Appverg.aetna

Latin Library (medieval and later) · The Latin Library · 2 sections

1
Appendix Vergiliana: Aetna APPENDIX VERGILIANA sive CARMINA MINORA VERGILIO ADTRIBUTA AETNA
2
Aetna mihi ruptique cavis fornacibus ignes et quae tam fortes volvant incendia causae, quid fremat imperium, quid raucos torqueat aestus, carmen erit. Dexter venias mihi carminis auctor seu te Cynthos habet seu Delo est gratior Hyla 5 seu tibi Dodone potior, tecumque faventes in nova Pierio properent a fonte sorores vota: per insolitum Phoebo duce tutius itur. Aurea securi quis nescit saecula regis? Cum domitis nemo Cererem iactaret in arvis 10 venturisque malas prohiberet fructibus herbas, annua sed saturae complerent horrea messes, ipse suo flueret Bacchus pede mellaque lentis penderent foliis et pinguis Pallas olivae, secretos amnis ageret cum gratia ruris? 15 Non cessit cuiquam melius sua tempora nosse. Ultima quis tacuit iuvenum certamina Colchos? Quis non Argolico deflevit Pergamon igni impositam et tristi natorum funere matrem aversumque diem sparsumve in semina dentem? 20 Quis non periurae doluit mendacia puppis desertam vacuo Minoida litore questus? Quidquid et antiquom iactata est fabula carmen. Fortius ignotas molimur pectore curas: qui tanto motus operi quae causa perenni 25 explicet in densum flammas et trudat ab imo ingenti sonitu moles et proxima quaeque ignibus irriguis urat mens carminis haec est. Principio ne quem capiat fallacia vatum sedes esse dei tumidisque e faucibus ignem 30 Volcani ruere et clausis resonare cavernis festinantis opus: non est tam sordida divis cura neque extremas ius est dimittere in artes sidera; subducto regnant sublimia caelo illa neque artificum curant tractare laborem. 35 Discrepat a prima facies haec altera vatum: illis Cyclopas memorant fornacibus usos, cum super incudem numerosa in verbera fortes horrendum magno quaterent sub pondere fulmen armarentque Iovem: turpe et sine pignore carmen. 40 Proxima vivaces Aetnaei verticis ignes impia sollicitat Phlegraeis fabula castris. Temptavere (nefas) olim detrudere mundo sidera captivique Iovis transferre gigantes imperium et victo leges imponere caelo. 45 (Hos natura sua est alvo tenus, ima per orbes squameus intortos sinuat vestigia serpens). Construitur magnis ad proelia montibus agger: Pelion Ossa creat, summus premit Ossan Olympus. Iam coacervatas nituntur scandere moles, 50 impius et miles metuentia comminus astra provocat, infestus cunctos ad proelia divos provocat admotisque <ad> tertia sidera signis Iuppiter e caelo metuit dextramque corusca armatus flamma removet caligine mundum. 55 Incursant vasto primum clamore gigantes: hic magno tonat ore pater geminantque faventes undique discordes comitum simul agmine venti. Densa per attonitas rumpuntur flumina nubes atque in bellandum quae cuique potentia divom 60 in commune venit. Iam patri dextera Pallas et Mars laevos erat, iam cetera turba deorum, stant utrimque deus: validos tum Iuppiter ignis increpat et iacto proturbat fulmine montes. Illinc devictae verterunt terga ruinae 65 infertae divis acies atque impius hostis praeceps cum castris agitur materque iacentes impellens victos. Tum pax est reddita mundo, tum liber cessata venit per sidera, caelum defensique decus mundi nunc redditur astris. 70 Gurgite Trinacrio morientem iuppiter Aetna obruit Enceladon, vasto qui pondere montis aestuat et petulans exspirat faucibus ignem. Haec est mendosae volgata licentia famae. Vatibus ingenium est: hinc audit nobile carmen. 