volunt foedusque precantur

infectum et Turni sortem miserantur iniquam.

His aliud maius Iuturna adiungit et alto

dat signum caelo, quo non praesentius ullum

turbavit mentes Italas monstroque fefellit.

Namque volans rubra fulvus Iovis ales in aethra

litoreas agitabat aves turbamque sonantem

agminis aligeri, subito cum lapsus ad undas

cycnum excellentem pedibus rapit improbus uncis.

Adrexere animos Itali, cunctaeque volucres

convertunt clamore fugam, mirabile visu,

aetheraque obscurant pennis hostemque per auras

facta nube premunt, donec vi victus et ipso

pondere defecit, praedamque ex unguibus ales