75 Plurima pars scaenae rerum est fallacia: vates sub terris nigros viderunt carmine manes atque inter cineres Ditis pallentia regna, mentiti vates Stygias undasque canesque. Hi Tityon poena stravere in iugera foedum; 80 sollicitant illi te circum, Tantale, poena sollicitanque siti; Minos, tuaque, Aeace, in umbris iura canunt idemque rotant Ixionis orbem, quicquid et interius, falsi sibi conscia terra est. Nec tu, terra, satis: speculantur numina divom 85 nec metuont oculos alieno admittere caelo. Norunt bella deum, norunt abscondita nobis coniugia et falsa quotiens sub imagine peccent, taurus in Europen, in Ledam candidus ales Iuppiter, ut Danaae pretiosus fluxerit imber. 90 Debita carminibus libertas ista, sed omnis in vero mihi cura: canam, quo fervida motu aestuet Aetna novosque rapax sibi congerat ignis. Quacumque immensus se terrae porrigit orbis extremique maris curvis incingitur undis, 95 non totum e solido densum; namque omnis hiatu secta est intus humus penitusque cavata latebris exiles suspensa vias agit; utque animanti per tota errantes percurrunt corpora venae, ad vitam sanguis omnis qua commeat, isdem 100 terra voraginibus conceptas derigit auras. Scilicet aut olim diviso corpore mundi in maria ac terras et sidera, sors data caelo prima, secuta maris deseditque infima tellus, sed tortis rimosa cavis et, qualis acervos 105 exsilit imparibus iactis ex tempore saxis, ut crebro introrsus spatio vacefacta charybdis pendeat in sese, simili quoque terra figura in tenuis laxata vias non omnis in artum nec stipata coit - sive illi causa vetusta est 110 nec nata est facies, sed liber spiritus intrat et fugiens molitur iter, seu nympha perenni edit humum limo furtimque obstantia mollit aut etiam inclusi solidum vicere vapores atque igni quaesita via est sive omnia certis 115 pugnavere locis non est hic causa docenda, dum stet opus causae. Quis enim non credit inanis esse sinus penitus, tantos emergere fontes cum videt ac totiens uno se mergere hiatu? Non ille ex tenui quocumque agat, apta necesse est 120 confluvia errantes arcessant undique venas et trahat ex pleno quo fortem contrahat amnem. Flumina quin etiam latis currentia rivis occasus habuere suos: aut illa vorago derepta in praeceps fatali condidit ore, 125 aut occulta fluont tectis adoperta cavernis atque inopinatos referunt procul edita cursus. Quod nisi diversos emittat terra canales hospitium fluviis, haut semita, nulla profecto fontibus et rivis constet via pigraque tellus 130 conferta in solidum segni sub pondere cesset. Quod si praecipiti conduntur flumina terra, condita si redeunt, si qua et iam incondita surgunt, haud mirum, clausis etiam si libera ventis spiramenta latent. Certis tibi pignera rebus 135 atque oculis haesura tuis dabit ordine tellus. Immensos plerumque sinus et iugera pessum intercepta licet densaque abscondita nocte prospectare procul, chaos ac sine fine ruinas. Cernis et in silvis spatiosa cubilia retro 140 antraque demersas penitus fodisse latebras: incomperta via est, aer tantum effugit ultra. Argumenta dabunt ignoti vera profundi, tu modo subtiles animo duce percipe curas occultamque fidem manifestis abstrahe rebus. 145 Nam quo liberior quoque est animosior ignis semper in inclusis, nec ventis segnior ira est sub terra penitusque movent hoc plura: necesse est vincla magis solvant, magis hoc obstantia pellant. Nec tamen in rigidos exit contenta canales 150 vis animae flammaeve: ruit qua proxima cedunt obliquomque secat qua visa tenerrima causa est. Hin terrae tremor, hinc motus, ubi densus hiantes spiritus exagitat venas cessantiaque urget. Quod si spissa foret, solido si staret in omni, 155 nulla daret miranda sui spectacula tellus pigraque et in pondus conferta immobilis esset. Sed summis si forte putas concrescere causis tantum opus et subitis alimentum viribus ora, quae patula in promptu cernis, vastosque recessus, 160 falleris et nondum certo tibi lumine res est. Namque illis quaecumque vagantur hiatibus, omnes et sese introitu solvont adituque patenti conceptae languent vires animosque remittunt. Quippe ubi quod teneat ventos acuatque morantis 165 in vacuo defit, cessant tantumque profundi explicat errantis et in ipso limine tardant: angustis opus est turbanti faucibus, illic fervet opus densaque premit premiturque ruina nunc Euri Boreaeque Notus, nunc huius uterque. 170 Hinc venti rabies, hinc saevo quassat hiatu fundamenta soli, trepidant urbesque caducae inde, neque est aliud, si fas est credere mundo venturam antiqui faciem, veracius omen. Haec imo cum sit species naturaque terrae, 175 introrsus cessante solo trahit undique venas Aetna sui: manifesta fides et proxima vero est. Non illi duce me occultas scrutabere causas, occurrent oculis ipsae cogentque fateri. Plurima namque patent illi miracula monti. 180 Hinc vasti terrent aditus merguntque profundo, porrigit hinc artos penitusque exaestuat ultra. Hinc scissae rupes obstant discordiaque ingens inter opus, nectunt aliae mediumque coercent, pars igni domitae, pars ignes ferre coactae, 185 ut maior species Aetnae succurrat inanis. Haec illi sedes tantarumque area rerum est, haec operis visenda sacri faciesque domusque. Nunc opus artificem incendi causamque reposcit. Non illam parvo aut tenui discrimine signes, 190 mille sub exiguom venient tibi pignora tempus: res oculos ducent, res ipsae credere cogent. . . . . . . . . . . . . . . . . . . lacuna colmabile! Quin etiam: prohibent flammae custodiaque ignis illi operi est arcens aditus divinaque rerum 195 cura sine arbitrio est: eadem procul omnia cernes. Nec tamen est dubium, penitus quis torreat Aetnam aut quis mirandus tantae faber imperet arti. Pellitur exustae glomeratim nimbus harenae, flagrantes properant moles, volvontur ab imo 200 fundamenta fragor tota nunc rumpitur Aetna, nunc fusca pallent incendia mixta ruina. Ipse procul tantos miratur Iuppiter ignes, neve sepulta novi surgant in bella Gigantes neu Ditem regni pudeat neu Tartara caelo 205 vertat: in occulto tantum premit omniaque extra congeries operit saxorum et putris harenae. Quae nec sponte sua veniunt nec corporis ulli sustentata cadunt robustis viribus: omnes exagitant venti turbas ac vertice saevo 210 in densum collecta rotant volvontque profundo. Haec causae spectanda ferunt incendia montis; spiritus inflatis nomen, languentibus aer. Nam prope, nequaquam par est violentia flammae; ingenium velox illi motusque perennis, 215 verum opus auxilium est ut pellat corpora: nullus impetus est ipsi: qua spiritus imperat, audet: hic princeps magnoque sub hoc duce militata ignis. Nunc quoniam in promptu est operis natura solique, unde ipsi venti, quae res incendia pascit, 220 cur subito cohibent vires, quae causa silenti, subsequar: immensus labor est, sed fertilis idem: digna laboratis respondent praemia curis. Non oculis solum pecudum miranda tueri more nec effusos in humum grave pascere corpus, 225 nosse fidem rerum dubiasque exquirere causas, ingenium sacrare caputque attollere caelo, scire quot et quae sint magno fatalia mundo principia (occasus metuont, ad saecula pergunt, et firma aeterno religata est machina vinclo), 230 solis scire modum et quanto minor orbita lunae est (haec brevior cursu bis senos pervolat orbes, annuos ille movet), quae certo sidera currant ordine quaeve suos servent incondita motus, scire vices etiam signorum tradita iura 235 (sex cum nocte rapi, totidem cum luce referri), nubila cur Panope caelo denuntiet imbres, quo rubeat Phoebe, quo frater palleat igni, tempora cur varient anni (ver, prima iuventa cur aestate perit, cur aestas ipsa senescit 240 autumnoque obrepit hiemps et in orbe recurrit?); axem scire Helices et tristem nosse cometem, Lucifer unde micet quave Hesperus, unde Bootes, Saturni quae stella tenax, quae Martia pugnax, quo rapiant nautae, quo sidere lintea pandant; 245 scire vias maris et caeli praediscere cursus, quo vocet Orion, quo Sirius excubet index, et quaecumque iacent tanto miracula mundo non congesta pati nec acervo condita rerum, sed manifesta notis certa disponere sede 250 singula divina est animi ac iucunda voluptas. Sed prior haec homini cura est, cognoscere terram quaeque in ea miranda tulit natura notare: haec nobis magis affinis caelestibus astris. Nam quae mortali cuiquam est amentia maior, 255 in Iovis errantem regno perquirere divos, tantum opus ante pedes transire ac perdere segnem? Torquemur miseri in parvis terimurque labore. Scrutamur rimas et vertimus omne profundum, quaeritur argenti semen, nunc aurea vena, 260 torquentur flamma terrae ferroque domantur, dum sese pretio redimant, verumque professae tum demum vilesque iacent inopesque relictae. Noctes atque dies festinant arva coloni, callent rure manus, glebarum expandimus usum: 265 fertilis haec segetique feracior, altera viti, haec plantis humus, haec herbis dignissima tellus, haec duro melior pecori silvisque fidelis, aridiora tenent oleae, sucosior ulmis grata leves cruciant animos et corpora curae, 270 horreaque ut saturent tumeant et dolia musto plenaque desecto surgant faenilia campo: sic avidis semper quaevis est carior ipsis. Implendus sibi quisque bonis est artibus: illae sunt animi fruges, haec rerum est optima merces: 275 scire quid occulto terrae natura coercet, nullum fallere opus, non mutum cernere sacros Aetnaei montis fremitus animosque furentis, non subito pallere sono, non credere subter caelestis migrasse minas aut Tartara rumpi, 280 nosse quid intendat ventos, quid nutriat ignes, unde repente quies et iuncto foedere pax sit. Concrescant animae penitus, seu forte cavernae introitusque ipsi sorbent, seu terra minutis rara foraminibus tenuis in se abstrahit auras 285 (plenius hoc etiam, rigido quia vertice surgens illinc infestis atque hinc obnoxia ventis undique diversas admittere cogitur auras, et coniuratis addit concordia vires), sive introrsus agunt nubes et nubilus Auster 290 si forte inflexere caput tergoque feruntur, praecipiti deiecta sono premit una fugatque torrentis auras pulsataque corpora denset. Nam veluti sonat ora diu Tritone canoro (pellit opus collectus aquae vinctusque movere 295 spiritus et longas emugit bucina voces) carmineque irriguo magnis cortina theatris imparibus numerosa modis canit arte regentis, quae tenuem impellens animam subremigat unda: haud aliter summota furens torrentibus aura 300 pugnat in angusto et magnum commurmurat Aetna. Credendum est etiam ventorum exsistere causas sub terra similis harum quas cernimus extra, ut, cum densa premunt inter se corpora, turba elisa in vacuom fugiant et proxima secum 305 nomina tota trahant tutaque in sede resistant. Quod si forte mihi quaedam discordia tecum est, principiis aliis credas consurgere ventos: non dubium rupis aliquas penitusque cavernas provehere ingenti sonitu casuque propinquas 310 diffugere impellique animas, hinc crescere ventos; aut umore etiam nebulas effundere largo, ut campis agrisque solent, quos alluit amnis: vallibus exoriens caligat nubilus aer, flumina parva ferunt auras, vis proxima vento est, 315 eminus adspirat fortis et verberat umor. Atque haec in vacuo si tanta potentia rerum est, hoc plura efficiant infra clusaeque necesse est. His agitur causis extra penitusque: coactus exagitant ventos, pugnant in faucibus, arte 320 pugnantis suffocat iter. Velut unda profundo terque quaterque exhausta gravis ubi perbibit Euros, ingeminant fluctus et primos ultimus urget: haud secus adstrictus certamine tangitur ictu spiritus involvensque suo sibi pondera vires 325 densa per ardentes exercet corpora vires et quacumque iter est, properat transitque morantem, donec confluvio veluti siphonibus actus exilit atque furens tota vomit igneus Aetna. Quod si forte putas isdem decurrere ventos 330 faucibus atque isdem pulsos remeare, notandas res oculis locus ipse dabit cogetque negare. Quamvis caeruleo siccus Iove fulgeat aether purpureoque rubens surgat iubar aureus ostro, illinc obscura semper caligine nubes 335 pigraque defuso circumstupet umida voltu prospectans sublimis opus vastosque receptus. Non illam videt Aetna nec ullo intercipit aestu: obsequitur quacumque iubet levis aura, reditque. Placantis etiam caelestia numina ture 340 summo cerne iugo vel qua liberrimus Aetnae introspectus hiat, tantarum semina rerum, si nihil irritet flammas stupeatque profundum. Huic igitur credis, torrens ut spiritus ille, qui rupis terramque notat, qui fulminant ignis, 345 cum rexit vires et praeceps flexit habenas, praesertim ipsa suo declinia pondere numquam corpora deripiat validoque absorbeat aestu? Quod si fallor, adest species tantusque ruentis impetus attentos oculorum transfugit ictus. 350 Nec levitas tantos igitur ferit aura movetque. Sparsa liquore manus sacros ubi ventilat ignis, verberat ora tamen, pulsatque corpora nostris incursant: adeo in tenui vim causa repellit. Non cinerem stipulamve levem, non arida sorbet 355 gramina, non tenuis plantis humus excita praeda est, surgit odoratis sublimis fumus ab aris: tanta quies illi est et pax innoxia rapti. Sive peregrinis igitur propriisve potentes coniurant animae causis, ille impetus ignes 360 et montis partes atra subvectat harena vastaque concursu trepidantia saxa fragoris ardentisque simul flammas ac fulmina rumpunt: haud aliter quam, cum prono iacuere sub Austro aut Aquilone fremunt silvae, dant bracchia nodo 365 implicitae et serpunt iunctis incendia ramis. Nec te decipiant stolidi mendacia volgi, exhaustos cessare sinus, dare tempora, rursus ut rapiant vires repetantque in proelia victi. Pelle nefas animo mendacemque exue famam: 370 non est divinis tam sordida rebus egestas nec parvas mendicat opes nec corrogat auras. Praesto sunt operae ventorum examina semper: causa latet, quae rumpat iter cogatque morari. Saepe premit fauces magnis exstructa ruinis 375 congeries clauditque vias luctamine ab imo et, spisso veluti tecto, sub pondere pressat haud similis teneros cursu: tum frigida monti desidia est tutoque licet discedere montes. Post, ubi concrevere mora, velocius urgent, 380 pellunt oppositi moles ac vincula rumpunt; quicquid in obliquom est, frangunt iter, acrior ictu impetus exoritur; magnis operata rapinis flamma micat latosque ruens exundat in agros: sic cessata diu referunt spectacula venti. 385 Nunc superant quaecumque regant incendia silvae, quae flammas alimenta vocent, quid nutriat Aetnam. Incendi poterunt illis vernacula causis materia appositumque igni genus utile terrae. Uritur assidue calidus nunc sulpuris umor, 390 nunc spissus crebro praebetur alumine sucus; pingue bitumen adest et quicquid comminus acris irritat flammas, illius corporis Aetna est. Atque hanc materiem penitus discurrere, fontes infectae eripiantur aquae radice sub ipsa; 395 pars oculis manifesta iacet, quae robore dura est ac lapis: in pingui fervent incendia suco. Quin etiam varie quaedam sine nomine saxa toto monte liquent: illis custodia flammae vera tenaxque data est, sed maxima causa molaris 400 illius incendi lapis est, sibi vindicat Aetnam. Quem si forte manu teneas ac robore cernas, nec fervere putes ignem nec spargere posse; sed simul ac ferro quaeras, respondet et ictu scintillat dolor. Hunc multis circum inice flammis 405 et patere extorquere animos atque exue robur: fundetur ferro citius, nam mobilis illi et metuens natura mali est, ubi coritur ignis. Sed simul atque hausit flammas, non tutior haustis ulla domus servans aciem duransque tenaci 410 saepta fide: tanta est illi patientia victo; vix umquam redit in vires atque evomit ignem. Totus enim denso stipatur robore, tarde per tenuis admissa vias incendia nutrit cunctanterque eadem et pigre concepta remittit. 415 Nec tandem hoc uno, quod montis plurima pars est, vincit et incendi causam tenet ille (profecto miranda est lapidum vivax animosaque virtus): cetera materies, quaecumque est fertilis igni, ut semel accensa est, moritur nec restat in illa 420 quod repetas, tantum cinis et sine semine terra est: hic semel atque iterum patiens ac mille perhaustis ignibus instaurat vires nec desinit ante quam levis excocto defectus robore pumex in cinerem putrisque iacet dilapsus harenas. 425 Cerne locis etiam, similis assiste cavernas: illic materiae pascentis copia maior, sed genus hoc lapidis (certissima signa coloris) quod nullas adiunxit opes, et languit ignis. Dicitur insidiis flagrasse Aenaria quondam 430 nunc exstincta super, testisque Neapolin inter et Cumas locus est, multis iam frigidus annis quamvis aeterno pingue scatet ubere sulpur: in mercem legitur, tanto est fecundius Aetna insula, cui nomen facies dedit ipsa rotunda, 435 sulpure non solum nec obesa bitumine terra est, et lapis adiutat generandis ignibus aptus, sed raro fumat, quin vix si accenditur ardet, in breve mortalis flammas quod copia nutrit. Insula durat <et> a Volcani nomine sacra, 440 pars tamen incendi maior refrixit et alto iactatas recipit classes portuque tuetur; quae restat minor, et dives satis ubere terra est, sed non Aetnaei vires quae conferat igni. Atque haec ipsa tamen iam quondam exstincta fuisset, 445 ni furtim adgereret Siculi vicinia montis materiem silvamque suam pressove canali huc illuc ageret ventos et pasceret ignes. Sed melius res ipsa notis spectataque veris occurrit signis nec temptat fallere testem. 450 Nam circa latera atque imis radicibus Aetnae candentes efflant lapides disiectaque saxa intereunt venis, manifesto ut credere possis, pabula et ardendi causam lapidem esse molarem, cuius defectus ieiunos colligit ignes. 455 Ille ubi collegit flammas iacit et simul ictu materiam accendit cogitque liquescere secum. Haud equidem mirum, <in> facie quae cernimus extra, si lenitur opus, restat: magis uritur illic sollicitatque magis vicina incendia saxum 460 certaque venturae praemittit pignora flammae. Nam simul atque movet viris turbamque minatur, diffugit extemploque solum trahit: ictaque ramis et grave sub terra murmur demonstrat et ignis. Tum pavidum fugere et sacris concedere rebus 465 par rere: e tuto speculaberis omnia collis. Nam subito effervent onerosa incendia raptis, accensae subeunt moles truncaeque ruinae provolvont atque atra sonant examina harenae. Illinc incertae facies hominumque figurae: 470 pars lapidum domita, stanti pars robora pugnae nec recipit flammas; hinc defessus anhelat atque aperit se hosti, decrescit spiritus illic - haud aliter quam cum leto devicta tropaeo prona iacet campis acies et castra sub ipsa. 475 Tum si quis lapidum summo pertabuit igni, asperior sopito et quaedam sordida faex est, qualem purgato cernes desidere ferro. Verum ubi paulatim exsiluit sublata caducis congeries saxis, angusto vertice surgens, 480 sic veluti in fornace lapis torretur et omnis exustus penitus venis subit altius umor, amissis opibus levis et sine pondere pumex excutitur, liquor ille magis fervere magisque fluminis in speciem mitis procedere tandem 485 incipit ac primis demittit collibus undas. Illae paulatim bis sena in milia pergunt, quippe nihil revocat, curvis nihil ignibus obstat, nulla tenet (frustra) moles, simul omnia pugnant: nunc silvas rupesque notant haec tela, solumque 490 ipsum adiutat opus facilesque sibi induit amnis. Quod si forte cavis cunctatus vallibus haesit (utpote inaequalis volvens perpascitur agros), ingeminant fluctus et stantibus increpat undis; sicut cum rapidum turbo mare cernulus aestu 495 ac primum tenuis imas agit, ulteriores progrediens late diffunditur et succernens. Flumina consistunt ripis ac frigore durant paulatimque ignes coeunt ac flammea massis exuitur facies: tum prima ut quaeque rigescit 500 effumat moles atque ipso pondere tracta volvitur ingenti strepitu praecepsque sonanti cum solido inflicta est, pulsatos dissipat ignes et qua disclusa est, candenti robore fulget. Emicat examen plagis, ardentia saxa 505 (scintillas procul ecce vides, procul esse ruentis) incolumi fervore cadunt, fert impetus ignes, Symaethi quondam ut ripas traiecerit amnis; vix iunctis quisquam fixo dimoverit illas, vicenos persaepe dies iacet obruta moles. 510 Sed frustra certis disponere singula causis temptamus, si firma manet tibi fabula mendax, materiam ut credas aliam fluere igne, favillae flumina proprietate simul concrescere, sive commixtum lento flagrare bitumine sulpur: 515 nam posse exusto cretam quoque robore fundi et figulos huic esse fidem, dein frigoris usu duritiem revocare suam et constringere venas. Sed signum commune leve est atque irrita causa quae trepidat: certo verum tibi pignore constat. 520 Nam velut arguti natura est aeris et igni cum domitum est, constans eademque et robore salvo ultraque ut possis aeris cognoscere portam. haud aliter lapis ille tenet, seu forte madentes effluit in flammas sive est securus ab illis, 525 conservatque notas nec voltum perdidit ignis. Quin etiam alternans multis color ipse fefellit aut odor aut levitas: putris magis ille magisque, una operis facies eadem perque omnia terra est. Nec tamen infitior lapides ardescere certos, 530 interius furere accensos: haec propria virtus. Quin ipsis quaedam Siculi cognomina saxis imposuere firdicas et iam ipso nomine signant fusilis esse notae: numquam tamen illa liquescunt, quamvis materies foveat sucosior intus, 535 ni penitus venae fuerint commissa molari. Quod si quis lapidis miratur fusile robur, cogitet obscuri verissima dicta libelli, Heraclite tui: nihil insuperabile gigni omnia quae rerum natura semina iacta. 540 Sed nimium hoc mirum. Densissima corpora saepe et solido vicina tamen compescimus igni. Non animos aeris flammis succumbere cernis? Lentitiem plumbi non exuit ipsaque ferri materies praedura tamen subvertitur igni 545 spissaque suspensis fornacibus aurea saxa exsudant pretium? Et quaedam fortasse profundo incomperta iacent similique obnoxia sorti. Nec locus ingenio est, oculi te iudice vincent. Nam lapis ille riget praeclususque ignibus obstat, 550 si parvis torrere velis caeloque patenti; candenti pressoque agedum fornace coerce: nec sufferre potest nec saevom durat in hostem, vincitur et solvit vires captusque liquescit. Quae maiora putas autem tormenta movere 555 posse manu? Quae tanta putas incendia nostris sustentare opibus, quantis fornacibus Aetna uritur? A, sacro numquam non fertilis igni <est>, sed non qui nostro fervet moderatior usu, sed caelo propiore et quali Iuppiter ipse 560 armatus flamma est: his viribus additur ingens spiritus adstrictis elisus faucibus, ut cum fabriles operae rudibus contendere massis festinant, ignes quatiunt follesque trementes exanimant pressoque instigant agmine ventum. 565 Haec operis forma est, sic nobilis uritur Aetna: terra foraminibus vires trahit, urget in artum spiritus incendi, vivit per maxima saxa. Magnificas laudes operosaque visere templa, divitiis hominum aut sacras memorare vetustas 570 traducti maria et terras per proxima fatis currimus atque avidi veteris mendacia famae eruimus cunctasque libet percurrere gentes. Nunc iuvat Ogygiis circumdata moenia Thebis cernere, quae fratres (ille impiger, ille canorus), 575 codere, felicesque alieno intersumus aevo - invitata piis nunc carmine saxa lyraque, nunc gemina ex uno fumantia saxa vapore miramur septemque duces raptumque profundo. Detinet Eurotas illic et Sparta Lycurgi 580 et sacer in bellum numerus, sua turba, trecenti; nunc hic Cecropiae variis spectantur Athenae carminibus gaudentque soli victrice Minerva: excidit hic reduci quondam tibi, perfide Theseu, candida sollicito praemittere vela parenti; 585 tu quoque Athenarum carmen, iam nobile sidus, Erigone; sedes vestra est: Philomela canoris evocat in silvis et tu, soror, hospita tectis acciperis, solis Tereus ferus exsulat agris. Miramur Troiae cineres et flebile victis 590 Pergamon exstinctosque suo Phrygas Hectore; parvom conspicimus magni tumulum ducis: hic et Achilles impiger et victus magni iacet Hectoris ultor. Quin etiam Graiae fixos tenuere tabellae signave: nunc Paphiae rorantes arte capilli 595 sub truce nunc parvi ludentes Colchide nati, nunc tristes circa subiecta altaria cervae velatusque pater, nunc gloria viva Myronis et iam mille manus operum turbaeque morantur. Haec visenda putas terrae dubiusque marisque: 600 artificis naturae ingens opus aspice, nulla cum tanta humanis rebus spectacula cernes, praecipueque vigil, fervens ubi Sirius ardet. Insequitur miranda tamen sua fabula montem, nec minus ille pio quamquam sors nobilis ignis. 605 Nam quondam ruptis excanduit Aetna cavernis et velut eversis penitus fornacibus ignes evecta in longum lapidis fervoribus unda, haud aliter quam cum saevo Iove fulgurat aether et nitidum obscura caelum caligine torquet. 610 Ardebant agris segetes et mitia cultu iugera, cum dominis silvae collesque ruebant. Vix, dum castra putant hostem movisse, tremebant, et iam finitimae portas evaserat urbis. Tum vero ut cuique est animus viresque rapinae, 615 tutari conantur opes: gemit ille sub auro, colligit ille arma et stulta cervice reponit, defectum raptis illum sua carmina tardant, hic velox nimio properat sub pondere pauper, et quod cuique fuit cari, fugit ipse sub illo. 620 Sed non incolumis dominum sua praeda secuta est: cunctantis vorat ignis et undique torret avaros, consequitur fugisse ratis et praemia captis concrepat ac nullis parsura incendia pascunt vel solis parsura piis. Namque optima proles 625 Amphion fraterque pari sub munere sortis, cum iam vicinis streperent incendia tectis, aspiciunt pigrumque patrem matremque senemque eheu defessos posuisse in limine membra. Parcite, avara manus, dicens attollere praedas, 630 illis divitiae solae materque paterque: hanc rapies praedam mediumque exire per ignem ipso dante fidem properant. O maxima rerum et merito pietas homini tutissima virtus. Erubuere pios iuvenes attingere flammae 635 et quacumque ferunt illi vestigia, cedunt. Felix illa dies, illa est innoxia terra. Dextra saeva tenet laevaque incendia: fertur ille per obliquos ignis fraterque triumphans, tutus uterque pio sub pondere: suspicit illa 640 et circa geminos avidus sibi temperat ignis. Incolumes abeunt tandem et sua numina secum salva ferunt. Illos mirantur carmina vatum, illos seposuit claro sub nomine Ditis nec sanctos iuvenes attingunt sordida fata, 645 sed curae cessere domus et iura Piorum. The Miscellany The Latin Library The Classics Homepage

The Latin Library (thelatinlibrary.com), via CLTK's latin_text_latin_library mirror. Public Domain Mark 1.0: no copyright. Licence: Public Domain Mark 1.0. Source.